اعايىندى سارىمولداەۆتاردىڭ تاعدىر-تالايى

حح عاسىردا قازاق ازاماتتارىنىڭ ىشىنەن جوعارى بيلىككە قول جەتكىزگەن ت.رىسقۇلوۆتىڭ قوعامدىق-مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋداعى ورنى ەرەكشە. ول شىن مانىندە تالعار بولىسىندا تۋعانىمەن تاعدىردىڭ جازۋى بولار, مەركى جەرىندە وقىپ, پىشكەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى مەكتەبىن ءبىتىرىپ, كۇرەسكەرلىك ءومىر جولى وسى مەركى, اۋليەاتا ۋەزىندە باستالدى. ونىڭ جانىندا مەركى تۇزەمدىك مەكتەبىن بىتىرگەن سەرىكتەرى, ومىرلىك جان جولداسى ق.سارىمولداەۆ, م.جىلىسباەۆ جانە ت.ب. ورىمدەي جاس-جىگىتتەر بولدى, ولاردىڭ اراسىندا قىرعىز ازاماتتارى دا بار ەدى.

ق.سارىمولداەۆ اۋليەاتا ۋەزدىك قالالىق رەۆكومىنىڭ توراعاسى, ىشكى ىستەر حالكومىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ, جەرگىلىكتى كەدەيلەردىڭ, شارۋالاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاپ, كوپ جۇمىس اتقاردى. ول 1918 جىلى تۋرتسيك-ءتىڭ مۇشەسى, ازىق-ت ۇلىك حالىق كوميسسارياتىنىڭ مۇشەسى بولدى. 1919 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى كوميسسيانىڭ (تۋركومگولودو) توراعاسى بولىپ 5 ايداي جۇمىس ىستەدى, اشتىققا ۇشىراپ قىرىلا باستاعان حالىقتى اجال اۋزىنان امان الىپ قالۋ ءۇشىن جانقيارلىقپەن كۇرەستى. تۇركىستان اسسر-ىندە 1918–1921 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزىلىپ جاتقان جىلداردا جاپپاي اشارشىلىق ەتەك الدى, تىگەرگە تۇياعى قالماعان حالىق ناۋبەتكە ۇشىرادى. ت.رىسقۇلوۆتىڭ قوعامدىق تاماقتاندىرۋ پۋنكتتەرىن شۇعىل تۇردە ۇيىمداستىردى, سونىڭ ارقاسىندا شامامەن ءبىر ميلليوننان اسا ادام اجال تىرناعىنان امان قالدى. بۇل جەردە ق.سارىمولداەۆتىڭ اشتىقپەن كۇرەسۋدەگى الاپات ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ت.رىسقۇلوۆ, ق.سارىمولداەۆ سىندى حالقىنا جاناشىر بولعان ازاماتتاردىڭ جانقيارلىق ەڭبەگى بولماسا, حالقىمىزدىڭ كوپ بولىگى اشارشىلىقتان قىرىلىپ تا قالعان بولار ەدى. تۇركىستان اكسر-نىڭ قۇرامىنا قازاقستاننىڭ قازىرگى الماتى, جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىسىنا دەيىنگى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك بولىگى كىردى. تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان دا بولدى.

بۇل عاسىردىڭ باسىندا قاسىرەت بۇل­تى قازاق حالقىنىڭ باسىنا دۇركىن-دۇر­­كىن ءۇيىرىلىپ ءتونىپ وتىردى. ەلىمىزدىڭ 1920-1930 جىلدارداعى باسىنان كەشكەن ناۋبەت – حالقىمىزدىڭ قارالى جىل­دارداعى تاريحى. ءدال مۇنداي ناۋبەتپەن ت.رىس­قۇ­لوۆ­تاي بۇكىل قوعامدى, مەملە­كەتتىك ورىن­داردى جۇمىلدىرىپ كۇرەس­كەن قايرات­كەر­لەر كەمدە-كەم, ق.سارى­مولداەۆ سو­نىڭ قاتارىندا بولدى. ءبىر اۋىل ەمەس, تۇتاس حالىقتى اشارشىلىقتان امان الىپ قالۋ جولىنداعى قايراتكەرلەردىڭ قاجىرلى ەڭبەگى – ۇلت تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ ونەگەلى جولى ەدى. حالىقتىڭ جاپپاي اشتىقتان قىرىلىپ جاتقانىن كورگەن ق.سارىمولداەۆ تۇركىستان اكسر-ندا 1919 جىلى اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ التى ايداي جۇمىس ىستەدى دەدىك. وبلىستىق-قالالىق رەۆكومنىڭ توراعاسى بولىپ 1922–1923 جىلدارى التى اي ىستەدى, سودان كەيىن 1923–1924 جىلدارى وبلىستىق-قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن قاتار اتقارعان. ول تاشكەنت قالاسى ورتالىعى بولعان سىرداريا وبلىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە 25 جاسىندا تاعايىندالدى. بۇل وتە جوعارى لاۋازىمدىق قىزمەت بولاتىن. ول «سپۋتنيك كوممۋنيستا» جۋرنالىن رەداكتورى قىزمەتىن قوسا اتقاردى. ق.سارىمولداەۆ قازاق, ورىس تىلدەرىندە بىردەي ماقالالار جازىپ, ەكى تىلدە بايانداما جاسادى, جاڭا قوعامدى قۇرۋعا بەلسەنە اتسالىستى. 1924 جىلى ورتا ازيادا ساياسي جاعداي كۇردەلەندى, سول تۇستا ول حورەزم رەسپۋب­ليكاسىنا قىزمەتكە جىبەرىلدى. الدىمەن حورەزم رەسپۋبليكاسىنىڭ جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسىنىڭ حالىق كوميسسارى, حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقاردى.

1924 جىلى تۇركىستان اكسر-ىندە ۇلت­تىق-اۋماقتىق مەجەلەۋ اياقتالدى, ق.سارى­مولداەۆ قازاقستانعا اۋىسىپ, العاش سۋ شا­رۋاشىلىعى باسقارماسىن باسقارىپ, رەس­پۋبليكالار اراسىندا سۋ شارۋاشىلىعى­نا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋگە تىكەلەي قاتىستى. كوپ ۇزاماي ول 1927 جىلى قازاقستان حالىق شارۋاشىلىعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ بەكىتىلدى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن جاقسى بىلەتىن ازامات 1928–1931 جىلدارى رەسپۋبليكا جوسپارلاۋ كوميسسياسى تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە اۋىس­تىرىلادى. كسرو-دا العاشقى بەس جىلدىق جوسپار 1928 جىلى قابىلداندى.

قابىلبەك سارىمولداەۆ رەسپۋب­ليكا­مىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن, سۋ شارۋا­شىلىعىن باسقارۋدا اتقارعان جۇمىس اۋقىمى وتە زور ەدى. ول ەلىمىزدە مەليورا­تسيا ماسەلەلەرىن كوتەرىپ شەشە ءبىلدى. كوپ ۇزاماي رەسپۋبليكانىڭ العاش­قى بەس­جىلدىق جوسپارىن جاساۋعا تىكەلەي اتسالىس­تى, العاشقى بەس جىلدىق جوسپارعا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن ەنگىزدى, سونىڭ ىشىندە ەت كومبيناتتارىن, زاۋىتتار مەن فابريكالاردى سالۋ, ەلەكترلەندىرۋگە قاتىستى ماسەلەلەر جوس­پارلاندى. بارلىق ماسەلە جوسپارعا ەنگى­زىلىپ, قارالاتىن جوسپارلى ەكونوميكا جاعدايىندا رەسپۋبليكانىڭ مۇددەسىن ورتالىق جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ الدىندا قورعاي ءبىلدى. ق.سارىمولداەۆ – ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بەس جىلدىق جوس­پار­لاردى جاساۋعا اتسالىسىپ, كوپتەگەن ءون­دىرىس, وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي اتسالىسىپ, جۇزەگە اسىرعان قايراتكەر.

ق.سارىمولداەۆ كىندىگىنەن قالعان جال­عىز قىزى ءزۇلفيا «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى بولعاندىقتان شەشەسىمەن وزبەك­ستانعا ءوتىپ كەتەدى, بانك سالالارىندا قىز­مەت ەتەدى. كەيىن قازاقستانعا ورالىپ, كسرو بانكىنىڭ قازاقستان بانك كون­تو­رىندا (قازىرگى ۇلتتىق بانكى) بانك تور­اعا­سى­نىڭ اۋىر ونەركاسىپ سالالارىن قار­­­جى­لاندىرۋ بويىنشا ورىنباسارى بو­­لىپ ىستە­گەن, بەلگىلى بانكير, قارجىگەر. ءزۇل­­­فيا اپامىز اكەسىنىڭ ەكونوميستىك قا­­­­سيەتى وزىنە بەرىلگەنىن ايتىپ وتىرادى ەكەن. جال­پى, ق.سارىمولداەۆتىڭ ءۇي-ءىشى, و­ت­­باسى, تۋعان-تۋىستارى, جاقىندارى 1937–1938 جىلعى ناۋقاندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­­راپ, ەلدەن بەزىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.

ق.سارىمولداەۆ – رەسپۋبليكانىڭ ماتە­­­ريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاساپ, قالىپ­تاستىرۋدا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن قاي­راتكەر. تەحنيكالىق ۇدەرىس جەتىس­تىك­تەرىن ەنگىزۋ, اەروپلان, تراكتورلار, ماشي­نا­­لارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە اي­رىق­­شا ءمان بەرگەن. ق.سارىمولداەۆ اتسا­لىس­­پاعان ەكونوميكامىزدىڭ سالاسى جوق دەسە دە بولادى. ءوزى تىكەلەي اتقارىپ جات­قان سالا جۇمىستارىن ءباسپاسوز, جۋرنال بەت­تە­رىندە ماقالا جازىپ ناسيحاتتاپ وتىرۋ قىزمەتىنىڭ ءبىر سالاسىنداي ەدى. ونىڭ قا­لا­مى­نان تۋعان كوپتەگەن ماقالاسى ورىس, قازاق تىلىندە رەسپۋبليكالىق گازەت جۋر­نال­دار­دا جارىق كوردى. ول «نارودنوە كازاح­ستانا» جۋرنالىنىڭ رەدكوللەگيا مۇشەسى بول­دى.

ق.سارىمولداەۆ 1931 جىلى قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق اكسر جەر-سۋ حالىق كوميسسارى (ناركو­مزەم) بولىپ تاعايىندالادى. قازاق­ستاندى اگرارلى-يندۋستريالدى ەلگە اينال­دى­رۋ ماقساتىندا بار مۇمكىندىكتى ىسكە اسىر­دى, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا زور ماڭىز بەردى.

قازاقستان عىلىم اكادەمياسى العا­شىن­دا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق فيلليالى بولىپ قۇرىلدى, كەيىن 1946 جىلى قازاق كسر عىلىم اكا­دە­مياسى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, ق.سات­باەۆ باسشىلىق ەتتى. ال قازاقستاندا ال­دى­­­مەن اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەميا­سى كسرو اۋىل شارۋاشىلىعى اكادە­ميا­­­سى­نىڭ فيليالى بولىپ قۇرىل­عا­نىن كوپ­­شىلىك بىلە بەرمەيدى. قازاق­ستان­دا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكا­دە­ميا­­سىنىڭ ىرگە تاسىن قالاعان ءارى ۇيىم­داس­تىر­عان قابىلبەك سارىمولداەۆ بولاتىن. ول 1932 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادە­ميا­­سىنىڭ فيليالىن قۇرۋ ماسەلەسىن وداق­تا قويا وتىرىپ, 1933 جىلى لەنين اتىن­داعى عىلىم اكادەمياسى مەن وداقتىق جەر شارۋاشىلىعى حالىق كوميس­ساريا­تى­نىڭ كوللەگياسىنىڭ قازاق­ستاندا لەنين اتىن­داعى اكادەميانىڭ فيليالىن ۇيىم­داستىرۋ جونىندەگى شەشىم شىعارۋىنا قول جەتكىزەدى.

سونىمەن, ق.سارىمولداەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, سۋ شارۋاشىلىعى, ىشكى ىستەر قىزمەتى سالاسى, حالىق اعارتۋ, جوسپارلاۋ سالالارىنداعى قىزمەت اۋقىمى وتە زور بولدى. ىسكەر, جاڭاشىل, نوۆاتور, رەفورماتور باسشى عانا ەمەس, بىلىكتى زەرتتەۋشى, ەكونوميست, ۇشقىر ويلى پۋبليتسيست ەدى. ول شىعىس قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاق كسر تاماق ونەركاسىبى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەپ, رەسپۋبليكادا تاماق ونەركاسىبىنىڭ, جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. ول بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى, ونىڭ ادەبي مۇرالارى جيناقتالىپ, ءبىر تومدىق ەڭبەگى 2023 جىلى باسىلىپ شىقتى.

ارحيۆ دەرەكتەرى ل.ميرزوياننىڭ ەڭ الدىمەن زيالى قاۋىمدى 1-كاتەگوريا بو­يىن­شا اتۋ جازاسىنا شىعارىلعان ۇكىمگە قول قويىپ قانا قويماي, مالشا قىرۋعا قوسىمشا ليميت سۇراعانىن ايعاقتايدى. 1-كاتەگوريا بويىنشا «حالىق جاۋى» بولىپ ق.سارىمولداەۆ تا 1938 جىلى نەبارى 39 جاسىندا اتىلدى. ق.سارىمولداەۆ تۇت­قىندالىسىمەن, ونىڭ 1911 جىلى تۋعان باۋىرى مۇسىرەپبەك تە «حالىق جاۋىنىڭ» تۋىسى بولعاندىقتان اباقتىعا قامالدى.

مۇسىرەپبەك تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرى كەنتاۋ وڭىرلىك مەملەكەتتىك مۇراعاتىنان تابىلدى. مۇسىرەپبەك 1920–1930 جىلدارى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنەدى. مەركىدەگى ورىس-قازاق ينتەرناتىندا وقيدى. ول 1931 جىلى دونداعى روستوۆتا تەمىرجول ترانسپورتى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى 1937 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. تۇركىستان – ءسىبىر تەمىرجولىنىڭ سەمەي ستانساسىندا ۋچاسكە اعا ينجەنەرى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جوعارى ءبىلىم الىپ, تەمىرجول سالاسىندا ينجەنەر مامان بولعان قازاق ازاماتتارى وتە سيرەك. العاشقى قازاقتىڭ تەمىرجول ترانسپورتى ينجەنەرى م.تىنىشباەۆ بولدى, سونىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى مۇسىرەپبەك­تىڭ جوعارى ءبىلىمدى كادرلار مۇلدە تاپشى كەزدە مامان رەتىندە ءوزىن كورسەتۋگە مۇمكىندىگى بولماي قالدى. اعاسى قابىلبەك سارىمولداەۆ ۇستالعاننان كەيىن, سەمەي­دەن الماتىعا باۋىرىنىڭ جاعدايىن بىلۋ­گە كەلگەن مۇسىرەپبەك تە ۇستالىپ, قاماۋعا الىندى. ول 1937 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا جۇمىسقا الىنىپ, نەبارى التى ايداي عانا ۋاقىت قىزمەت ەتىپ, سول جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىندە ون جىلعا اباقتىعا جابىلادى. ەشبىر جازىعى دا, جاساعان قىلمىسى دا جوق مۇسىرەپبەكتىڭ جاستىق ءومىرى اباق­تىدا وتەدى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى جىل­دارىندا مايدانعا الىنۋدىڭ ورنىنا ول اباقتىعا «حالىق جاۋىنىڭ» باۋىرى بولعاندىقتان وتىرعىزىلدى, ساياسي سەنىمسىز ەلەمەنتكە اينالدى, ازاماتتىق قۇقى­عى اياققا تاپتالدى. ول نكۆد-نىڭ سامارا جانە كومي اكسر-ندا ۆوركۋتادا ەڭبەك­پەن تۇزەۋ لاگەرىندە ون جىل بويى تۇت­قىندا بولادى. ۆوركۋتانىڭ شاحتا­سىندا جۇمىس ىستەپ, دەنساۋلىعىنان ايى­­رىلدى. 1947 جىلى اباقتى مەرزىمى بىتكەننەن كەيىن بوستاندىققا شىقتى. مەركى­دە از ۋاقىت جۇمىس ىستەپ, وزبەكستانعا جان­سا­ۋ­عالاپ كەتكەن قابىلبەكتىڭ ايەلى مەن قىزى ءزۇلفيانىڭ شاقىرۋىمەن كورشى ەلگە كەتەدى. ول ۇنەمى ساياسي سەنىمسىز ادام رە­تىندە نكۆد-ءنىڭ باقىلاۋىندا بولدى. وزبەك­ستاننان قايتا قازاقستانعا ورالىپ, اششى­ساي پوليمەتالل كومبيناتىنىڭ تۇركىس­تان-تاۋلى تەمىرجولىندا پاروۆوزداردى جوندەۋ دەپوسىندا نورمالاۋشى, كەيىن مونتەر بولىپ ىستەيدى, سودان كەيىن دەپونىڭ كون­س­ترۋكتور تەحنيگى بولىپ قىزمەت ەتەدى. بىراق تەمىرجول ترانسپورتى ينجەنەر-مەحا­نيكى ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ەتە المادى. ناۋقاستى جاعدايدا وتباسىن دا قۇرا الماعان, جار دا سۇيە الماعان جوعا­رى ءبىلىمدى ينجەنەردىڭ تاعدىرى ايانىشتى ەدى. سوعان قاراماستان ءوز ءبىلىمىن ۇنەمى جەتىلدىرۋمەن بولعان, دۇنيە ءجۇزىنىڭ كلاس­سيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ وتىر­عان, ونىڭ كىتاپ­حاناسىندا تەحنيكالىق ادە­بيەتتەر دە كوپ ەدى. ول تۇركىستاندا 1956 جىلى 5 شىل­دە­دە دۇنيە سالدى. قۋعىن-سۇر­گىنگە, ادىلەتسىز جا­زاعا ۇشىراعان ەسىل ازا­مات­تىڭ ءومىرى, تاعدى­رى وتە ايانىشتى جاع­داي­دا ءوتتى.

اعايىندى سارىمولداەۆتار ەكەۋى دە بىردەي ەلىنە ناعىز قىزمەت ەتەتىن كەزدە 1937 جىلعى ساياسي رەپرەسسيانىڭ قۇربانىنا اينالدى. ساياسي قۇرعىن-سۇرگىننىڭ ەڭ اۋىر زاردابىن تارتقان سارىمولداەۆ شاڭىراعى مەن تۋعان-تۋىستارى بولدى, ولاردىڭ ءبىرازى قىرعىز ەلىنە, وزبەكستانعا باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولدى.

مۇحتار قازىبەك,

جازۋشى, زەرتتەۋشى