كوشى-قون ۇدەرىسىنە كەشەندى كوزقاراس كەرەك

كاسىبي ميگراتسيا دەگەنىمىز نە؟

ۇلان-عايىر اۋماقتى يەلەنگەن ەلى­مىز ءۇشىن كوشى-قون ۇدەرىسىن ءتيىمدى رەتتەيتىن مەملەكەتتىك ساياساتتى ۇستانۋ – ەكونوميكالىق ءارى دەموگرافيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان دا اسا ماڭىزدى مىندەت.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ كەيىنگى (2025 جىلعى) جاريالاعان ميگراتسيالىق كورسەتكىشتەرىنە نازار اۋدارساق, كوشى-قون الماسۋىنىڭ نەگىزگى بولىگىن تمد ەلدەرى جۇزەگە اسىرعان. بارلىق كەلۋشىلەردىڭ – 81,8, ال كەتكەندەردىڭ 71,8 پايىزى وسى ەلدەرگە تيەسىلى. وعان قوسا قازاقستانعا قىتاي, موڭعوليا جانە گەرمانيادان كەلۋشىلەر جيىلەسە, ەلدەن كوشكەن ازاماتتار كوبىنە گەرمانيا, پولشا جانە اقش-تى تاڭداعان.

2024 جىلمەن سالىستىرعاندا, قازاق­ستاننان شىعۋشىلار سانى 40,2 پايىز­عا ازايىپ, ال ەلگە كەلگەندەر سانى 18,9 ­پا­يىزعا تومەندەدى. دەي تۇرعانمەن, اشىق دەرەككوزدەردە شەكارا اسىپ, ەلدەن كوشكەندەردىڭ اراسىندا جوعارى جانە ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بار وتانداستارىمىز باسىم ەكەنى جازىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا تەحنيكالىق, ەكونوميكالىق, پەداگوگيكالىق باعىتتاعى ماماندار بار.

ەكونوميست راحىمبەك ابدراحمانوۆ Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراق­شا­سىندا ەلدەن بىلىكتى كادرلاردىڭ كەتۋى جاي عانا كوشى-قون ءۇردىسى ەمەس, بۇل ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىنە, ەكونوميكالىق دامۋى­نا جانە بولاشاق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن الاڭداتارلىق قۇبىلىس ەكەنىن اتاپ وتەدى.

«ەگەر 90-جىلدارى حالىقتىڭ كوشى-قونى كوبىنە ەتنيكالىق سيپاتتا بولسا, ياعني نەگىزىنەن ورىستار, نەمىستەر جانە باسقا دا ەتنوس وكىلدەرى قونىس اۋدارسا, بۇگىندە بۇل ەكونوميكالىق ءارى كاسىبي ميگراتسياعا اينالدى. ەلدەن ەندى ەتنوس­تار ەمەس, بىلىكتى كادر مەن كاپيتال كەتىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە شىعىن كولەمى دە ايتارلىقتاي: كەيىنگى 20 جىلدا ەل 336 مىڭ تەحنيكالىق ماماندى, 130 مىڭنان اسا پەداگوگتى, شامامەن 70 مىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرىن جوعالتتى. ءدال وسى ماماندار ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك جۇيەنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. بۇل ەندى جاي عانا حالىقتىڭ كوشى-قونى ەمەس, بۇل – ادام كاپيتالىنىڭ جۇيەلى تۇردە كەتۋى. ازاماتتاردىڭ قازاقستاننان كوشۋگە نيەتتەنۋىنىڭ سەبەبى – ەكونوميكالىق تەتىك. ياعني جوعارى جالاقى, مانساپتىق ءوسۋ مۇمكىندىگى, ساپالى مەديتسينا مەن بىلىمگە قولجەتىمدىلىك, سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى», دەيدى ساراپشى.

پارادوكس دۇنيە بار. ءماجىلىس دە­پۋتاتتارىنىڭ كەيىنگى ءۇش جالپى وتىرى­سىن­داعى ساۋالدارىن زەردەلەپ قاراساق, باسىم كوپشىلىگىندە كادر تاپشىلىعى پروبلەماسى كوتەرىلگەن. ماسەلەن, دەپۋتات تەمىر قىرىقباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تۇيتكىلدى قاۋزاي كەلە, اگروسەكتوردا مالشى, ساۋىنشى, مەحانيزاتور, ۆەتەرينار, اگرونوم, زووتەحنيك سەكىلدى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بار ەكەنىن جەتكىزەدى. ماجىلىسمەن ۇلاسبەك سادىبەكوۆ مۇگەدەكتىگى بار جانداردى جان-جاقتى قولداۋ تەتىگىن ايتا كەلە, لوگوپەد, دەفەكتولوگ سەكىلدى بەيىندى ماماندار تاپشىلىعىن العا تارتادى. ال ەرلان سايىروۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەلدەگى مونوقالالاردا دارىگەرلەر قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. 

يمميگراتسيا – ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك ەمەس

تاعى ءبىر ماسەلە: ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي ەڭبەك ميگراتسياسىن ءالى دە رەتتەۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. ونىڭ مالىم­دەۋىنشە, ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى اۋدانداردا جۇمىسشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلەدى.

« ۇلىتاۋ اۋدانى – اۋماقتىق كولەمى بويىنشا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى اۋدانداردىڭ ءبىرى. سوعان قاراماستان, اۋدان حالقى وتە سيرەك ورنالاسقان, جالپى سانى – شامامەن 11 مىڭ ادام. وسىنداي كەڭ اۋماقتا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭبەك رەسۋرسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. شارۋالار كورشىلەس مەملەكەتتەردەن, اتاپ ايتقاندا, وزبەكستان مەن قىر­عىز­­ستاننان ەڭبەك ميگرانتتارىن تارتۋ تا­جىريبەسىن قولدانىپ وتىر. بۇل تاجىري­بە شارۋاشىلىقتاردىڭ وندىرىستىك كولە­مىن ساقتاۋعا جانە ارتتىرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزگەن. الايدا قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى ءوز اتىنا ەڭ كوبى 5 شەتەل ازاماتتارىن عانا تىركەي الادى جانە ولار تىركەلگەن مەكەنجايدا عانا جۇمىس ىس­تەۋ­گە قۇقىلى. مىسالى, ەڭبەك ميگرانتى اۋىلداعى تۇرعىن ءۇي مەكەنجايىنا تىركەلسە, شارۋاشىلىقتىڭ ەگىستىك القاپ­تارىندا نەمەسە جايىلىمدارىندا جۇمىس ىستەۋى زاڭنامالىق تۇرعىدان قيىندىق تۋعىزادى», دەيدى ماجىلىسمەن.

دەپۋتات اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيس­تر­لىگىنىڭ سۇرانىسى بويىنشا ماۋسىمدىق جۇمىسشىلارعا ارناپ بەرىل­گەن 6 مىڭ كۆوتانىڭ تەك 3,5 مىڭى يگە­­رىلۋى­نە وسىنداي جاعدايلار سەبەپ بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتەدى. مۇنى ەسكەرە كەلە, امانجول ءالتاي سۇرانىسقا نەگىزدەلگەن يكەمدى كۆوتا جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىندى.

حالىقارالىق تاجىريبەدە, بۇل وڭتاي­لى تەتىك سانالادى. ەسەسىنە, سالاداعى ناق­تى قاجەتتىلىكتەر جابىلادى. بىزدە دە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ ەلدەگى بوس جۇمىس ورىندارىن تولىقتىرعانى ەڭبەك نارىعى ۇدەرىسىنىڭ ۇزدىكسىز ىلگەرىلەۋىنە كومەكتەسەدى. ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرادى. دەسەك تە جەرگىلىكتى حالىقپەن باسەكەلەستىك كۇشەيەتىنىن, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا جۇكتەمە ارتاتىنىن ەستە ۇستاۋ كەرەك.

سەبەبى يمميگراتسيا مەن ەميگراتسيا – تەك ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك ەمەس, ول ساياسي جانە الەۋمەتتىك فاكتورلارمەن, دەموگرافيامەن تىعىز بايلانىستى كۇردەلى ۇدەرىس. سوندىقتان بۇل ماسەلە مەملەكەتكە ناقتى ەكى مىندەتتى جۇكتەيدى. الدىمەن بىلىكتى كادرلاردى ەلدە ۇستاپ قالۋ, ەكىنشىسى – شەتەلدەن كەلەتىن ەڭبەك ميگرانتتارىن ءتيىمدى ينتەگراتسيالاۋ.

كولەڭكەلى ەڭبەك نارىعى رەتتەلسە يگى...

ولاي دەۋىمىزگە ەڭبەك ميگراتسيا­سىن­داعى زاڭبۇزۋشىلىقتار سەبەپ بولىپ وتىر. ءىىم كوشى-قون كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, سىرتقى ميگراتسيادا كوشى-قون زاڭناماسىن بۇزۋ دەرەگى ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى بۇل دەرەك 91 مىڭنان اسسا, بيىلعى ءۇش ايدا 15,5 مىڭعا جەتكەن.

– قازاقستان ەڭبەك ميگرانتتا­رىن قابىلداۋدا تمد ەلدەرى اراسىندا ەكىنشى ورىندا, ال دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ Doing Business رەيتينگىندە 190 مەملەكەتتىڭ اراسىنان 25-ورىنعا جايعاستى. الەمدەگى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى قازاقستانعا كەلەتىن شەتەل­دىكتەر سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ىزىنشە ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانى دا ءوسىپ وتىر. كوشى-قون قىزمەتى مەن ەڭبەك ينسپەكتسياسى ولاردىڭ زاڭدى جۇمىس ىستەۋىن تۇراقتى تەكسەرەدى. جىل باسىنان بەرى ەلگە 3 ملن 184 مىڭنان اسا شەتەلدىك كەلدى. ونىڭ ىشىندە 124 مىڭنان استامى جۇمىس ىستەۋ ماقساتىندا ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات نەمەسە ەڭبەك ۆيزاسى نەگىزىندە بولدى. ولاردى باقىلاۋدا ۇستاۋ ءۇشىن «ميگرانت» جانە «نەلەگال» جەدەل-الدىن الۋ ءىس-شارالارى تۇراقتى وتكىزىلەدى. ناتيجەسىندە, ەڭبەك قىزمەتىن بۇزعانى ءۇشىن 2 772 شەتەلدىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى (2025 جىلى – 16 651), – دەدى كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتى سىرتقى كوشى-قون باسقارماسىنىڭ اعا ينسپەكتورى ازاريا شۇكىباەۆا.

ميگراتسيالىق اعىنداعى ماسەلەنىڭ­ ءبىرى – كولەڭكەلى ەڭبەك نارىعى. كەيبىر جۇ­مىس بەرۋشىلەر شەتەلدىك جۇمىس­شى­لار­دى زاڭدى تۇردە راسىمدەمەيدى. بۇل باقىلاۋدى قيىنداتادى. جاقىندا عانا «ميگرانت» جەدەل-پروفيلاكتيكالىق ءىس-شاراسى بارىسىندا 500-دەن اسا كاسىپ­كەر شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن زاڭسىز پايدا­لانعانى ءۇشىن جازالاندى. جالپى ايىپ­پۇل كولەمى 200 ملن تەڭگەدەن استى.

رەيدتىڭ كۇشىمەن 1 500 شەتەل ازا­ماتىنىڭ ەلدە بولۋ مەرزىمى قىسقار­تىلىپ, 1 200-ىنە ەلدەن شىعارۋ تۋرالى سوت شەشىمى قابىلداندى. ولاردىڭ 121-ءى ءماجبۇرلى تۇردە دەپورتاتسيالاندى. اراسىنداعى سەگىزى راديكالدى اعىم وكىلدەرى رەتىندە تانىلدى. بارلىعىنا 5 جىلعا قازاقستانعا كىرۋگە تىيىم سالىندى. قاتتى الاڭداتارلىعى – ىزدەۋدە جۇرگەن 22 شەتەل ازاماتىنىڭ ۇستالعانى. ولار ءتۇرلى قىلمىسقا قاتىستى  كورشى ەلدەردە ىزدەۋدە بولعان.

– قازاقستان زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەستە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزىن تۇسىنەدى. بۇل باعىتتاعى تيىمدىلىك حالىقارالىق جانە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى بىرلەسكەن ارەكەتتەرگە بايلانىستى. سونىڭ نەگىزىندە ەلىمىز 22 مەملەكەتپەن 20 رەادميسسيا (زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەستەگى ءتيىمدى شارالاردىڭ ءبىرى) كەلىسىمىنە قول قويعان, ال تاعى 28 جوبا – كەلىسۋ ساتىسىندا. جالپى رەسپۋبليكامىزدا ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ قۇقىقتارى كونستيتۋتسيا, حالىقارالىق كەلىسىمدەر, «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭى جانە ەڭبەك كودەكسى نەگىزىندە قورعالادى. نەگىزگى قاعيدالار – تەڭ ەڭبەكاقى, قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارى مەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ. الايدا وتكەن جىلى زاڭدى بەلشەسىنەن باسقان 18 830 شەتەلدىك, جىل باسىنان بەرى 4,2 مىڭنان اسا ادام ەلدەن دەپورتاتسيالاندى, – دەدى ازاريا شۇكىباەۆا.

الداعى ۋاقىتتا كوشى-قون ۇدەرىسى ودان ءارى كۇشەيۋى مۇمكىن. سەبەبى تسيفر­لان­دىرۋ, قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ جولى ازاماتتاردىڭ گەوگرافيالىق تاۋەلدىلى­گىن ازايتىپ وتىر. سونداي-اق ايماقتىڭ كلي­ماتتىق احۋالى دا جاڭا ميگراتسيا­لىق تول­قىنعا قۋات بولۋى ىقتيمال. دەمەك ەمي­گراتسيا ءھام يمميگراتسيا ماسەلە­سىن جان-جاقتى زەرتتەپ, تەڭگەرىمدى ساياسات قا­لىپ­تاستىرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.