جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى قسزي ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ, قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى يۋليا كۋچينسكايا, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءنىڭ ساپانى قامتاماسىز ەتۋ جانە ىشكى باقىلاۋ جونىندەگى پرورەكتورى – باسقارما مۇشەسى ينديرا رىستينا, ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ, سونداي-اق ء«ادىل ءسوز» ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى قارلىعاش جامانقۇلوۆا ءسوز سويلەدى.
ءىس-شاراعا قسزي-دىڭ جاس ساراپشىلاردى قولداۋ باعدارلاماسى تۇلەكتەرى, قر پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, قر پارلامەنتى سەناتى جانىنداعى اناليتيكا مەكتەبىنىڭ قاتىسۋشىلارى, سونداي-اق ەلدىڭ جەتەكشى زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كەزدەسۋ سۇراق-جاۋاپ سەسسياسى فورماتىندا ءوتتى. تالقىلاۋدىڭ ورتالىعىندا – ەكولوگيالىق ماسەلەلەر, ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق قۇقىق اراسىنداعى قاتىناس, كونستيتۋتسيانى ەنگىزۋ بويىنشا وتپەلى كەزەڭ, سونداي-اق جاڭا ساياسي ينستيتۋتتار: قازاقستان حالىق كەڭەسى, قۇرىلتاي جانە ۆيتسە‑پرەزيدەنت بولدى.
جاس ساراپشىلاردىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى بەكىتۋ تۋرالى سۇراعىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, قسي ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ قۇجاتتا ازاماتتار مەن مەملەكەت ءۇشىن كەشەندى مىندەتتەر بەلگىلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
ول تابيعاتتى قۇرمەتتەۋ مىندەتىن, مەملەكەتتىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق ماقساتىن جانە ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن اقپاراتتى جاسىرعانى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەيتىن ەرەجەلەرگە نازار اۋداردى.
«ازاماتتارعا دا, مەملەكەتتىڭ وزىنە, مەملەكەتتىك ورگاندارعا, سونىڭ ىشىندە بيزنەس وكىلدەرىنە دە تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن نورمالار بار», دەدى ج. شايماردانوۆ.
ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ەرەجەلەرىن كىرىسپەنىڭ قۇندىلىق شەڭبەرى ارقىلى – قازىرگى ۇرپاقتىڭ بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەكتىگىن قوستى.
«ەگەر جەر قويناۋى مەن رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى بولسا, وندا حالىق ولارعا ءوز مەنشىگى رەتىندە – مۇقيات جانە ۇقىپتى قاراۋعا مىندەتتى», دەپ اتاپ ءوتتى ساياساتتانۋشى.
ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ينديرا رىستينا قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتاردى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ سالالىق زاڭنامانى دامىتۋ ءۇشىن تۇراقتى نەگىز قالايتىنىن ءتۇسىندىردى.
«كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن كەز كەلگەن نورما كەيىننەن ناقتى قۇقىقتىق تەتىكتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
ديالوگ الاڭىنا قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا تۇرعىن ءۇي قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى. ءماجىلىس دەپۋتاتى يۋليا كۋچينسكايا, اسىرەسە بالالى وتباسىلار ءۇشىن, ۇيدەن شىعارۋ ىستەرىندە سوتتىق قايتا قاراۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
«سوتتىڭ تەك باسپاناسىزدىق ماسەلەسىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وتباسىنىڭ بولاشاعىن دا قاراستىرۋى ماڭىزدى», دەدى دەپۋتات.
جاندوس شايماردانوۆ ۇسىنىلعان ەرەجەلەر جالعا الۋشىلاردى قورعاۋ مەن م ۇلىك يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋدى بىرىكتىرەتىن تەڭگەرىمدى مودەل قۇرۋعا باعىتتالعانىن ءتۇسىندىردى.
«قر ازاماتتارى زاڭدى تۇردە الىنعان كەز كەلگەن م ۇلىككە جەكە مەنشىك قۇقىعىنا يە. سوت شەشىمىنسىز ەشكىمدى ءوز مۇلكىنەن ايىرۋعا بولمايدى. جاڭارتىلعان الەۋمەتتىك كەلىسىمشارتتا وسى تەپە-تەڭدىك ساقتالادى», دەپ اتاپ ءوتتى قسزي ديرەكتورى.
ينديرا رىستينا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ لوگيكاسى «قۇقىقتىق ءتارتىپ» قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەنىن جانە كەلىسىمشارتتىق قاتىناستاردى دۇرىس رەسىمدەۋ داۋلاردىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ قالا بەرەتىنىن قوستى.
قاراعاندىلىق عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى تالقىلادى
جاس قاتىسۋشىلاردىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى, ياعني رەفەرەندۋم ارقىلى جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانعاننان باستاپ ونىڭ كۇشىنە ەنۋىنە دەيىنگى قۇقىق قورعاۋ مەحانيزمدەرى تۋرالى سۇراعىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, يۋليا كۋچينسكايا زاڭدىق ەرەجە مەن كونستيتۋتسيا اراسىندا قايشىلىق تۋىنداعان جاعدايدا كونستيتۋتسيا قولدانىلاتىنىن ءتۇسىندىردى.
«باستى مەرزىم - 1 شىلدە. وعان دەيىن قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا اياسىندا قابىلدانعان ەرەجەلەر كۇشىندە قالادى», دەپ ءتۇسىندىردى قارلىعاش جامانقۇلوۆا.
ينديرا رىستينا جوبانىڭ كوپتەگەن ەرەجەلەرى, مىسالى, نەكە جانە وتباسى تۋرالى ەرەجەلەر, زاڭنامادا بار ەكەنىن جانە كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن, بۇل قۇقىقتىق قاقتىعىستاردىڭ قاۋپىن ازايتاتىنىن اتاپ ءوتتى.
جاندوس شايماردانوۆ بۇل حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن باس تارتۋ ەمەس, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ تەتىگىن ناقتىلاۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز بۇل ماسەلەنى حالىقارالىق ساراپشىلارمەن تالقىلادىق. حالىقارالىق نورما كۇشىنە ەنگەنگە دەيىن ونى ۇلتتىق زاڭناماعا بەيىمدەۋ كەرەك. ءبىز ءوز مىندەتتەمەلەرىمىزدەن باس تارتپايمىز, كەرىسىنشە ولاردى قولدانۋ تاجىريبەسىن وزگەرتەمىز», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
تالعات قاليەۆ قازىرگى جاعدايدا ۇلتتىق زاڭنامالىق بازانىڭ باسىمدىعى ەگەمەندىكتى قورعاۋ قۇرالى بولىپ تابىلاتىنىن جانە ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن تومەندەتپەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
قارلىعاش جامانقۇلوۆا حالىقارالىق قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ ءابسوليۋتتى مودەلدەرى سيرەك كەزدەسەتىنىن جانە قازاقستاندا ينۆەستورلار ءۇشىن ارنايى قۇقىقتىق رەجيمدەر قازىردىڭ وزىندە بار ەكەنىن قوستى.
«بىزدە ينۆەستورلار ارنايى سالىق رەجيمىنە قول جەتكىزە الاتىن احقو بار. بيزنەس مۇمكىندىكتەرى ساقتالۋدا», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
تالقىلاۋدىڭ بولەك ءبولىمى جاڭا ساياسي ينستيتۋتتارعا قاتىستى بولدى. ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ ەنگىزىلۋىنە تۇسىنىكتەمە بەرە وتىرىپ, جاندوس شايماردانوۆ بۇل باسەكەلەس ساياسي ينستيتۋت ەمەس, باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قوسىمشا تەتىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ينستيتۋت پرەزيدەنت انىقتاعان وكىلەتتىكتەر شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەيدى جانە ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
ورالدىڭ كرەاتيۆتى ءارى بەلسەندى جاستارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدادى
قورىتىندىلاي كەلە, قاتىسۋشىلار جوبا ەرەجەلەرىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى قازىرگى قۇقىقتىق جۇيەگە ەنگىزىلگەنىن جانە كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان بەكىتىلىپ جاتقانىن, ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەتىنىن جانە قۇقىقتىق تاۋەكەلدەردى ازايتاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ديالوگ الاڭى كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا ۇرپاقتار اراسىنداعى ماعىنالى پىكىر الماسۋ جانە كاسىبي تالقىلاۋ الاڭىنا اينالدى.
