بۇل قانداي كونگرەسس؟
ISAAC (International Society for Analysis, its Applications and Computation) حالىقارالىق تالداۋ, قولدانبالار جانە ەسەپتەۋلەر كونگرەسى – بۇكىل الەمدەگى جەتەكشى ماتەماتيكتەردى, عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردى جينايتىن, وسى سالانىڭ بولاشاعىن باعامدايتىن, عىلىمنىڭ ءتۇرلى باعىتىنداعى كەلەشەكتىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرى مەن شەشىمدەرىن ورتاعا سالاتىن جەتەكشى اكادەميالىق جيىن.
كونگرەسس پلەنارلىق دارىستەردى, عىلىمي سەسسيالاردى جانە تالداۋدىڭ تەوريالىق جانە قولدانبالى اسپەكتىلەرى, ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ, ديففەرەنتسيالدىق تەڭدەۋلەر, گارمونيكالىق تالداۋ سياقتى كوپتەگەن تاقىرىپتى قامتيتىن سەمينارلاردان تۇرادى. بۇل باسقوسۋ نەگىزىنەن ءبىلىم الماسۋ, بايلانىس ورناتۋ, سونداي-اق ماتەماتيكا مەن ساباقتاس عىلىمدارداعى ەڭ جاڭا جەتىستىكتەردى تالقىلاۋ الاڭ بولادى.
ەڭ العاش 1997 جىلى امەريكادا ۇيىمداستىرىلعان كونگرەسس كەيىن جاپونيا, گەرمانيا, كانادا, يتاليا, تۇركيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, پولشا, قىتاي, شۆەتسيا, پورتۋگاليا, بەلگيا سەكىلدى زەرتتەۋگە ايرىقشا دەن قويعان, عىلىمى قالىپتاسقان, ءبىر ىزگە ءتۇسىپ, دامۋ جولى ايقىندالعان ەلدەردە ءوتتى. ەندى بيىل ورتالىق ازيا ەلى, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ مەملەكەت وسىنداي ىرگەلى ءىس-شارانى وتكىزۋ مارتەبەسىنە قول جەتكىزىپ وتىر. مۇنداي مارتەبەنى جەڭىپ العان – سوڭعى رەيتينگ كورسەتكىشتەرى بويىنشا ورتالىق ازياداعى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى قاتارىنان كورىنگەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى.
جيىننىڭ ماڭىزى
ادەتتە كونفەرەنتسيا, كونگرەسس, فورۋم دەگەن دۇنيەلەردىڭ بيۋدجەتتى ءبىراز بوساتىپ كەتەتىنىن بىلەمىز, سول سەبەپتى دە كوپشىلىك ونىڭ ءمان-ماڭىزى مەن قاجەتتىلىگىنەن گورى ۇيىمداستىرۋعا جۇمسالعان قاراجات پەن شەتەلدەن شاقىرىلعان ساراپشىلاردىڭ گونورارىن كوبىرەك تىلگە تيەك ەتىپ جاتادى. ال ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان عالىمداردىڭ كونگرەسى – وتكىزۋ مۇمكىندىگى بىرنەشە كەزەڭدى قامتيتىن اشىق كونكۋرس ارقىلى عانا بەرىلەتىن, ۇيىمداستىرۋشىلاردان شىعىن شىقپايتىن, كەرىسىنشە قاتىسۋشىلار جارنا تولەيتىن بەدەلى بيىك باسقوسۋ.
مۇنداي كوپ ادام جينالاتىن 5 كۇندىك ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋ ءبىزدىڭ عالىمدارعا نە بەرەتىنى ءدال وسى بەدەلىنەن كورىنىپ تۇرعانداي. سەبەبى دۇنيە جۇزىندەگى اتىنان ات ۇركەتىن وكسفورد, كەمبريدج سەكىلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ پروفەسسورلارى, نوبەل سىيلىعىنا پاراپار فيلدس سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى, نوبەل سىيلىعىن تاعايىندايتىن كوميتەتتىڭ مۇشەلەرى وسى كونگرەسس مىنبەرىندە تىڭ تاجىريبەسىن ءبولىسىپ, مازمۇندى باياندامالار جاسايدى. ال ءبىز وسىنداي الەمدىك تۇلعالار بوي كورسەتەتىن جەردى, ياعني ەلىمىزدى سول ساراپشىلار ارقىلى ءدۇيىم جۇرتقا تانىتا تۇسەمىز. بۇل حالىقارالىق دەڭگەيى وتە جوعارى شەتەلدىك مامانداردىڭ ءوزى پىكىرىمەن, زەرتتەۋىمەن ساناساتىن عالىمداردىڭ, عىلىمنىڭ بىزدە دە بار ەكەنىن كورسەتەدى.
ءجا, ەندى قۇر سوزدەن ناقتى ءىس جۇزىندە قانداي پايداسى بارىن جازايىق. بيىل 15-رەت ءوتىپ وتىرعان «ISAAC-2025» كونگرەسىنىڭ توراعاسى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اكادەميك دوربەتقان سۇراعان وسىعان دەيىن بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ءدال وسى ماسەلەگە:
– ەلىمىزدە ماتەماتيكاعا قىزىققان 100-گە جۋىق جاستى كونكۋرسپەن ىرىكتەپ الدىق, «قالان» كومپانياسى «Travel grant» ءبولىپ, ولاردى شەتەلدىك بىلىكتى جاس مامانمەن بىرگە جاتاقحاناعا جايلاستىرامىز, كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, بايانداما وقيدى, پىكىر الماسادى, وسىنىڭ ءوزى جاستارىمىزدى شابىتتاندىرادى. بۇل – جۇمساق كۇش, مۇنداي جاعداي ارقىلى قازىرگى بۋىن ەرتەڭ شەتەلدىك زامانداسىمەن بىرگە زەرتتەۋ جۇرگىزۋى مۇمكىن. كونگرەستىڭ تاعى ءبىر بەرەرى – وسى كونفەرەنتسيا اياسىندا تۇسكەن باياندامالاردى, عىلىمي ماقالالاردى سۇرىپتاپ, ۇزدىكتەرىن دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى «سپرينگەر» باسپاسىنان شىعاتىن «قازاقستانداعى ماتەماتيكا» دەگەن ەكىتومدىق كىتاپقا جيناقتادىق. باس رەداكتور رەتىندە جۇمىستاردىڭ ساپالى, قىسقا ەمەس, تولىق, تەلاۆتور رەتىندە كەمى 1 وتاندىق عالىمنىڭ بولۋىن قاداعالايمىن. 60-قا تارتا ماقالانىڭ ىشىنەن 30-عا جۋىعىن ەكشەدىك. تومدىققا ەنەتىن ەڭبەك حالىقارالىق دەڭگەيدە ساراپتامادان وتەدى, كۆارتيلى جوعارى جۋرنالعا ماقالا شىعارعانمەن بىردەي بولادى, كەيىن الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كىتاپحانالارىنا تاراتىلادى, ونداعى عىلىمي جۇمىستارعا سىلتەمەلەر جاسالادى. سونداي-اق اۆتوردىڭ ءبىرى رەتىندە شىققان ەلىمىزدە وقىعان دوكتورانت وسى ارقىلى دوكتورلىق دارەجەسىن قورعاۋعا جولداما الادى, عالىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. كونگرەستىڭ اشىلۋىندا كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلەدى. ءارى وسىنىڭ ءبارى ەڭبەگى جاريالانعان ماماندارعا تەگىن ۇلەستىرىلەدى, – دەگەن ەدى. ناقتى نە بەرەرىن وسىدان كورۋگە بولادى.
قاتىسۋشىلار پىكىرى
كونگرەسكە كوپتىڭ الدى بولىپ كەلگەن باستى قوناقتاردىڭ ءبىرى – ISAAC پرەزيدەنتى ۋۆە كەلەر (Uwe Kähler). ول وسى جيىنعا قاتىسۋشى جاستاردىڭ قاراسى كوپتىگىنە توقتالىپ, عىلىمعا قىزىققان تالانتتى بۋىنعا ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ گرانت ارقىلى قولداۋ كورسەتۋى ولاردى بولاشاقتا عىلىمعا كەلۋىنە ىنتالاندىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
– بۇل جەردە وسىنشاما جاس ءارى جاڭا تۇلعالاردى كورگەنىمە قۋانىشتىمىن. اركىم وسى مۇمكىندىكتى جاڭا دوستار مەن عىلىمي سەرىكتەستەر تابۋعا پايدالانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. ايتا كەتەيىن, ءبىزدىڭ كونگرەسس تە قاتىسۋشىلاردى عىلىمعا شابىتتاندىرۋعا ىنتالى. ISAAC كونفەرەنتسيالارى اياسىندا ەكى ءداستۇرلى سىيلىق تابىستالادى. ءبىرىنشىسى – ۇزدىك جاس ماتەماتيكتەرگە بەرىلەتىن بەدەلدى «ISAAC Award». بيىلعى يتاليادان كەلگەن Elia Bruè لاۋرەات اتانىپ وتىر. ەكىنشى ماراپات – «President’s Award for Young ISAAC’s», اتالعان سىيلىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنە بەرىلەدى. بۇل ماراپاتقا وسى جىلى بەلگيا وكىلى Duvan Cardona يە بولدى, – دەدى «ISAAC» پرەزيدەنتى.
ISAAC-2025 كونگرەسى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, كونگرەستىڭ وزەگى – ماتەماتيكا, الايدا قازىرگى عىلىم مەجەلى تۇردە پانارالىق سيپاتقا يە. سوندىقتان تالقىلاناتىن تاقىرىپتار وتە كەڭ, ناقتىراق ايتقاندا 20-دان استام ءتۇرلى عىلىمي باعىتتى قامتيدى. بۇل – قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن الەمنىڭ ۇزدىك عالىمدارىمەن كاسىبي بايلانىس ورناتۋعا بەرىلگەن بىرەگەي مۇمكىندىك.
سول تالقىلاۋلاردى ءىشىنارا تارقاتساق, قازىر الەمدە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعانى – جاساندى ينتەللەكت تاقىرىبى. وسىعان قاتىستى وي-پىكىرىن بىلدىرگەن اۋستريالىق-بريتاندىق ماتەماتيك, فيلدس مەدالىنىڭ يەگەرى, شۆەيتسارياداعى EPFL پروفەسسورى مارتين حايرەر جاساندى ينتەللەكت جاڭا يدەيالاردى تۋدىرمايتىنىن ايتتى.
– جاساندى ينتەللەكت كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشە الا ما – ازىرگە بەلگىسىز. مەن وسىنداي قۇرالداردى قولدانىپ كوردىم, بىراق ولار مەنى تاڭعالدىرمادى. شىنىندا, بۇل جۇيەلەر جاڭا يدەيالار ۇسىنا المايدى. ال ۇزاق ۋاقىت شەشىلمەي كەلە جاتقان كۇردەلى ەسەپتەردى شەشۋ ءۇشىن بىزگە مۇلدە تىڭ كوزقاراس, جاڭا يدەيا قاجەت. قازىرگى مودەلدەر بار اقپاراتتى وڭدەي الادى, بىراق جاڭاسىن جاسامايدى. سەبەبى ول اقپاراتتى ينتەرنەتتەن الادى. ونىڭ جۇمىس ءتاسىلى – بار مالىمەتتەر نەگىزىندە ەڭ ىقتيمال جاۋاپتى تابۋ. ول كەيدە «ويدان شىعارادى», سەبەبى ىقتيمالدىققا ۇمتىلادى. مىسالى, بەلگىلى ءبىر ماسەلە بويىنشا كىم جۇمىس ىستەگەنىن سۇراساڭىز, ول دەرەككوزدەر ءتىزىمىن بەرەدى, ونىڭ ىشىندە شىندىققا ساي كەلمەيتىندەرى دە بولۋى مۇمكىن, بىراق ءبارى ىقتيمال كورىنەدى. جاساندى ينتەللەكت عاسىردىڭ عىلىمي ماسەلەلەرىن شەشەدى دەگەنگە قاتتى سەنبەيمىن. جاساندى ينتەللەكت ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى, مىسالى, «AlphaFold» جوباسى (اقۋىز قۇرىلىمىن بولجاۋعا ارنالعان جاساندى ينتەللەكت 2023 جىلى حيميا بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان – رەد.) – وتە پايدالى, كەرەمەت جۇمىس. بىراق ول شىنايى تۇسىنىك بەرمەيدى. ماتەماتيكادا ءبىز ءدال سول تۇسىنىككە ۇمتىلامىز. ماسەلەن, وزدىگىنەن جۇرەتىن ماشينالار تۋرالى الايىق. «Tesla» ون جىل بويى تولىق اۆتونومدى كولىكتەر كەلەسى جىلى شىعادى دەپ ايتىپ كەلەدى. ماشينالارى جاقسى جۇمىس ىستەيدى, الايدا تولىق اۆتونومدى ەمەس. ماسەلە مىنادا: ولاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن تولىق تۇسىنبەيسىز. قاتەلىك بولسا, ادام ءولىمى مەن اپاتقا اكەلەدى. جۇيە 99,99% جۇمىس ىستەيدى, بىراق نەگە ەكەنىن بىلمەيمىز. ءومىرىڭدى سەنبەي, قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەيتىن جۇيەگە تاپسىرۋ ماتەماتيكتەرگە ۇنامايدى. ءبىز سونى تۇسىنگىمىز كەلەدى, – دەيدى م.حايرەر.
جوعارىدا جازعانىمىزداي, كونگرەستە كوپ عىلىمي جۇمىستار تىڭدالدى. سونىڭ ىشىندە باستى بايانداماشىلار بولدى. ولار الدىن الا جەر-جاھانعا تارالعان ءىس-شارانىڭ افيشاسىندا ۇلكەن ارىپتەرمەن جازىلىپ, حابارلاندى. سولاردىڭ قاتارىندا برازيليانىڭ ريو-دە-جانەيرو قالاسىنداعى IMPA – تازا جانە قولدانبالى ماتەماتيكا ۇلتتىق ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيتىن الەكسەي مايلىباەۆ تا بار. ونىڭ تەگىنەن تانىپ تۇرعانىمىزداي, اكەسى – قازاق, كوكشەتاۋدىڭ تۋماسى. اناسى – ۆيلنيۋستەن. ايتپاقشى, ا.مايلىباەۆقا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆتىڭ مەدالى تابىستالدى. ماراپاتتى پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسقار جۇمادىلداەۆ سالتاناتتى تۇردە تاپسىردى. وسىعان وراي ا.جۇمادىلداەۆ: «قازاقستان – حالقى از مەملەكەت, سوندىقتان حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان ازاماتتارىمىز ءبىز ءۇشىن اسا قىمبات. الەكسەي – برازيليادا تۇراقتى عىلىمي قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كورنەكتى عالىم. ءبىز ونى بۇگىن وسى جەردە كورىپ وتىرعانىمىزعا قۋانىشتىمىز جانە بۇل مەدالمەن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى», دەگەن وي ايتتى.
ال كونگرەستىڭ العاشقى كۇنى باستى قوناقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە «Spontaneous Stochasticity» تاقىرىبىندا پلەنارلىق بايانداما جاساعان ا.مايلىباەۆ كونگرەسس, جالپى ماتەماتيكانىڭ جاڭا باعىتى, قازاقستانداعى عىلىم تۋرالى:
– «ISAAC-2025» كونگرەسىنە قاتىسۋ ماتەماتيكانىڭ وكىلدەرىمەن ەركىن پىكىر الماسۋعا, جاڭا يدەيالارمەن تانىسۋعا جانە ءوز ەڭبەكتەرىمە باسقا قىرىنان قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاتىسۋشىلاردىڭ كوبىن بۇرىننان بىلەمىن, ءتۇرلى كونفەرەنتسيادا ءجيى كەزدەسەمىز. مىسالى, بىلتىر مارتين حايرەردىڭ شۆەيتسارياداعى ينستيتۋتىندا كۋرس وتكىزگەنمىن. سونداي-اق سىبىردەن كەلگەن تانىستارىمدى كەزدەستىردىم, قازىرگى ۋاقىتتا ولارمەن جۇزدەسۋ وڭاي ەمەس. جاڭا باعىتتارعا كەلسەك, جاساندى ينتەللەكت كوز الدىمىزدا تەز قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. بۇل – العا باسۋدى قاجەت ەتەتىن اسا ماڭىزدى قولدانبالى سالا. كوپتەگەن ەل وسى باعىتتا اقش, قىتاي جانە ۇلىبريتانيا سياقتى كوشباسشىلاردان ەداۋىر ارتتا قالىپ وتىر. قازاقستاندا ءاردايىم مىقتى عالىمدار بولعانىن بىلەمىن. قازىرگى عىلىم وكىلدەرىن الىستا تۇراتىندىقتان, كوپ تاني بەرمەيمىن. الايدا قازىر كورىپ وتىرمىن: مۇندا وتە قابىلەتتى جاس عالىمدار ءوسىپ كەلەدى ەكەن. ولارمەن جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقان ورتاسىمەن تانىسۋ – ۇلكەن مارتەبە, – دەدى.
كونگرەستى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى ۇسىنعان جيىننىڭ قورىتىندى ستاتيستيكاسىنا قاراساق, شەتەلدىك جانە وتاندىق بەلگىلى عالىمدار ايتۋلى ءىس-شارانىڭ 26-عا بولىنگەن ءتۇرلى تاقىرىپتاعى سەسسيالارىندا عىلىمنىڭ ارقيلى باعىتى بويىنشا 350-دەن كوپ بايانداما جاساپ, زەرتتەۋلەرى مەن سودان تۋعان وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. جالپى اۋقىمدى جيىنعا الەمنىڭ ءار قيىرىنان, دالىرەك ايتساق, 60 ەلدەن باس-اياعى 600-دەن اسا ادام قاتىستى, ونلاين ترانسلياتسيانى 3000-نان كوپ ادام قارادى. دۇنيەنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن كەلگەن جاس عالىمدارعا گرانت بەرىلدى, كونگرەستىڭ اتاۋلى سىيلىقتارى تابىستالدى.
