ءۇنسىز بەرىلەتىن ۆاۋچەر
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: ء«بىز بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى جان-جاقتى دامۋ ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك. 2025 جىلعا قاراي 6 جاسقا دەيىنگى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن جانە وقىتۋمەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتتەيمىن. بۇل تۇيتكىل مەملەكەتتىك بالاباقشا سالۋمەن عانا شەشىلمەيدى. وسى ىسكە جەكە بيزنەستى تارتىپ, قولداۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىن, سونىڭ ىشىندە قارجىلاندىرۋدىڭ ۆاۋچەرلىك ءتاسىلىن ويلاستىرۋ قاجەت. اتا-انالار كەز كەلگەن بالاباقشانى تاڭداپ, مەملەكەت بەرگەن ۆاۋچەرمەن تولەم جاساي الادى», دەدى. تاپسىرما قالاي ىسكە اسىپ جاتىر؟ سۇراققا جاۋاپتى ءومىردىڭ وزىنەن ىزدەلىك.
ماقسات ەرلان ۇلى 3 جاسقا جاقىنداعان تۇڭعىشىن بالاباقشاعا بەرگىسى كەلىپ ىزدەندى. قازىر ۆاۋچەرگە قول جەتكىزگەن, دەسە دە اتا-انا ءوزى كوزدەگەن مەملەكەتتىك بالاباقشادان ورىن الا الماعانىن جەتكىزدى. مۇنىڭ سەبەبىن ول جۇيەنىڭ كەمشىلىگىنەن كورەدى.
– مەن ۆاۋچەرگە ناۋرىزدا كەزەككە تۇردىم, اۋەلى زەرتتەپ, ەسكەرتۋلەرىن وقىپ الدىم, ۇنەمى قوسىمشاعا كىرىپ وتىردىم. كىرگەن سايىن 5 200-دەن
4 800-ورىنعا تۇسكەنىمىزدى, سولاي جىلجىپ جاتقانىن كورسەتىپ تۇردى. مۇنداي قارقىنمەن كۇزگە قاراي ۆاۋچەر الىپ قالاتىن شىعارمىز دەپ ويلاپ جۇردىك. سول كۇنىگە 40–50 ورىنعا جىلجىپ جاتقان كەزەكتى كورسەتىپ وتىرسام, جۇبايىم قوسىمشاداعى ەلەۋسىز تۇرعان «ۆاۋچەر بەرىلدى» دەگەن جازباعا نازار اۋداردى. ماڭايداعى بالاباقشالارعا بارىپ سونى سۇرادىق, سويتسەك, كەزەككە قاراماستان, ۆاۋچەر, ياعني بالاباقشاعا جولداما ءبىر ەمەس, ەكى رەت بەرىلىپ قويىپتى جانە سوڭعى ايدا ءدال مەنىڭ بالامنىڭ قۇرداستارىنا بەرىلىپتى, دەمەك كوبى مەملەكەتتىك بالاباقشالاردان ورىن الىپ الدى. ۆاۋچەر بەرىلگەنىن نە ءبىر سمس, نە قوڭىراۋ, نە دىبىستىق ەسكەرتۋ ارقىلى حابارلاماعان. بۇل پىسىقتارعا, جۇيەنىڭ بەلگىلى-بەلگىسىز قىرلارىن ارنايىلاپ وقىپ العاندارعا قولايلى بولىپ كورىندى. بالالارى بار ارىپتەستەرىمنەن سۇراپ ەدىم, بيىل كىشكەنتايى بالاباقشانى بىتىرەتىن بىرەۋى «وي, مىناۋ نومىرگە حابارلاس, مەملەكەتتىكتەن ورىن الىپ بەرەدى. ءبىز سولاي الدىق», دەدى. ايتايىن دەگەنىم, سول ينديگو كەزىندەگىدەي قوسىمشانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن بىلمەيتىن, تسيفرلىق ساۋاتى از ادامدار باياعىداي «كومەكتەسكىشتەرگە» جەم بولادى, – دەدى م.ەرلان ۇلى.
ونىڭ ويىنشا, ۆاۋچەر بەرىلگەنىن كەزەكتىڭ جىلجىپ جاتقانىمەن شاتاستىرۋ – ناعىز مانيپۋلياتسيا. ادام كەزەگىمەن كەلەدى دەپ سەنەدى, ال مىناۋ جاعىندا ۆاۋچەر بەرىلىپ تۇرادى, ارينە, تەز بەرىلگەنى قۋانتادى, بىراق ونى كىسىنىڭ نازارىن باسقا جاققا بۇرا وتىرىپ جازىپ قويعان دۇرىس ەمەس. ۆاۋچەر بەرىلگەنىن اتا-انا وتكىزىپ المايتىنداي جاعداي جاساۋ كەرەك, قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى ەسكەرتۋ تەتىگىن قاراستىرۋ قاجەت. ۆاۋچەر بەرىلگەندە ونى الاتىنىڭىزدى 2 كۇن ىشىندە راستاۋىڭىز كەرەك, سونى قوسىمشانىڭ ىشىندەگى ءۇنسىز كەلگەن ەسكەرتپەنى اشىپ قانا بىلۋگە بولادى, اتا-انالاردىڭ كوبى بالالارىمەن, جۇمىستارىمەن ءجۇرىپ بىلمەي, وتكىزىپ الادى. وسىعان قوسا ۆاۋچەر بەرىلگەن سوڭ بالانىڭ قۇجاتتارىن رەتتەۋگە نەبارى 3 جۇمىس كۇنى بەرىلەدى, ەمحانالارداعى جىلجىمايتىن كەزەك, پەدياترعا جازىلۋدىڭ وزىنە اپتالاپ, ارنايى ماماندارعا جەتۋگە ايلاپ ۋاقىت كەتەتىنى بار, تىم از مەرزىم بەرىلەتىنى قيسىنعا كەلمەيدى, وسى ماسەلەگە تۇزەتۋ ەنگىزگەن دۇرىس.
ال وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى مانار اداموۆا جاڭا جۇيە كەرىسىنشە سول بۇرىنعى سىبايلاستىق فاكتىلەرىن بولدىرماۋ ءۇشىن ەنگىزىلىپ وتىرعان ءتاسىل ەكەنىن ايتادى.
– ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ جۇيەسى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ورنالاستىرۋدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى. قازىر وسى جۇيەگە
15 قالا, 6 اۋدان قوسىلدى. قالعان وبلىستىق دەڭگەيدەگى 5 قالا قىركۇيەككە دەيىن, اۋداندار جىل سوڭىنا دەيىن ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋعا كوشەدى. 100% مەملەكەتتىك جانە 90% جەكەمەنشىك بالاباقشا بالالارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس الادى. مەملەكەتتىك تە, جەكەمەنشىك تە بىرىڭعاي كەلىسىم شارتقا ءوز ەركىمەن قول قويادى, ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەۋ مىندەتتەلمەگەن. دەگەنمەن بالاعا بەرىلىپ وتىرعان مەملەكەت قارجىسىن الۋعا ءبارى دە ىنتالى. سونىمەن قاتار بىرىڭعاي كەلىسىم شارتقا قول قويۋ ءوز ەركىڭدە دەگەن ءسوز ۆاۋچەر جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەمەيتىن جەكە بالاباقشالار تالاپقا ساي تەكسەرىستەن وتپەيدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءبىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنىڭ كەستەسى بويىنشا مەملەكەتتىك اتتەستاتسيادان
5 جىلدا 1 رەت بارلىق مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم وتەدى. بۇدان بولەك, 2027 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ليتسەنزيالاۋ ەنگىزىلەدى, – دەدى م.اداموۆا.
مينيسترلىك وكىلىنىڭ پىكىرىنشە, كەزەكتە ۆاۋچەر كۇتىپ وتىرعان اتا-اناعا حابارلاما كەلگەن جاعدايدا وعان ء«يا» نەمەسە «جوق» دەپ جاۋاپ بەرۋگە 2 كۇن جەتكىلىكتى. ءارى قاراي 3 كۇن ەمەس, 5 كۇن بەرىلەدى. اتا-انا ۇلگەرمەي جاتسا, 28-كۇنگە سوزا الادى. ول كەزدە تاعى 28 كۇننىڭ ىشىندە حابارلاما الادى. جالپى, ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ الگوريتمى – №372 بۇيرىقپەن بەكىتىلگەن, 46 بەتتەن تۇراتىن قوسىمشا. قاناتقاقتى رەجىم بولعاندىقتان, وزگەرىستەر ەسكەرىلىپ جاتىر. مامىر ايىندا №105 بۇيرىقپەن تولىقتىرىلدى. 2024 جىلدان بەرى ءار قالا, اۋدان كىرگەن سايىن, ولاردىڭ بارلىق ەسكەرتپەسى ەسكەرىلىپ كەلەدى. سىناق رەجىمى – سول ءۇشىن دە سىناق. بۇل دەگەنىمىز – قولدانۋشىلاردىڭ ەسكەرتپەسى مەن شاعىمدارى قارالىپ, ءالى دە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز.
جاي-جاپسارىن قولدانعان بىلەر
تاقىرىپقا تەرەڭدەۋ ماقساتىندا ءبىراز اتا-انامەن تىلدەستىك. سولاردىڭ ىشىندە جۇيەگە وڭ باعا بەرگەندەر دە بار. قالامقاس توقتامىس:
– ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋدى سىناپ جاتقاندار كوپ ەكەن. جاڭا جۇيە كەرىسىنشە ماعان ۇنادى. بۇرىنعىداي تاڭمەن كوزىڭدى تىرمالاپ اشىپ, ورىنعا تالاسپايسىڭ. ورىننىڭ ءبارى كەزەكتەن تىس تۇرعاندارعا كەتىپ قالمايدى, تەڭ بولىنەدى. قىسقاسى, ءادىل جۇيە. ءيا, وتە ىڭعايلى ەكەن. الدە بيىل ءبىراز اتا-انا ۆاۋچەرلىك جۇيەنى تۇسىنبەي, كەزەك از بولدى ما, ايتەۋىر تاڭداعان بالاباقشامىزعا ورىندار بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلدى, ءتىپتى قايسىسىن تاڭدايتىنىمىزدى بىلمەي قالدىق. ءتورت بالاباقشاعا دەيىن تاڭداي الاتىنىڭ, اسىرەسە «بۇل بالاباقشانى الايىن با؟» دەپ ويلانۋعا 24 ساعات بەرەتىنى ۇنادى. بۇرىنعى ينديگو ناعىز جەمقورلىق جۇيە ەدى. تالاي ادام «ورىن الىپ بەرەمىز» دەگەن كومەكتەسكىشتەرگە جەم بولدى. ال قازىرگى جۇيەدە ەشكىم دە ارالاسا المايدى. جۇيە ورىنداردى اۆتوماتتى تۇردە ءوزى جىبەرەدى. ەڭ باستىسى ۆاۋچەرىڭ بولسا, كۇتۋ پاراعىندا تۇرساڭ بولدى, – دەيدى.
ماسەلەنى زەردەلەۋ كەزىندە ۆاۋچەر جۇيەسىنە قاتىستى كوپ ۆيدەو, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان ماقالا, سيۋجەتتەردى قارادىق, سوندا باسا نازار سالعانىمىز – سول ماتەريالدارعا جازىلعان اتا-انالاردىڭ پىكىرلەرى. باسىم بولىگى جۇيەنىڭ كەمشىلىكتەرىن جىپكە تىزگەن. مىسالى, ءبىر جەلى قولدانۋشىسى (اربىرىنەن پىكىرىن جاريالاۋعا رۇقسات الماعاندىقتان, اتى-ءجونىن كورسەتپەۋدى ءجون كوردىك) جوعارىداعى «كومەكتەسكىشتەرگە جەم بولمايسىڭ دەگەن اتا-انا ق.توقتامىستىڭ پىكىرىن جوققا شىعارىپتى. «جەكە بالاباقشا – قىمبات, نە ىستەرىڭدى بىلمەيسىڭ. ۆاۋچەر الۋ ءۇشىن 50 مىڭ تەڭگە تولەپ ورىن الدىق, جەكە بالاباقشاعا 80 مىڭ تەڭگە تولەگەنشە ورىندى ۇستاپ بەرەدى, 1 رەت قانا 50 مىڭ بەرەمىز عوي دەدىك», دەپ جازىپتى جەلى قولدانۋشىسى. ودان ەكىنشى بىرەۋى «ۆاۋچەر ساتىلا ما, كىمگە تولەپ الدىڭىز, ءبىلىم باسقارماسىنا ما؟» دەپ سۇراپتى. وعان اقشا بەرگەن اتا-انا: «جوق, ۆاۋچەر ەمەس, جۇيەمەن قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەيمىن, سوسىن قوسىمشا الىپ بەرەمىن دەگەن ماماندارعا جۇگىنەمىز», دەپ جاۋاپ بەرگەن.
ال مىناۋ ءبىر جەلى قولدانۋشىسىنىڭ ءۋاجىن جاريالاماۋدىڭ ءوزى ايىپتى سياقتى, ول: «جاڭا جۇيە بويىنشا مەن قولىمدا ۆاۋچەر بولا تۇرا تىكەلەي ءوزىم تاڭداپ تۇرعان بالاباقشانىڭ كۇتۋ پاراعىنا كەزەككە تۇرا المايمىن. سەبەبى كۇتۋ پاراعى تەك ءبىر بالاباقشادان ەكىنشىسىنە اۋىسۋعا ارنالعان. فاكتىگە كەلەتىن بولساق, ماعان ۆاۋچەر العاننان كەيىن 2 كۇندىك مەرزىمىم كۇيىپ كەتپەۋ ءۇشىن قاي جەردەن ورىن تابىلادى, سول جەرگە بالانى تىركەۋىم كەرەك. سودان كەيىن عانا مەنىڭ بالام ءۇشىن كۇتۋ پاراعىنا تۇرۋ مۇمكىندىگى اشىلادى. ۆاۋچەر العان ساتتەن باستاپ نەگە مەن ءوزىم تاڭداعان بالاباقشاعا كۇتۋ پاراعىنا تۇرا المايمىن؟ مەن ورىن جوق ەكەنىن ءتۇسىنىپ تۇرمىن, ءوزىم قالاعان بالاباقشانى كۇتۋگە دايىنمىن دەپ تۇرمىن», دەيدى. ءدال وسى ولقىلىق «اتا-انالارعا بالاباقشانى تاڭداۋعا جاعداي جاسايدى» دەگەندەرگە قارسى سالماقتى ءسوز بولاتىنداي. اتا-انالار كەز كەلگەن بالاباقشانى تاڭداي الاتىنداي جاعداي جاساۋدى تاپسىرعان پرەزيدەنتتىڭ دە مىندەتتەمەسى تولىق ورىندالماي تۇرعان سەكىلدى.
جوعارىداعى اتا-انا م.ەرلان ۇلىنىڭ پىكىرى مينيسترلىك وكىلىنىڭ «جۇيە قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى» دەگەنىنە شاك كەلتىرەتىندەي. جۇيەمەن ۆاۋچەر الىپ بالاسىن بالاباقشاعا بەرگەن اكە:
– بالامىزعا ۆاۋچەر الىپ, بالاباقشامەن ونلاين كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, قابىلداۋعا ءوتىنىش تاستادىق. «بالانى قابىلداۋ 18 شىلدەگە دەيىنگى ۋاقىتتا جۇرگىزىلەدى» دەگەن حابارلاما شىقتى. كۇن سايىن جۇيەگە كىرىپ جۇردىك, ەسكەرتپەلەرگە, حاتتارعا دىبىسىن اشىپ قويدىق, بىراق «بالانى بالاباقشاعا قابىلداۋ» دەگەن اقپاراتتان باسقا ەشقانداي جاڭالىق بولمادى, قابىلداۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر عوي دەپ كۇتتىك. ءبىر كۇنى ادەتتەگىدەي قوسىمشاعا كىرسەك, «بالاڭىزدىڭ كەلگەن كۇنى – 3 كۇن» دەپ تۇر. ول كەزدە ءبىز ءالى بالاباقشانىڭ تابالدىرىعىن دا اتتاعان جوقپىز. بالاباقشا مەڭگەرۋشىسىنەن سۇراعانىمىزدا جاۋاپ جازبادى, كەيىن تولەمدى ايتقاندا سول بارماعان كۇندەرىمىزدى قوسىپ ەسەپتەدى. «بالاڭىز بالاباقشاعا قابىلداندى» دەپ حابارلاسا, قۋانا-قۋانا ۋاقىت وتكىزبەي بارۋشى ەدىك, ءوزىمىز دە سونى كۇتىپ ءجۇرمىز ەمەس پە؟ «قابىلداۋ» مەن «قابىلداندى» دەگەننىڭ ايىرماشىلىعى بار عوي؟ سودان سوڭ تاعى ءبىر كەمشىلىك – تاڭداۋدىڭ تىم ازدىعىندا, ءتىپتى جوقتىعىندا. مىسالى, ءبىز ازىرگە جاقىن جەردەن تابىلعان جەكە بالاباقشاعا بەرە تۇردىق. كۇتۋ پاراعىنا كىرىپ, بالامىزدى ماڭايداعى ءۇش مەملەكەتتىك بالاباقشاعا كەزەككە قويعىمىز كەلدى. تەزىرەك ورىن تابىلعانىنا بەرۋدى كوزدەيمىز, ويتكەنى جەكەگە قالتا كوتەرمەيدى. بىراق كۇتۋ پاراعىندا تەك 1 بالاباقشاعا كەزەككە قويۋىڭ كەرەك. قىسقاسى, جۇيەنىڭ شيكى تۇستارى بارشىلىق, – دەپتى.
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا استاناداعى بىرقاتار بالاباقشانى ارالادىق. سوندا كەي مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم وكىلدەرىنىڭ ءوزى جۇيەنىڭ قىر-سىرىن ءالى تولىق مەڭگەرە الماي جۇرگەنىن جەتكىزسە, ەندى ءبىرى باستىسى اتا-انالارعا ىڭعايلى دەگەن پىكىردە, ال كەيبىرى جاڭا جۇيە ەنگىزىلگەلى ايلىق كەشىگىپ ءتۇسىپ جاتقانىن ايتتى. جالدانىپ جۇمىس ىستەيتىن جۇرت ءۇشىن جالاقى – جاندى جەرى. سول سەبەپتى بۇل جايتتىڭ ءمانىسىن مينيسترلىك وكىلىنەن سۇراعانبىز. بۇعان م.اداموۆا:
– بۇل – تەك جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە قاتىستى ماسەلە. ۆاۋچەرلىك جۇيەدە اتا-انانىڭ ماقۇلداۋىن كۇتپەيدى. قارجى ءار ايدىڭ 21-نەن كەيىن تۇسەدى, قايتا ەسەپتەۋ تەك كەلەسى ايدا جۇرەدى. اتا-انا ماقۇلداۋدى 2 ايدان كەشىكتىرمەي جاساۋى كەرەك. ەگەر 60 كۇننەن ارتىق راستاۋ جاساماسا ۆاۋچەرىن جوعالتادى, بىراق ول اقشا بالاباقشادان قايتارىلمايدى. بالاباقشانىڭ ەسەبىندە قالادى, سەبەبى پەداگوگتەردىڭ ەڭبەكاقىسى تولەنەدى, – دەپ جاۋاپ بەردى.
بۇل تاقىرىپتى قاۋزاۋ ءبىرازدان بەرى ويعا كەلگەن. بۇعان الدەبىر كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىندا كەزدەسىپ قالعان استانا قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتىمەن ءبىر تاكسيدى جالداپ قالۋىمىز سەبەپ بولعان ەدى. سول كەزدە ءوزى دە بىرنەشە جەكەمەنشىك بالاباقشاعا قۇرىلتايشى بولىپ وتىرعان ول ۆاۋچەر جۇيەسىن ءبىرشاما سىناعان بولاتىن, ءالى پىسپەگەن جۇيە دەپ باعا بەرگەن. جاقىندا سول دەپۋتاتقا تاقىرىپتى ىشتەن بىلەتىن ءارى قوعامنىڭ ويىن جوعارىعا جەتكىزەتىن حالىقتىڭ وكىلى رەتىندە ويىن ايتۋدى سۇراعانبىز, اۋەلدە كەلىسىپ, سودان سوڭ ۋاقىتى جوعىن ايتىپ كەيىنگە شەگەرە بەرىپ, 1 اپتا سوزىپ ءجۇرىپ, اقىر اياعى بۇل تاقىرىپتا پىكىر بىلدىرۋدەن باس تارتتى.
سىن مەن شىن
كەز كەلگەن سالادا رەفورما, جوبا, وزگەرىس الدىن الا تولىق زەردەلەنىپ, عىلىمي نەگىزدەلسە عانا تۇپكى ناتيجەسىندە جۇمىس ءمىنسىز بولماسا دا كەمشىلىكتەرى مەن قاتەلىكتەرى وتە از بولاتىنى بەلگىلى. جاڭا جۇيەگە قاتىستى عالىمدار نە دەيدى؟ سۇراققا جاۋاپ الۋ ءۇشىن وسى تاقىرىپتى ءجىتى زەرتتەگەن ءبىلىم بەرۋ قۇقىعى سالاسىنداعى زاڭگەر, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, اباي مىرزاحمەتوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ايسين سايكەننىڭ ساراپتاماسىنا زەر سالىپ, سوزىنە قۇلاق تۇردىك. ول ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ جوباسىنان جەمقورلىق فاكتىلەرىن انىقتاپتى.
– 2025 جىلعى قاڭتاردا اقمولا جانە تۇركىستان وبلىستارى بويىنشا قازاقستاندىق ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ فيليالدارى ءوز باستاماسى بويىنشا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىقتارىنا جانە ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ بويىنشا قوسىلۋدىڭ ۇلگىلىك شارتىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تالداۋ جۇرگىزدى, وندا: 23 سىبايلاس جەمقورلىق نورماسى, زاڭ تەحنيكاسىنىڭ 5 ورەسكەل قاتەلىگى, بالاباقشالارعا قايشى كەلەتىن 15 جاعداي انىقتالدى. مىسالى, №53 بۇيرىق الگوريتمىنىڭ 7-تارماعى 2-تارماقشاسى مەن №372 بۇيرىق الگوريتمىنىڭ 47-تارماعى 8-تارماقشاسىندا قوسىلۋ شارتىنىڭ ۇلگى نىسانىن قارجى ورتالىعى بەكىتەدى. ال شارتتا قاناتقاقتى جوباعا قاتىسۋشىلاردىڭ تولەمى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى تالاپتارى كوزدەلەدى. مۇنداي شارتتا ميللياردتاعان بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋ قاراستىرىلاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. الايدا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى قارجى ورتالىعىنا اكىمشىلىك راسىمدەردىڭ بارىسىن دەربەس انىقتاۋعا, وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سونداي-اق قارجى ورتالىعىنىڭ اكتىلەرى, ونىڭ ىشىندە شارتتىڭ ۇلگىلىك نىسانىن بەكىتۋ تۋرالى بۇيرىقتار سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مىندەتتى عىلىمي ساراپتاماعا جاتپايتىنىن قوسا كەتۋ كەرەك.
№53 بۇيرىق الگوريتمىنىڭ 7-تارماعى جانە №372 بۇيرىق الگوريتمىنىڭ 47-تارماعىنىڭ 22-تارماقشاسى بويىنشا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ قاتىسۋ تابەلىن اتا-انالار جانە (نەمەسە) زاڭدى وكىلدەر ايدىڭ سوڭعى كۇنىنەن كەشىكتىرمەي تولتىرۋعا ءتيىس. تابەل ۋاقتىلى تولتىرىلماعان, كەلگەن كۇندەرىن راستاماعان جاعدايدا, ونى اتا-انا نەمەسە زاڭدى وكىل اۆتوماتتى تۇردە راستاعان بولىپ ەسەپتەلەدى. مۇندايدا مينيسترلىك باستاپقى ماقساتىنا قول جەتكىزە المايدى, ياعني جوق ادامدارعا, كەلمەگەن بالالارعا دا قارجى بولگەن بولىپ شىعادى. Artsport, Damu bala جوبالارىنداعىداي وتىرىك قاتىسقانداردىڭ قاتارىن كوبەيتەدى, – دەيدى زاڭگەر.
ا.سايكەننىڭ ايتۋىنشا, شارتتا قارجى ورتالىعى, ءبىلىم ءبولىمى, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم, تاربيەلەنۋشىنىڭ اتا-اناسى جانە بانك اتىنان 5 تاراپ كەلىسىمگە وتىرادى. بىراق قارجى ورتالىعى ءوز اتىنان عانا ەمەس, ءبىلىم ءبولىمىنىڭ اتىنان دا, ەسەبىنەن دە سويلەۋگە قۇقىق بەرىپ قويعان. بۇل ازاماتتىق كودەكستىڭ 163-بابىنىڭ 3-تارماعىنا قايشى كەلەدى, وعان سايكەس وكىل وزىنە دە, ءوزى ءبىر مەزگىلدە وكىلى بولىپ سانالاتىن باسقا ادامعا دا وكىلدىك ەتۋشىنىڭ اتىنان مامىلەلەر جاساي المايدى.
شىندىعىندا, زاڭگەر عالىمنىڭ زەرتتەۋىنەن انىقتالعان فاكتىلەر ءالى دە بار, ءبىز ىشىنەن ىرىكتەپ الدىق. سپيكەرىمىز وسى فاكتىلەردىڭ جازباشا تولىق نۇسقاسىن قارجى ورتالىعىنا, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىككە جولدانعانىن ايتتى. اگەنتتىك جاۋابىندا تالداۋ جۇمىسىنا العىس بىلدىرگەن جانە قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سالادا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, وسى فاكتىلەر ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىمدار بەرۋدە ەسكەرىلەتىنىن حابارلاعان. ال مينيسترلىك پەن قارجى ورتالىعى ءار فاكتىگە جەكە-جەكە جاۋاپ بەرگەن. مىسالى, قارجى ورتالىعىنىڭ جاۋاپ حاتىندا شارتقا قاتىستى: ء«بىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان وپەراتورىنىڭ قوسىلۋ شارتىنىڭ نىسانىن ايقىنداۋى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ 2022 جىلعى 14 قاڭتارداعى №12 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۆەب-پورتالى ارقىلى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى قىزمەتتەرىنىڭ شارتتارىن جاساسۋ قاعيدالارىنىڭ 9-تارماعى 3-تارماقشاسى شەڭبەرىندە قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ تالاپتارىنا تولىق ساي كەلەدى. اتالعان بۇيرىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىن مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە 2022 جىلعى 14 قاڭتاردا №26502 بولىپ تىركەلدى, بۇل ونىڭ ادىلەت مينيسترلىگى تاراپىنان زاڭناما تالاپتارىنا سايكەستىگى تۇرعىسىنان زاڭ ساراپتاماسىن جۇرگىزۋ تۋرالى كۋالاندىرادى», دەلىنگەن. وسى ماسەلەگە مينيسترلىك: «№53 جانە №372 بۇيرىقتار نورماتيۆتىك اكتىگە جاتپايدى, سوندىقتان ولارعا مۇنى ازىرلەۋ, كەلىسۋ جانە تىركەۋ ءتارتىبى تۋرالى زاڭنامانىڭ تالاپتارى قولدانىلمايدى. سول سياقتى, ءبىلىم سالاسىنداعى وپەراتورعا («قارجى ورتالىعى» اق) قوسىلۋ شارتىنىڭ نىسانىن ايقىنداۋ قۇقىعى بەرىلدى. مۇنداي تاجىريبە 2022 جىلدان باستاپ جەكە ۇيىمداردا ورتا بىلىمگە مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورنالاستىرۋ كەزىندە قولدانىلادى. بۇل كەزەڭدە زاڭنامانى بۇزۋ نەمەسە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى انىقتالعان جوق. وسىلايشا, وپەراتوردىڭ قوسىلۋ شارتىنىڭ نىسانىن انىقتاۋى ەشقانداي قاۋىپ توندىرمەيدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن.
ال تابەلگە قاتىستى سىنعا مينيسترلىك حاتىندا: «№372 بۇيرىقتىڭ 47-تارماعىنىڭ 22-تارماقشاسىنا سايكەس اتا-اناعا دەيىن تولتىرىلعان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ قاتىسۋ تابەلىنىڭ دەرەكتەرىمەن كەلىسپەسە, راستايتىن قۇجاتتاردى (بولعان جاعدايدا) كورسەتىپ, سەبەبىن تولتىرادى. سولاي اشىقتىققا قول جەتكىزەمىز. بۇل رەتتە №372 بۇيرىقتىڭ 51-تارماعىنىڭ 3) تارماقشاسىنا سايكەس, وندا قامتىلعان دەرەكتەرمەن كەلىسپەۋ سەبەبىنەن ونى راستاماعان جاعدايلاردى قوسپاعاندا, اتا-انانىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم تاربيەلەنۋشىلەرىنە بارۋ تابەلىن ەكى رەت (قاتارىنان ەكى اي) راستاماۋى ءتيىستى كورسەتىلەتىن قىزمەتتى الۋشىعا قاتىستى ۆاۋچەردىڭ كۇشىن جويۋعا نەگىز بولاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ارەكەتسىز اتا-انالاردى جوبادان شىعارىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, وسىلايشا, كەلمەگەن بالالارعا قارجى ءبولۋ قاۋپىن مينيمۋمعا دەيىن تومەندەتەدى», دەلىنگەن.
قارجى ورتالىعىنا ءبىلىم ءبولىمىنىڭ اتىنان دا, ەسەبىنەن دە سويلەۋگە قۇقىق بەرىپ قويعانى تۋرالى ۋاجگە مينيسترلىك: ء«بىلىم سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ وپەراتورى مەن ءبىلىم بەرۋدى باسقارۋ ورگانىنىڭ اراسىندا جازباشا تاپسىرما شارتى بولادى, ونى جاساسا, سوڭعىسى وپەراتور بىرىڭعاي ساتىپ الۋ پلاتفورماسىندا (بۇرىنعى «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۆەب-پورتالى) ورنالاستىرعان قوسىلۋ شارتىنا وتىرادى. وسىعان بايلانىستى قولدانىستاعى زاڭناماعا قانداي دا ءبىر قايشىلىقتار بولمايدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن.
سۇراق پەن جاۋاپتى سارالادىق, سىنى مەن شىنى قايسى؟ مۇنى ەندى وقىرماننىڭ ءوز ەنشىسىنە قالدىردىق.
