شايدىڭ وتانى – قىتاي. بۇل ەلدە شاي ءىشۋ ءداستۇرى بىرنەشە مىڭجىلدىق تاريحقا يە. قىتايشا شاي «茶» يەروگليفىمەن جازىلادى. الايدا قىتايدىڭ ءارتۇرلى ايماعىندا بۇل ءسوز ءارتۇرلى ايتىلادى. مىسالى, سولتۇستىگىندە دە, باتىسىندا دا, كانتون نەمەسە ماندارين ديالەكتىسىندە ول «چا» نەمەسە «چاي» ءتارىزدى دىبىستالادى. ال قىتايدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى فۋتسزيان پروۆينتسياسىندا, مين ديالەكتىسىندە بۇل يەروگليف «تە» (te) بولىپ ايتىلادى.
شاي ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنە ەكى ءتۇرلى جولمەن جەتكەن: ءبىرىنشىسى – قۇرلىق ارقىلى, ەكىنشىسى – تەڭىز ارقىلى. قۇرلىق جولى دەگەنىمىز – ۇلى جىبەك جولىنىڭ باعىتى. بۇل جولمەن شاي تيبەت, ءۇندىستان, ورتالىق ازيا, رەسەي, تۇركيا, يران سياقتى ەلدەرگە كەرۋەنمەن جەتكىزىلدى. ساۋداگەرلەر قىتايدىڭ ىشكى ايماقتارىنداعى ديالەكتىنى ەستىپ, ونى «شا», «شاي» دەپ ۇيرەندى. سول سەبەپتى بىزدە – «شاي», ورىستاردا – «چاي», پارسىلاردا – «chay», تۇرىكتەردە – «çay» دەپ قالىپتاستى.
ەندى تەڭىز جولىنا كەلەيىك. XVII عاسىردا گوللانديالىق ساۋداگەرلەر قىتايدىڭ تەڭىز جاعالاۋىنداعى فۋتسزيان پروۆينتسياسىنا ءجيى بارىپ ءجۇردى. وندا شاي «te» دەپ اتالادى. بۇل نۇسقانى ەستىگەن ەۋروپالىقتار شايدى ءوز تىلدەرىنە ءدال سولاي ەنگىزىپ جىبەردى. سودان باستاپ اعىلشىندار – tea, فرانتسۋزدار – thé, نەمىستەر – Tee دەپ اتاي باستادى.
پورتۋگالدار دا شايدى تەڭىز ارقىلى تاسىمالدادى. بىراق ولار قىتايدىڭ باسقا وڭىرىنەن – گونكونگ پەن ماكاو ايماقتارىنان الىپ كەلدى. بۇل جەرلەردە كانتون ديالەكتى كەڭ تارالعان, ال ول جەردە «چاي» دەپ ايتىلادى. سول سەبەپتى پورتۋگال تىلىندە شاي – «chá» بولىپ قالىپتاستى.
وسىلايشا, الەمدە شايدىڭ اتاۋى ەكى نەگىزگى باعىتتا تارالعان. ەگەر شاي قىتايدان قۇرلىقپەن جەتكىزىلسە – ول چا/چاي ءتارىزدى ايتىلعان. ەگەر تەڭىزبەن, فۋتسزيان ايماعى ارقىلى تاسىمالدانسا – وندا tea/te/thé دەپ وزگەرگەن.
