1943 جىلى قاجىمعاليدىڭ وققا ۇشقانى تۋرالى قارالى قاعاز كەلدى. قانشا جىلاسا دا, ارتىندا قالعان تۇياعى ومىرزاقتىڭ بارىنا شۇكىر دەدى. ومىرزاق 1957 جىلى تۇرعىلاستارىنىڭ ماڭدايالدى بولىپ, اباي اتىنداعى ءبىلىم ورداسىن ءبىتىردى. ونىڭ بويىنداعى قابىلەتى مەن ادەبيەتكە قۇمارلىعى وسى كەزدە كورىندى. اسىرەسە ستۋدەنت شاعىندا جالت ەتتى دە, كەيىن شارۋاشىلىقپەن بىرگە ولتىرمەي الا جۇرگەنىنىڭ ءوزى ەرلىك دەۋگە تۇرارلىق. اكەسى قاجىمعاليدىڭ تۋعان باۋىرى باتىرعالي اعاسى سوعىستان امان ورالىپ, ىشكى ىستەر قىزمەتىنە جۇمىسقا ورنالاستى. ول جالعىز ۇيالاسىنان قالعان كوزدى ءوز قانىم دەپ, ومىرزاعىنا ءوز بالالارىنان بۇرىن بايەك بولدى. ومىرزاق اكە ورنىنا اكە بولعان اعاسى باتىرعالي مەن اناسى ءسامياننىڭ ورتاق ۇيعارىمىنا قارسى كەلە المادى. ءسويتىپ, گۋرەۆتەگى (اتىراۋ) زووتەحنيكالىق مال دارىگەرلىك تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستى.
تەحنيكۋمدى ءبىتىرىپ, مال فەلدشەرى دەگەن ديپلوم الدى. جاس مامان سۇيىندىك كەڭشارىنا جۇمىسقا جىبەرىلىپ, الماستاي جارقىلدادى. قابىلەت-قارىمىنا ءدۇربى سالىپ قارايتىن سول كەزدەگى پارتيا بيلىگى وعان «پراۆدا» مال دارىگەرلىك ۋچاسكەسىنىڭ باسشىلىعىن سەنىپ تاپسىردى. ال 1962 جىلى اۋداننىڭ قۇرمانعازى اتىنداعى كەڭشارىنا فەرما باسقارۋشىسى ەتىپ جىبەرىلدى. وسىندا سەگىز جىل ۇزبەستەن ۇلكەن فەرماعا جەتەكشىلىك ەتكەن ول مالدىڭ مىڭ-مىڭداپ تولىنە ءتول قوستى. قۇرمانعازى (تەڭىز) اۋدانىنىڭ ۇزدىك فەرماسى دارەجەسىنە جەتكىزدى.
1974 جىلى قايىرا ازعىر وڭىرىنە كەلىپ, وسىنداعى بالقۇدىق اتالاتىن ۇلكەن كەڭشاردا ءتورت جىل قاتارىنان باس مال دارىگەرى بولىپ جۇمىس ىستەدى. اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكاداعى وزىق كادرلار ساپىنا ىلىككەن ومىرزاق قاجىمعالي ۇلى اۋدانداعى كالينين اتىنداعى كەڭشارعا پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا تاعايىندالدى. ارادا ەكى جىل وتكەندە, ياعني 1976 جىلى وسى شارۋاشىلىقتىڭ ديرەكتورى بولدى. وسى كالينين اتىنداعى كەڭشاردى 1987 جىلعا دەيىن باسقارىپ, اتىن رەسپۋبليكاعا ءمالىم ەتتى. العىر دا الىمدى, كوپپەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى جيناقتالعان ومىرزاق قاجىمعالي ۇلى تەڭىز (قۇرمانعازى) اۋدانى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ توراعاسى, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن العا جەتەلەدى. ال 1992 جىلى وسى اۋداننىڭ «كوممۋنيزم جولى» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى اتاندى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, دەربەس مەملەكەت بولىپ قۇرىلعاندا, اۋدانداعى بىرنەشە كەڭشار تارادى. ال ومىرزاق «كوممۋنيزم جولى» كەڭشارىن «ماقاش» ۇجىمدىق شارۋاشىلىعى ەتىپ قايتا قۇردى. ارادا بەس جىل وتكەندە وندىرىستىك كووپەراتيۆكە اينالدىردى. ومىرزاق قاجىمعالي ۇلى وسى كووپەراتيۆتىڭ جۇمىسىن العا جەتەلەدى. سونىمەن قاتار ول حالقىنا ەڭبەگى سىڭگەن, كەڭەستىك جۇيەدە تۇمشالانىپ كەلگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ جارقىن ىستەرىن ەل جادىندا سىڭىرۋگە ءمان بەردى. ستۋدەنت كەزىندە قىلاڭ بەرىپ, كەيىن دە شارۋاشىلىقپەن قوسا ەلەۋسىز الىپ جۇرگەن شىعارماشىلىعىن دا وركەندەتكەن جەمىستى جىلدارى ەدى بۇل. ءوزى باسقارعان وندىرىستىك ۇجىمعا تۋعان حالقىنا ادال قىزمەتىمەن تانىلعان كورنەكتى تۇلعا ماقاش اتاۋىن بەرۋى كەڭەستىك جاتتاندى, قاساڭ قاعيدادان ارىلىپ, ادامداردىڭ ساناسىنا بابا رۋحىن ءسىڭىرۋدىڭ تاڭعاجايىپ ۇلگىسى-تۇعىن. سونداي-اق بىرەگەي قايراتكەر تۇلعانىڭ اتىنا ارنايى قور قۇرىپ, ونىڭ باسىنا ايشىقتى اق كەسەنە تۇرعىزۋدىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
جىلدار ءوتىپ, جاپىراعىن مولىنان جايعان ەل اعاسى تۇسىندا ومىرزاق قاجىمعالي ۇلىنىڭ بال بۇلاقتاي سىزدىقتاپ اققان ەكى-ءۇش پروزالىق كىتابى شىقتى. 1986 جىلى جارىق كورگەن تۇڭعىشى – «بيىكتەرگە بەتالىس». بۇل كىتابى – ءوزى باسقارعان شارۋاشىلىق ءومىرى, جەتىستىكتەر سىرى, ادامدارمەن قارىم-قاتىناس, ءتۇرلى-ءتۇرلى مىنەز يەلەرى جايىندا باياندالاتىن پۋبليتسيستيكالىق شىعارما. قالامگەر قايناعان شارۋانىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, 2001 جىلى «جولدار-جىلدار» دەپ اتالاتىن قالىڭ كىتابىن شىعاردى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, وتكەن جىلداردا, كەشكەن جولداردا كەزىكتىرگەن تاعدىر سىيى, ءومىر باستاۋىنان ازاماتتىق شاق اراسىنداعى قيلى-قيلى باستان كەشكەندەرى. مۇندا ەڭسە باسقان ەزدەر دە, ەتەكتەن تارتقان ەنجارلار دا, قولتىقتان دەمەپ, شالىس باسۋدان ساقتاندىرعان ساليقالى جاندار دا كەزدەسەدى. العاشقى مىندەت ارقالاعان كۇندەر, ەل تانىعان, جەر كيەسىن سەزىنگەن, العاشقى ماحابباتپەن, اتويلاپ سوققان جۇرەك ءلۇپىلى, ماستانعان, ماقتانعان, جاسقانعان ساتتەر ەسسە, ەستەلىكتەر, اڭگىمەلەر تۇرىندە باياندالادى. ومىرزاق قاجىمعالي ۇلى جازبا دۇنيەسى دەگەن كيەلى بوساعانى وسى كىتابىن قولتىقتاپ كەلىپ اتتادى. بۇدان كەيىن تەكتى تۇلپار تۇياعىمەن تاس اتىپ, بىرتە-بىرتە باۋىرىن جازا, ەركىن كوسىلە ءتۇستى. «نارىننىڭ نار ۇلدارى», ء«مۇسليمات», «داريعا-داۋرەن» رومانى, «سامعاۋ» دەرەكتى حيكاياتى, «ماقاشپەن قاۋىشۋ» كىتابى, «جانكەشۋ» رومانى, «قيال... ءۇمىت...» حيكاياسى, «قىران قيادا» دەرەكتى حيكاياسى, «كەمەل» رومانى, «عاشىق زار» حيكاياسى, «جاڭعىرىق» تريلوگياسى, «ورىندالعان ارمان» جارىق كوردى. وسى كىتاپتارى كەزىندە ادەبي ورتادان جوعارى باعاسىن الدى.
قالامگەر قاجىمعالي ۇلىنىڭ پروزالىق شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا ومىردە بولعان ادامداردىڭ تاعدىرى باياندالادى. كەيىپكەرلەردىڭ باستان كەشكەن جايلارىندا سول كەزەڭنىڭ تىنىسى كەڭ قامتىلادى. تاريحي تۇلعالار ءومىرىن پۋبليتسيستيكالىق تۇرعىدا كورسەتەدى, ارقايسىسىنا ءبىر-ءبىر كوركەم شىعارما ارناۋى – جانكەشتىلىك. اۆتور ءوز تۇيسىگىنە توقىعاندارىن استراحان, قازان, ورال, وردا مۇراعاتتارىندا شۇقشيا وتىرۋى ارقاسىندا تولىق دالەلدەپ, تىڭ مالىمەتتەرمەن بايىتا تۇسكەن. «الاشتىڭ باتىرحايىرى», «نارىن نە دەيدى؟», «نارىندىق دۆورياندار», «رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش پروكۋرورى», «التىندى توت باسپايدى», ء«داۋىر جىرشىسى», «جايساڭ جاندار», ت.ب. تاقىرىپتارمەن بەرىلگەن تاريحي-تانىمدىق شىعارمالارى سولاي دەۋىمىزگە نەگىز بولا الادى.
«ماقاشپەن قاۋىشۋ» – جوعىمىزدى تۇگەندەسكەن, ءتول تاريحىمىزعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس. ماقاش – پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جىمىسقى ساياساتىنىڭ ارا-اراسىنان سىنالاپ جارىق تاۋىپ, تۋعان حالقىنىڭ باقىتى مەن بولاشاعى ءۇشىن تالاي تاۋەكەلگە بارىپ, ەل مەن جەردىڭ قورعانى بولا العان سۇڭعىلا جان. ۇلى سازگەر قۇرمانعازى وسى ماقاشتىڭ ارقاسىندا داۋدان باسى, كىسەننەن قولى بوساپ, جاسى ۇلعايعاندا ءبىراز ۋاقىت قۋعىن-سۇرگىنسىز ەركىن ءومىر سۇرگەن. «ماقاشپەن قاۋىشۋدا» وسى جانە باسقا جايلار مۇراعات دەرەكتەرى نەگىزىندە كوركەم تىلمەن باياندالادى.
«جانكەشۋ» رومانى باستان-اياق سوعىس تاقىرىبىن قاۋزايدى. سول ءبىر قاسىرەتتى جىلداردىڭ بارشا قازاق اۋىلدارىنا سالعان ورتاق اۋىرتپالىعىنا جانىمىز كۇيزەلەدى. كولەمدى رومان سول ءبىر قيىن-قىستاۋ جىلدارداعى ەل ەڭبەككەرلەرىنىڭ قايسارلىق كۇرەسىن, ايەلدەر مەن شولاق بەلسەندىلەردىڭ قىرعيقاباق تەكەتىرەسىن, اۋىزداعىسىن جىرىپ, الدىنداعىسىن سىپىرىپ مايدانعا بەرگەن, جارىم كوڭىل, جۇدەۋ ءجۇز اۋىل بەينەسىن ايناقاتەسىز كوز الدىڭا اكەلەدى. «داريعا-داۋرەن» رومانى دا – كونەرمەس تاقىرىپ, ولمەس دۇنيە. بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆ اتالعان رومان تۋرالى كەزىندە بىلاي دەپتى: «داريعا-داۋرەن» – رومان-ەسسە. شەشەن ءتىل, شەجىرەلى تاعدىر. قىر جايلاپ وسكەن يەن دالا پەرزەنتتەرىنىڭ ادال ماحابباتى. اقتارىلعان سەزىم, اياۋلى سىر-سۇحبات, اڭداۋسىز ايىپتار, قۇلاش جىرتار قىزۋ ەڭبەك – ءبارى-ءبارى جازعى راحمان جاڭبىردان كەيىن كوكجيەككە كەرىلە قالعان كەمپىرقوساق بوياۋىنداي كوز قورىقتىرادى, كوڭىل قۋاندىرادى. شالقار مەن سامال اراسىنداعى ىڭكارلىك, بۇل – ماڭگىلىك ماحاببات جىرى. تۇندە بەرگەن ۋادەدەن كۇندىز تاياتىن ۇشپا سەزىم ەمەس, كانىگى قازاقى مىنەزگە ساي ءمىنسىز سەزىم. شىعارماداعى اجار, گاۋحار, مەرۋەرت, ماقپال, توتىلار – زامانا بەينەلەرى جۇيەسىن كۇشەيتىپ, تولىقتىرىپ تۇرعان تۇلعالار. سوزبەن سوعىلعان ەسكەرتكىشتىڭ قۇرامداس بولىكتەرى. رومان-ەسسەدە مۇنىمەن قوسا سول دالانىڭ قىر اسىپ كەتكەن قوڭىراۋلى كەرۋەندەي وتكەن تاريحى, بابالار ءسوزى, بايلامى, ەڭبەك ىرعاعى, سول كەزدەگى ەلدىڭ قوڭتورعاي تىرلىگى, جاستاردىڭ الۋان مىنەزى, بولمىس-ءبىتىمى, عاشىقتىق حيكاياسى تۇتاسىپ كەلىپ, كەڭ كولەمدى كورىنىستى كوز الدىڭا اكەلەدى. مىنە, سوزدەن بۇيدا ەسكەن شەبەرلىك دەگەن وسى! ەندەشە, ءسات ساپار, ساعىنىشقا تولى سىر, جاستىقتىڭ جالاۋى».
«قىران-قيادا» دەپ اتالاتىن پوۆەسى دە – وقىرماندار اراسىندا ءدۇبىر تۋعىزعان شىعارما. كىتاپتىڭ باستى كەيىپكەرى – ماقسىم ءىزباسوۆ. پوۆەستەن گورى ءبىر روماننىڭ جۇگىن كوتەرەرلىك شىعارمالارداعى بۇكىل وقيعا جەلىسى وسى ءبىر كەيىپكەردىڭ توڭىرەگىندە ءوربيدى. ارينە, شىعارمادا باسقا دا ادام بەينەلەرى شەبەرلىكپەن اشىلعان: ولاردىڭ پورترەتتىك بەت-بەينەسى, مىنەز-قۇلقى, سەزىم-تۇيسىگى, ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامدا جەكە تۇلعا رەتىندە قالىپتاسا العانى جازۋشىنىڭ قالامىمەن شەبەر سۋرەتتەلگەن. بەينە سول كەيىپكەرلەرمەن كۇنبە-كۇن كەزدەسىپ, سويلەسىپ, ولاردىڭ جاندۇنيەسىن دە تەرەڭ بىلەتىندەي سەزىنەسىز ءوزىڭىزدى. كورگەنى دە, تۇيگەنى دە مول شافيح اقساقال, بالاداي اڭعال قاراپايىم اقبال اپا, قازاق ايەلدەرىنىڭ ۇلگىسىندەي سۇلۋ دا پاراساتتى تامارا, تىپتەن سوناۋ باعزى جاۋگەرشىلىك زامانىنداعى باتىرلار وبرازى – ءبارى دە شىنايى سومدالعان. الايدا, باعامداپ قاراساڭىز, ولاردىڭ ءبارى دە ءبىر عانا باستى كەيىپكەردىڭ توڭىرەگىندە, سول كەيىپكەردىڭ وبرازىن سومداۋعا قىزمەت جاساپ وتىرعانىن دا اڭدايسىز. بۇل دا جازۋشى شەبەرلىگىنىڭ ءبىر قىرىن كورسەتەتىندەي.
قالام تارتقانداردىڭ كوپشىلىگى بارا بەرمەيتىن تريلوگيا جانرىن تايسالماي قولعا الىپ, ءساتتى شىعاردى. «جاڭعىرىق» تريلوگياسىنىڭ «كەمەل» كىتابى جايىندا بەلگىلى اقىن عالىم جايلىباي: «بۇرقىراعان بۇلتتاي كوشىپ جاتقان مىناۋ اۋمالى-توكپەلى دۇنيەنىڭ قاباعىن باعىپ, قارا سۋدان قايماق قالقىعانداي, قارا ءسوزدىڭ ءتۇبىن تۇسىرەتىن جازۋشى دەگەننىڭ ءوزى – شىنىمەن دە ادام جانىنىڭ ينجەنەرى ەكەن-اۋ! الماعايىپ زاماندا ەلدىڭ رۋحاني دۇنيەدەن گورى ماتەريالدىق بايلىقتى يگەرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جاتقان كەزەڭدە قالامدى سەرىك ەتىپ, اق قاعاز بەتىنە ەلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن سارالاپ جەتكىزەتىن ۇلكەن كىتاپ جازۋ وڭاي ءىس ەمەس. وتكەن ءومىر باسپالداقتارىنا قايتا ۇڭىلە وتىرىپ, وتكەن شاققا اينالعان ەستەلىكتەردى جادىندا ءتىرىلتىپ, وتكەن بەلەستەرىن كىتاپ ەتىپ, جاس ۇرپاققا ۇسىنۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماعان. ءبىزدى وسىنداي ويلارعا سۇڭگىتىپ جىبەرگەن – جازۋشى ومىرزاق قاجىمعاليەۆتىڭ «كەمەل» رومانى», دەپ جازعان بولاتىن. تريلوگيا جەلىسىندە قوعام دامۋىنىڭ, ادام ءومىرىنىڭ سان سالاسىن جان-جاقتى قامتي وتىرىپ, ءبىر اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ارقىلى سول عاسىرداعى زاماننىڭ قۇبىلىسىن مولدىرەتىپ جەتكىزگەن. جاستىق شاقتىڭ جاراسىمعا تولى ساتتەرى جۇرەگىڭدى شىمىرلاتىپ, سەزىم يىرىمىنە تارتىپ اكەتسە, قىزعانىشقا بوي الدىرعانداردىڭ تاسادان تاس اتىپ, دومالاق ارىز جازۋعا ماشىقتانعان پەندەلىك پسيحولوگياسى جانىڭدى جارالايدى. كورنەكتى جازۋشىنىڭ باسقا دا رومان, پوۆەست, ەسسە, حيكاياتتارىنا بەرىلگەن باعا, ءباسپاسوز بەتتەرىن تاپقان رەتسەنزيا, سىني پىكىرلەر مولىنان جەتەرلىك.
ساناۋلى جىلدار ىشىندە ادەبيەتىمىزدىڭ قورىنا مول ۇلەس قوسىپ ۇلگەرگەن جازۋشى حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ, قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. 2025 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن «قۇرمەت» وردەنىن يەلەندى. جازۋشى ومىرزاق قاجىمعالي ۇلى ءالى دە تىنىمسىز ىزدەنىس ۇستىندە. قالامى قولىندا, جاقسى مەن جايساڭ سوڭىندا, قاربالاس قام-قارەكەت ۇستىندە دۇنيەنى قاجىماس تۇلپارداي دۇبىرگە بولەپ, الىسقا ۇزاپ بارادى.
تاڭاتار دارەل ۇلى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
