ساناعا سابىرلىلىق تىلەسەك جاقسى ەمەس پە؟ ساياساتقا دا سابىرلىلىق كەرەك. سابىرسىز ساياسات ادامزاتتى قانشاما رەت جارعا جىقتى. ودان ساباق الا الدىق پا؟ تاريحي وقيعالار مانىنە ۇڭىلسەك, ءبارى ساياساتقا اكەلىپ سوعادى. وكىنىشكە قاراي, تاريح دەگەنىمىز نەگىزىنەن ساياساتتىڭ تاريحىنا اينالعان. تاريح ساياساتتىڭ تاريحى بولعاندا, كوپ جاعدايدا شىندىق «شىرىلداپ» قالادى.
مۇسىلمان قاۋىمى قاي ىستە بولسىن, تىپتەن قازا ۇستىندە قارالى اعايىنعا كوڭىل ايتقاندا ءداستۇر بويىنشا «سابىر-سابىر» دەيدى. بىراق ساناعا سابىرسىز شايتان ەنگەلى قاي زامان. «قايعى شىعار ىلىمنەن» دەگەن اقىن ءسوزى شىندىق. ادامزات ءىلىم قۇرساۋىنا تۇسكەلى, ادامشىلىق سۋالىپ بارا ما دەگەن كۇدىگىم بار. ادامشىلىق سۋالۋى – قاسىرەت. مۇنداي جاعدايدا زامان توزادى, ۇرپاق ازادى. ءۇمىت شامى كومەسكى تارتادى. ادامنىڭ ەكى اسىل قاسيەتى: دوستىق پەن عاشىقتىقتى توت باسادى. دوستىق پىسىقتىققا, عاشىقتىق قۇمارلىققا وتەدى.
* * *
قازىرگى زاماندى ىسكەرلىك زامانى دەيمىز, بىراق ونىڭ ەكى قىرى بار: ءبىرىنشىسى – پراگماتيزمگە باستايتىن قازاق ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە قاجەتتى ىسكەرلىك, ەكىنشىسى – تازا پايدا قۋعان كۇناسى مەن كىناسى ارالاسقان سابىرسىزدىق. العاشقىسى دۇرىس, سوڭعىسى ادامشىلىققا سىن.
اقىن شاكارىم قازاق قاۋىمىنا 1912 جىلى «ايقاپ» باسىلىمى ارقىلى «بىلىمدىلەردەن بەس ءتۇرلى ءسوزدىڭ شەشۋىن سۇراي ما», دەپ ءوتىنىش جاساعان, سونىڭ سوڭعى سۇراۋى: «زامان وتكەن سايىن ادامنىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا جاتىر ما؟» دەپ تولعانىسقا تۇسكەن ەدى. سەبەبى شاكارىم كەزىندە دە سابىرسىزدىق كۇشەيگەن. زاماندى «تۇزەتپەك» بولعان ءىلىم رەسەي وڭىرىندە ءورىس الا باستاعان. ول ءىلىمنىڭ ماعىناسى «جاڭا قوعام», «جاڭا مەملەكەت» قۇرۋ, ونىڭ يدەولوگياسى – كوممۋنيستىك يدەيا. بۇل سابىرسىزدىق يدەياسى بولاتىن.
سابىرسىزدىقتىڭ كوكەسى – رەۆوليۋتسيا. حح عاسىر اپىر-توپىر باستالىپ, دۇنيە شايقالىپ كەتتى ەمەس پە؟ بيلىك ءازازىلدىڭ قولىنا وتە باستادى. باستى ءازازىل كارل ماركس, ونىڭ قابىلەتتى شاكىرتتەرى رەسەيدە لەنين, ونان سوڭ ستالين سياقتىلار بولعان.
جۋىردا رەسەي تەلەرناسىنىڭ بىرىنەن ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ «ماستەر جانە مارگاريتا» رومانى بويىنشا تۇسىرىلگەن كينوفيلمىن كوردىم. ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ كورەگەندىگىنە تاڭ-تاماشا قالدىم. ول وسى رومانى ارقىلى رەسەيدەگى ءازازىل بيلىك قۇرعان ءداۋىرىن (قازان توڭكەرىسى جانە سودان كەيىنگى قوعامدى) گروتەسك ءتاسىلى ارقىلى بايانداپ بەرگەن.
ءازازىلدىڭ قولىنان كەلمەيتىنى جوق, ونىڭ شاكىرتتەرى دە اقىلدى, ەپتى, سيقىرلى. ءبىز قول استىندا قالعان رەسەي جەرىندە شايتاندىق ءداۋىر حح عاسىردان باستالىپ كەتتى. شايتان ازىعى – سابىرسىزدىق. سابىرسىز جان قازاق ايتقانداي قورقاق كەلەدى. «قورىققانعا قوس كورىنەدى» دەگەن ۇرەي سەزىمى بيلىكتى بيلەگەندە قانتوگىس باستالماق. سولاي بولدى. رەسەي وڭىرىندە دۇلەي قىرعىن باستالدى. بۇل انشەيىن قىرعىن ەمەس, وزىنشە «دالەلدەرى», «تەوريالارى» بار قىرعىن بولدى. ول رەۆوليۋتسيا تەورياسى بولاتىن. بۇل قاسىرەت قازىرگى الدىڭعى قاتارلى دەپ جۇرگەن انگليا مەن فرانتسيادان باستاۋ العان. بۇل ەلدەر «شايتاندىققا» بەلۋاردان كىرىپ كەتپەي, بويلارىن تەجەپ الا الدى. باسقا جولعا ءتۇستى. ازعىن تەوريا رەسەي پاتشالىعىندا تەز تاراي باستادى. «كوممۋنيزم ەلەسى» تەوريادان تاجىريبەگە ۇلاسىپ, قازاق حالقىن رەۆوليۋتسيا قۇرساۋىنا الدى. دۇرىلدەگەن سابىرسىز ساياسات باستالىپ كەتتى.
حاكىم شاكارىم مۇنى سەزدى, الاسۇردى, حالقىنىڭ اۋزىنا ءسوز, سۇراۋ سالدى. ادام بالاسى زامان وتكەن سايىن تولىعىپ كەلە مە, سۋالىپ كەلە مە دەگەن ماعىنادا. شاكارىم ءبىلدى, ادامنىڭ قابىلەتى بار دا, قاسيەتى بار. العاشقىسى ءورىس الىپ, شەكتەن شىعىپ كەتتى. ءحىح-حح عاسىرلاردا, اسىرەسە باتىس ەۋروپا جانە امەريكادا عىلىمنىڭ سانسىز جاڭالىقتارى اشىلىپ, تەحنولوگيا ءداۋىرى ءوز مۇمكىندىگىن جاريا ەتتى. مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ شەكسىز قابىلەتىنە قاتىستى ءىس-شارالار. ال شاكارىم سۇراعى ادامنىڭ قاسيەتىنە قاتىستى قويىلعان.
ادامنىڭ قاسيەتى دەگەنىمىز نە؟ ونى ءبىر سوزبەن تۇيىندەسەك, ەۋروپا ويشىلدارى «گۋمانيزم» دەگەن. راس. قازاعىمىزعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, بۇل ماسەلەگە جاۋاپتى حاكىم ابايدان ىزدەسەك, ول كىسى بىلاي دەگەن: «بەلگىلى جاۋانمارتىلىك (جاقسى ادام) ءۇش حاسلات (سيپات) ءبىرلان بولار دەگەن سيددىق (شىندىق), كارام (ىزگىلىك), عاقىل (دانالىق) – بۇل ءۇشىندان سيددىق, عادالەت بولار... بۇل ايتىلمىش ءۇش ءحاسلاتتىڭ يەلەرىنىڭ الدى – پايعامبارلار, ونان سوڭ – اۋليەلەر, ونان سوڭ – حاكيمدەر, اقىرى – كامىل مۇسىلماندار» (اباي. الماتى, 1977, 197-198 ب.).
پايعامبار اللا تاعالانىڭ ەلشىسى, حاق ءسوزدى ۇستاۋشى, حاق ءسوز ناسيحاتشىسى, اداسقان ادامزاتتى جونگە سالۋشى. كىتاپ تۇسكەن پايعامبارلار بار, سوڭعىسى پايعامبارىمىز – مۇحاممەد.
اۋليە – اللا تاعالاعا قۇل بولىپ, تازا مۇسىلمان جولىنا تۇسكەن, تاقۋا, جانى تازا ادام. قازاق توپىراعىندا اۋليەلەر بارشىلىق, اۋليەسىز حالىق بولمايتىنى دا انىق.
حاكىم – دۇنيە پايداسىن سويلەۋشى, انىعىندا حاكىم ەكى دۇنيەگە دە ورتاق. حاكىم مۇسىلمان دا, وزگە دىندە دە بولۋى مۇمكىن. «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا دۇنيە ويران بولار ەدى» دەيدى اباي (ول دا سوندا 201-ب.). دۇنيەنى تىنىشتىقتا, بەيبىتشىلىكتە ۇستاۋ ادىلەتتىلىكتى, سابىرلىقتى تالاپ ەتپەك. وسى ءۇش پيعىلداعى ادامدار (پايعامبارلار, اۋليەلەر, حاكىمدەر) جولىن ۇستاۋشىلار كامىل مۇسىلماندار, ياعني تولىق ادامدار.
* * *
ويلانا كەلسەك, اباي قازاق حالقىن تالاي «ويراننان» امان ساقتاپ قالدى. اباي ءبىز ءۇشىن «تازا اۋا». تازا اۋا قادىرىن قايسىمىز ءبىلىپ جاتىرمىز؟ حاكىمدەر سابىر ساقتاۋشىلار, ولاردىڭ ىسىندە اسىعىستىق (شايتاندىق) بولمايدى.
رەۆوليۋتسيا پايعامبار, اۋليە دەگەننىڭ اتىن اتاتپاي جويدى. ماسقاراسى بارلىق جوعارى وقۋ ورنىنداعى ستۋدەنتتەرگە مىندەتتى تۇردە «عىلىمي اتەيزم نەگىزدەرى» دەگەن پاننەن دارىستەر وقىلىپ, ەمتيحان تاپسىرۋلارىن قاجەتتىلىك ەتتى. قۇران كىتابىن قارالاعان كەزدە امالسىز تىڭداپ قانا وتىراتىنبىز. پايعامبارىمىز مۇحاممەد تۋرالى نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتىلاتىن. قازىرگى قىرىق جاستان اسقاندار بۇل ايتىلىپ وتىرعان جاعدايدى بىلەدى. ماسەلەنى ءبىلىپ قانا قويماي قايسىبىرىنىڭ سانالارىندا سول ءپاننىڭ cارقىنشاعى ءالى ساقتالعان. سول زاماننىڭ قانشاما قۇرساۋىنان شىققىلارى كەلگەنىمەن, «تۇساۋلى اتتاي» قادامىن اشا الماي, بۇگىنگى كەي جاعدايعا سابىرسىزدىق تانىتىپ, كەشەگى وتكەن كۇندى «اڭگىمەلەرىنە تۇزدىق» قىلىپ جۇرگەندەرى دە شىندىق.
* * *
رەۆوليۋتسيا كەدەيلەرگە ارقا سۇيەدى. كەدەيشىلىك ءىلىم دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ ناسيحاتتالدى. كەدەيلىك سانا كەدەيلىگىنە, سەزىم كەدەيلىگىنە, سەنىم كەدەيلىگىنە جەتكىزىلىپ, ادامدار ادامشىلىقتان ازدى, كىسىلىكتەن كەتتى. قۇران كارىمنىڭ «باقارا» سۇرەسىنىڭ 268-اياتىندا «شايتان سەندەرگە كەدەيلىكتى كولدەنەڭ تارتىپ, جامان ىستەرگە يتەرمەلەيدى, اللا تاعالا سەندەرگە زور كەشىرىم مەن قايىرىمىن ۇسىنادى. اللانىڭ راقىمى مول جانە ءبارىن ءبىلىپ تۇرادى».
شايتان كەدەيلىكتى دە, اسقان بايلىقتى دا ماقساتىنا پايدالانباق. بايلىق داۋلەتكە اينالماسا, ول جەرگە شايتاننىڭ ۇيالاعانى دەي بەر. كەڭەس وكىمەتى جەتپىس جىل بويى كەدەيشىلىكتى ناسيحاتتاپ, ناتيجەسىندە ادامنىڭ رۋحاني الەمىنە قۋىس, بوس كەڭىستىك قالىپتاستىردى. ول «قۋىستىڭ» ماعىناسى توپاستىق, ناداندىق. تاۋەلسىزدىككە وتىز ءۇش جىل تولسا دا, سول «قۋىستى» ءالى تولتىرا الماي كەلەمىز. تىپتەن كەي ماسەلەدە, جاعدايدا سول قۋىستى تولتىرۋدى ماقسات ەتىپ تە جۇرگەنىمىز شامالى.
* * *
سابىر دەگەننىڭ ورىسشا دالمە-ءدال لەكسيكالىق بالاماسىن تاپپادىم, بىراق سابىرسىزدىق تۋرالى ايتىلعان وي, يدەيالار رەسەي مادەنيەتىندە جەتكىلىكتى. جازۋشى ف.دوستوەۆسكي جاس كەزىندە سوتسياليستىك باعىتتاعى ۇيىرمەلەردە بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قۋعىندالىپ, ءبىراز جىل سەمەي قالاسىندا تۇرعانى بەلگىلى. ونىڭ 1872 جىلى «بەسى» دەگەن رومانى جارىق كوردى. ول «بەسى» (جىن) دەپ سابىرسىز, تاعاتسىز رەۆوليۋتسياعا, ياعني قيراتۋعا قۇمار جانداردى ايتقان. قيراتۋ, بۇزۋ, جويۋ ۇستەمدىك السا, ونىڭ ورنىنا قانداي «قۇندىلىق» ورنىقپاق دەگەن ماسەلە, ءسىرا قالامگەردى ويلانتقان. ادامزات تاريحى باستالعاننان ۇزىلمەي كەلە جاتقان ساباقتاستىق بار, ول ىزگىلىك (گۋمانيزم). تۇسىنىكتى تىلگە سالساق, ادام بولىپ تۋعان سوڭ, ادامشا عۇمىر كەشۋ. ادامزات سانى ءوسىپ, ساناسى وربىگەن سايىن بۇل ماسەلە كۇردەلەنىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە تەحنولوگيا جەتىلىپ, اقپارات مولايعان سايىن ادام بوپ ءومىر ءسۇرۋ اۋىرلاي ءتۇستى. ىزگىلىك وي, ىزگىلىك ءىس, ىزگىلىك حارەكەت ۇستەم بولۋى ءۇشىن ار, نامىس دەگەندەر بولماسا, ادامشىلىقتان نە قالماق؟
وسىندا ەكى ماسەلەگە جۇرت نازارىن اۋدارماقپىن. ءبىرىنشى, ورىستىڭ «چەست» دەگەن ءسوزى نامىستان گورى ار دەگەنگە جاقىندايدى. ارسىز بولۋعا قۇقىلىق, بۇل ءىلىمنىڭ وزەگى. وسى ءىلىمدى ناسيحاتتاساق ورىس ادامىن سوڭىمىزدان ەرتىپ كەتەمىز دەيدى; كەيىنىرەك, سولاي بولدى ەمەس پە؟ «قىزىلدار» سوڭىنا ەرگەندەر وسى نامىسسىزدار, ارسىزدار دەسەك قالاي؟ ورىس حالقىن, ۋكراين حالقىن, قازاق حالقىن تاعى دا باسقا حالىقتاردى قىزىل قانعا بوكتىرگەن, قىزىل قىرعىن جاساعاندار فەدور دوستوەۆسكي ايتىپ وتىرعان ارسىزدار بولماعاندا كىمدەر ەدى؟
ەكىنشىدەن, ۆەرحوۆەنسكي دەگەن ستاۆروگينگە ەندى سوڭىنا كىسى ەرتۋ ءۇشىن كەرەگى «پوبولشە مراچنوستي», ودان باسقا ەش نارسە قاجەتى جوق, بۇل سونشا قيىن ءىس ەمەس دەيدى. «مراچنوست» دەگەنىڭ قازاقشا تۇسىنىكتەمەسى – حاس ناداندىق. ناداندىق, توپاستىق ناسيحاتتالسا, بولعانى سوڭىنان ايتقانىڭا كونەتىن, الداعانعا سەنەتىن توبىر ەرىپ جۇرە بەرمەك, جولداعىسىن باسا-كوكتەپ, تاسقىن بولماق. بۇل سابىرسىزدىقتىڭ ەڭ تۇرپايى ءتۇرى. الدا وسىنداي كەسەپات ۇستەمدىك قۇراتىن «شايتان تاعىنا» وتىراتىن زاماندى فەدور دوستوەۆسكي بولجاي العان.
* * *
اباي ايتقانداي حاكىم, دانالار ءار حالىقتا بار, ماسەلە – سولاردى تىڭداۋدا. «جىندار» (بەسى) بيلىك قۇرعاندا, قايداعى دۇرىس ءسوز تىڭداۋ؟ ءسوز ورنىنا قارۋ العاندا قاسىرەت باستالماق, سانانى شايتان بيلەپ, جايلاپ العاندا سابىرسىزدىق زامانى ورناماق, قۇداي سودان ساقتاسىن!
قازىرگى قوعامنىڭ سونداي دەرتىنىڭ ءبىرى سىبايلاس جەمقورلىق – قىزىل كوزدى شايتاندىق ء(ناپسى قۇمارلىق). اقشاعا ءبارى ساتىلادى. اقشا ءبارىن تاۋارعا اينالدىرادى, ونىڭ ىشىندە ادامدار دا تاۋارعا اينالىپ ساتىلادى. مىنە, بۇل – جەمقورلىق. جەمقورلىق بولماسا ادام ساتىلماق ەمەس. سىبايلاس جەمقورلىق دەگەن – قيانات. وسى تاقىرىپقا قاتىستى شاكارىمدە ءبىر سيۋجەت بار.
ءسوز شاكارىمنىڭ «ناۋشەرۋان» اڭدا ءجۇرىپ كيىك اتقان» سەگىز شۋماقتان تۇراتىن قيانات ءمانىسى تۋرالى ناسيحات ولەڭى تۋرالى. ناۋشەرۋان پاتشا اڭدا ءجۇرىپ ءبىر كيىك اتىپ الادى. ەت ءپىسىرىپ جەۋ ءۇشىن تۇز قاجەت بولعان. پاتشا جاقىن جەردەگى ەلدى مەكەنگە ءبىر كومەكشىسىن تۇز الىپ كەلۋگە جىبەرەدى دە, ول كەتىپ بارا جاتقاندا تۇزدىڭ قۇنىنا لايىق اقشا بەرەدى. قاسىنداعى ءۋازىرى بۇعان تاڭعالىپ «شىمشىم تۇز ءبىر تيىنعا تاتىمايدى» دەيدى. پاتشا ناۋشەرۋاننىڭ ۋازىرىنە ايتقانى: «باسشى السا ءبىر المانى باعا بەرمەي, قوسشى قۇرتار المانىڭ ءتۇپ-تامىرىن» دەيدى.
ءتارتىپ ەڭ الدىمەن باسشىعا كەرەك. شاكارىم بۇل حالدى بىلايشا بايانداعان:
مەن السام ەلدىڭ جالعىز جۇمىرتقاسىن,
كەسەرسىڭ مىڭ تاۋىقتىڭ سەندەر باسىن
سۇيتە-سۇيتە اشىلىپ اراندارىڭ,
اعىزارسىڭ بۇل ەلدىڭ قاندى جاسىن.
ءتارتىپ بۇزۋ, قيانات جاساۋ – سابىرسىزدىق. سابىر ءتۇبى – سارى التىن, وعان ەڭ الدىمەن بيلىك ءتوزىمى قاجەت. حالىق توزەدى, بىراق ۇزاق توزە بەرسە, بيلىك ازا باستاۋى مۇمكىن.
* * *
ءازازىل – مەنمەنشىل. داڭعازالىق ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ قالپى. ول تۋرالى ورىس اقىنى ميحايل لەرمونتوۆ «دەمون» دەگەن پوەماسىندا ايتقان. اباي وسى پوەمانىڭ ون شۋماعىن ەركىن اۋدارعان. ولەڭ «شايتان» دەپ اتالىپ, «مۇڭلى شايتان – قۇدايدىڭ قۇعان جانى» دەپ باستالىپ, شايتانعا «مىنەزدەمە» بەرگەن. ونىڭ پەرىشتەدەن ءازازىل شايتانعا وتكەن وزگەرىسىن (ترانسفورماتسياسىن) بىلايشا بەينەلەگەن:
ول كۇندە كوز جەتپەستى كوپ كوزدەگەن.
تۇگەل بىلەم قايدا ەكەن دەپ ىزدەگەن.
جاپا-جالعىز بىلىمنەن باق شىقپايدى,
ولشەۋسىزدىڭ سىيماسىن ءبىر سەزبەگەن.
شايتان «كوز جەتپەستى ىزدەگەن», ول ونىڭ ءىسى ەمەس ەدى, «شايتان تۇگەل بىلەم» دەگەن, ول دا ونىڭ ءىسى ەمەس, تۇگەل ءبىلۋشى اللا تاعالا. ول اللا تاعالا ءبىلىمى. ي.كانتتىڭ ايتىپ جۇرگەن اپريوريى وسى اللا تاعالا ءبىلىمى.
شايتان ءبىلىمدى, تىپتەن «اقىلدى», بىراق ول «بىلىمنەن باق شىعارا» المايدى. شايتان «ولشەۋسىزدىك» دەگەننەن ماقۇرىم. ولشەۋسىز ءبىر اللا تاعالاعا ءتان, ونى شايتان قايدان بىلمەك. سويتە تۋرا ول مەنمەنشىل, سابىرسىز ونىڭ ويىن اباي بىلاي دەپ ناقتى اشىپ بەرگەن:
بوساعاسى كەڭ ەدى, توردە ورىن تار,
توردە جالعىز وتىرماق ويىندا بار.
جالعىزدىڭ ءبىر ءتاڭىرىنىڭ سىباعاسى,
ورشىلدىكپەن لاعنەتكە بولعان دۋشار,
– دەپ ايتقان سابىرسىزدىق دەگەنىمىز وسى.
* * *
ابايدىڭ اقىل جيناپ قىرىقتان اسقان كەزى. سابىرسىزدىق ەلدى ابدەن جايلاعان. سابىرسىز پىسىقتار «اتقا مىنگەن». جۇرت جۇدەۋ. بيلىك – ورىستا. بۇكشەڭ قاققان قازاق. سوندا ابايدىڭ ايتقانى:
سابىرسىز, ارسىز, ەرىنشەك,
كورسە قىزار جالماۋىز.
سورلى قازاق سول ءۇشىن,
التى باقان الا اۋىز.
زامان پورترەتى. وسى سوزدەردىڭ بۇگىنگى كۇنگە قاتىسى بار ما؟ شاكارىم قاجى ايتقانداي, زامان وتكەن سايىن ادامنىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا ما؟ ۇيالى تەلەفونىمىزبەن ەۋروپا, امەريكا, تۇركيا, مالايزيا ەلدەرىمەن قولما-قول, اۋىزبا-اۋىز سويلەسكەنىمىزبەن, سولارعا جاقىنداي الدىق پا؟ مۇمكىن جاقىندارمىز دا, ماسەلە وندا دا ەمەس, ادامشىلىعىمىز, قازاقتىعىمىز تۇزەلىپ بارا ما؟ ويلاپ كەتسەڭ, وي قۇشاعىنان شىعا الماي قالاسىڭ. زاماندى سابىرسىزدىق جايلاپ بارادى. مۇنداي جاعدايدا ادامشىلىق, قازاقتىعىمىز قالاي ساقتالماق؟
* * *
ءبىز ادامشىلىق دەگەندى ءشول دالاعا اينالدىرىپ العانبىز. ءشول دالاعا سۋ قاجەت. ءشول دالاعا گۇل ارالاس ءشوپ ءوسۋى كەرەك ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلى ىشىندە ءشول دالاعا گۇل ارالاس ءشوپ وسىرۋدە نەندەي جەمىستى ىستەرگە قولىمىز جەتتى. رۋح الەمى قاناتتاندى ما؟ اتا-بابالار ءسوزى كۇندەلىكتى ايتاتىن ماقال-ماتەلگە اينالدى ما؟
ماعان ءبىر ورىس ارىپتەسىم ايتىپ ەدى:
– سىزدەردە نەگە اباي, بىزدەگى پۋشكين سەكىلدى ەمەس. ءبىز ءسوز اراسىندا پۋشكين ايتتى دەگەندى ءجيى قولدانامىز, ال سىزدەر اباي تۋرالى جاق اشپايسىزدار؟
ويلانىپ قالدىم. بۇگىندە اباي ولەڭدەرىن, قارا سوزدەرىن جاتقا وقيتىن جاستار شىعىپ كەلەدى. تاۋبە, قاناعات.
بىراق ابايدى ۇلتقا تەگىس ۇستاز بولاتىنداي دارەجەدە باعالاي الماي جۇرگەنىمىز دە شىندىق. بىرەۋ «التىن» دەسە, ەندى بىرەۋلەر قولىنداعى «باقىرىن» كورسەتىپ قالاتىنى سياقتى پسيحولوگيالىق حال بارى تاعى دا انىق.
* * *
ءدال قازىرگى زامانعا سابىر كەرەك. سابىر ءولىم قاسىرەتىن سەيىلتۋشى سانا. «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەن بايلامعا قانداي جاعدايدا دا كەلگەنبىز. بىراق ءمانسىز-ماعىناسىز الدە نەگە الدانۋ, جوق نارسەنى جۇبانىش ساناۋ, كونبىستىكتى دارىپتەۋ, وزگەلەرگە باس ءيىپ جالپاقتاۋ, جالپ-جالپ ەتىپ ءبىر كورىنگەن «جىلتىرعا» ەلىكتەۋ, ەلىنىڭ «شىلبىرىن» الدە كىمگە ۇستاتۋ, ەسكى كەڭەس زامانىنان قۇندىلىق ىزدەۋ سەكىلدى ىستەردەن اۋلاق بولۋىمىز كەرەك.
سابىر – ازامات ساناسى. ازاماتتىق سانا. سابىرسىزدىق – اسىعىستىق. زامان, شارۋا, مىنەز وزگەرمەي تۇرمايدى. وزگەرىس دەگەن الەمدىك, تىپتەن عالامدىق قۇبىلىس. سول وزگەرىستى تانىپ بىلۋدە, ناتيجەلى ءىس, قارەكەت ەتۋدە ەڭ الدىمەن كەرەگى سابىر ساناسى. بۇل تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك, جەر بەتىندە ادام بوپ ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىنىڭ سۋبستانتسياسى.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, جازۋشى
