فوتو: اشىق دەرەككوز
عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا جەر بەتىندە شامامەن 8,7 ميلليون جانۋار مەن وسىمدىك ءتۇرى بار. الايدا, ولاردىڭ تەك 1,4-1,8 ميلليونى عانا عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلگەن. تابيعاتتا بىزگە بەيمالىم ميلليونداعان جانۋار, وسىمدىك, ساڭىراۋقۇلاق جانە ميكروب تۇرلەرى بار. دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورىنىڭ (WWF) مالىمەتىنشە, جىل سايىن 10 000-نان استام جانۋار مەن وسىمدىك ءتۇرى جويىلىپ كەتەدى. بۇل جويىلۋ قارقىنى تابيعي جويىلۋ جىلدامدىعىنان 1000 ەسە جوعارى. بۇل ۇدەرىستىڭ تابيعات پەن ادامعا تيگىزەر زيانى بار ما؟
جاندىكتەردىڭ, اسىرەسە, ارالاردىڭ جويىلۋى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. ارالار الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك داقىلدارىنىڭ 75%-ىن توزاڭداندىرادى. ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىنىڭ ازايۋى ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە جانە جاھاندىق ەكونوميكاعا اسەر ەتەدى. كوپتەگەن دارىلىك زاتتار تابيعي كوزدەردەن الىنادى. بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتىڭ جويىلۋى بولاشاقتا جاڭا دارىلەردى شىعارۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى. سونداي-اق, ەكوجۇيەلەردىڭ بۇزىلۋى اۋرۋ تاراتۋشى جاندىكتەردىڭ سانىن ارتتىرىپ, جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋ قاۋپىن كۇشەيتەدى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتىڭ جويىلۋى جاھاندىق ەكونوميكاعا جىل سايىن شامامەن 10 تريلليون اقش دوللارى كولەمىندە شىعىن اكەلەدى. بۇل شىعىندار اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدىلىكتىڭ تومەندەۋى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى شىعىنداردىڭ ارتۋىنا اكەلىپ سوعادى.
GPS تەلەمەترياسى, سپۋتنيكتىك باقىلاۋ جانە جاساندى ينتەللەكت سياقتى زاماناۋي تەحنولوگيالار جانۋارلاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋعا, براكونەرلىكتى انىقتاۋعا جانە ەكوجۇيەلەردىڭ جاعدايىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, اقش-تا تاسباقالاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ ارقىلى فەرمەرلەرگە شابىندىقتاردى شابۋعا كەڭەس بەرىلىپ, ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاپ جاتىر. تاعى ءبىر مىسال, 1980 جىلدارى كوستا-ريكا ورماندارىنىڭ 75%-ى كەسىلىپ, بيوالۋانتۇرلىلىككە ۇلكەن قاۋىپ ءتوندى. مەملەكەت وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن «ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەر ءۇشىن تولەم» (PES) جۇيەسىن ەنگىزدى. بۇل باعدارلاما ارقىلى جەر يەلەرىنە ورماندى ساقتاپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ىنتالاندىرۋ رەتىندە قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلءدى. ناتيجەسىندە قءازىر ەلدىڭ 50%-دان استام اۋماعى ورمانمەن قايتا كومكەرىلگەن. كوستا-ريكا بۇگىندە وسىمدىكتەردى ساقتاۋدى وڭ جولعا قويعان ەڭ تابىستى ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندالعان.
الينا قايراتقىزى,
ەۇۋ 2-كۋرس ستۋدەنتى
