ەل عالىمدارى سول ميكروچيپ تەحنولوگياسىنا, بالكىم وندىرىسىنە العاشقى قادام جاسادى. بۇل جاڭالىقتىڭ باسى-قاسىندا كومپيۋتەرلىك ينجەنەريا بويىنشا (PhD) فيلوسوفيا دوكتورلىعىن اقش-تا قورعاپ كەلگەن نۇرسۇلتان قابىلقاس ءجۇر. ول امەريكادان 2021 جىلى ەلگە ورالعان سوڭ, كوپ ۇزاماي وسى شارۋانى قولعا الۋدى ويلاعان. ءسويتىپ, شەتەلدە دوكتورانتۋرادا 6 جىل بويى جيناعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن قازىر ءوزى ەڭبەك ەتەتىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن ۇيلەستىرۋ ارقىلى ويىنداعىسىن ىسكە اسىرۋعا كوشكەن.
ء«بىز سەكىلدى دامۋشى ەلدە ميكروچيپتى ءوزىمىز وندىرمەسەك تە, ديزاينىن جاساۋعا بولاتىنىن ءبىلدىم. سوندىقتان ميكروچيپتەردىڭ سۇلباسىن جاساۋدى ۇيرەتەتىن ادام, ورتا ىزدەي باستادىم. جالپى, ميكروچيپتەر امەريكادا وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى باستالدى دەسە دە تەحنولوگيالار ءبىراز ءالسىز بولدى. قازىر كوپ جاڭاردى. سول سەبەپتى ەلىمىزدە وسى وندىرىستەگى الىپتاردى باسىپ وزباساق تا سوعان ىلەسىپ كەتەمىز دەگەن ءۇمىتىم بار. ءبىز وتاندىق ميكروچيپتىڭ ديزاينىن جاساپ شىقتىق. البەتتە الەمدىك ميكروچيپ وندىرىسىندە بۇل ەشقانداي جاڭالىق ەمەس, جاي عانا دۇنيە جۇزىندە بىرنەشە جىل بۇرىن جاسالىپ قويعان دۇنيەنىڭ قالاي ازىرلەنەتىنىن ۇيرەندىك. سوندىقتان ميكروچيپ ءوندىرىسىن ءدال قازىر باستاپ كەتەمىز دەمەيمىن, دەگەنمەن وسى ديزاين نەگىزىندە بەلگىلى ءبىر ستراتەگيالىق ماڭىزى بار, ايتالىق, اسكەري سالاداعى جوبالارعا ەسكى تەحنولوگيالاردا چيپ شىعاراتىن جاڭا زاۋىت اشساق بولادى. مۇنى ۇكىمەتكە ايتساڭ, بىردەن شىعىندى ەسەپتەي باستايتىنى بەلگىلى, ويتكەنى چيپ شىعارۋ ارزان ەمەس, بىراق ءچيپتىڭ ديزاينىن ءوزىمىز جاساعانىمىز قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان قۇندى بولار ەدى. وسىنى ەسكەرگەن ءجون», دەيدى عالىم.
نۇرسۇلتان قىتايداعى مامانمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىپ, ەشقانداي شارتسىز, ەكى عالىمنىڭ قول الىسقان قاراپايىم كەلىسىمىنىڭ كۇشىمەن ميكروچيپ جاساۋدى باسىنان باستاپ دايىنداعانعا دەيىن تولىق ۇيرەندى. باستاپقىدا چيپكە بايلانىستى شىعىنداردىڭ بارلىعىن ءوز قالتاسىنان جاۋىپ ءجۇردى. ءبىر جىلدان كەيىن «Qazinnovations» يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى دامىتۋ ورتالىعىنان 16 ملن تەڭگەلىك قايتارىمسىز گرانت ۇتىپ الدى. سونى دوكتورانتتارعا تولەپ, ستۋدەنتتەردى تارتىپ, توپ جيعان. كەيىپكەرىمىز باستاعان ۇجىمنىڭ كوممەرتسيالىق ءونىم ەمەس, سىناق جۇزىندە, ۇلگى رەتىندە ازىرلەگەن ميكروپروتسەسسورى 28 نانومەترلىك تەحنولوگياسىمەن جاسالدى. مۇنى 5 جىل بۇرىنعى تەحنولوگيا دەۋگە بولادى. بۇگىندە قولدانىلىپ جۇرگەن كومپيۋتەرلەردەگى, تەلەفوندارداعى ميكروپروتسەسسورلار 5 نانومەترلىك ولشەمدە. الەمدەگى كوپتەگەن ەل ءوز ميكروچيپتەرىنىڭ ديزاينىن جاساپ, ءوندىرۋ ءۇشىن وسى كۇنى ءتىپتى اتوم دەڭگەيىنە ءوتىپ كەتكەن 3 نانومەترلىك ميكروچيپتەردى شىعاراتىن تايۆانداعى ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالارى بار ءىرى زاۋىتقا جولدايدى. ميكروچيپتەر نەگىزىنەن كولەمى كىشىرەيگەن سايىن جىلدامدىعى جوعارى بولادى. وتاندىق عالىمدار دا بىردەن زاماناۋي 5 نانومەترلىك ميكروچيپ ديزاينىن جاساپ شىعا الادى, تەحنولوگياسىن ۇيرەنگەن سوڭ قولدان كەلەدى, مۇندا ماسەلە قارجىعا تىرەلەدى.
«ەندى قىتايداعى ءبىزدى ۇيرەتكەن ارىپتەستەرمەن بىرلەسىپ, سالالىق مينيسترلىكتەرمەن جينالىپ, ميكروچيپ جاساۋدى ەلىمىزدىڭ ستراتەگياسىنا ەنگىزۋدى ويلاپ ءجۇرمىن. بۇل ءىستى مەملەكەت قولعا الماسا, دامىمايدى. تايۆان تاريحىنا ۇڭىلسەك, ولار دا بىردەن وسى يندۋستريادا الپاۋىتقا اينالا سالماعان, سوناۋ 60-جىلدارى امەريكادا ءچيپتى ويلاپ تاۋىپ جاتقاندا سونى وندىرەتىن زاۋىت اشۋدى, سول ارقىلى وركەندەۋدى وزدەرىنىڭ ستراتەگياسىنا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلامالارىنا ەنگىزگەن. كەش شىعار, بىراق بىزگە باستاۋ كەرەك, قازىر قولعا الماساق, ءتىپتى ارتتا قالۋىمىز مۇمكىن. وسىعان قوسا ەلىمىزدەگى ءىت-سالاسىنا مامان دايارلايتىن ادەتتە تەك باعدارلامالاۋدى ۇيرەتەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دە ءچيپتى جاساۋ كۋرسىن ەنگىزۋ كەرەك. بۇل باعىتتا تاجىريبەم دە بار, سەبەبى اۋەلدە ميكروچيپ جاساۋدى ستۋدەنتتەرىمە ساباقتان تىس قالۋىنا قاراي ۇيرەتىپ ءجۇرىپ, كەيىن ارنايى كۋرس اشتىم. كۋرس بويىنشا بۇگىندە 40 ستۋدەنت وقىپ جاتىر», دەيدى ن.قابىلقاس.
شىن مانىندە, بۇل ونىڭ بالا ارمانى ەدى. ويتكەنى كەيىپكەرىمىز كىشكەنتايىنان باعدارلامالاۋدى ۇناتاتىن. ودان ءتۇرلى وقۋشىلار بايقاۋىنا قاتىسىپ ءجۇردى. ۇنايتىن ءىستى مەڭگەرىپ العاندا تاعى ءبىر قىزىعۋشىلىقتىڭ تۋى ونى ءارى قاراي دامۋعا جەتەلەدى. وسىلايشا, ول كومپيۋتەرلەردىڭ جادى (پروتسەسسورى) قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن زەردەلەي باستادى. بىراق قيىنداۋ بولعان, دەسە دە ساعى سىنباي, كەرىسىنشە جىگەرىن جانىپ, وزىنە جۇمباق الەمنىڭ ەسىگىن اشتى. كومپيۋتەر قولداناتىن ەمەس, جاسايتىن ادام بولۋدى قالاعان بالا ارمانمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياسىن يەلەنىپ, باكالاۆرياتتى وقۋ ءۇشىن امەريكاعا اتتاندى. بەس جىل بويى كومپيۋتەر ينجەنەرياسىنا وقىپ, ەلگە ورالدى.
«سول ۋاقىتتا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ەندى قالىپتاسىپ جاتتى, «teaching assistant» قىزمەتىندە پروفەسسور, عالىمدارمەن بىرگە ءجۇرىپ عىلىمنىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىم. ستۋدەنتتەرمەن جۇمىس ىستەۋ, ولارعا بىلگەنىمدى ۇيرەتۋدەن شابىت الاتىنىمدى ۇقتىم, سوندىقتان ءوزىمدى وسى جاعىنان جەتىلدىرۋدى كوزدەدىم. ءسويتىپ, باكالاۆر ديپلومىمەن قايتادان اقش-قا, بىراق باسقا ۋنيۆەرسيتەتكە, بۇل جولى «بولاشاق» باعدارلاماسىنسىز بىردەن دوكتورانتۋراعا ءتۇستىم. امەريكانىڭ جۇيەسىندە دوكتورانتۋراعا ماگيستراتۋراسىز-اق تۇسۋگە بولادى. مەنىڭ دوكتورانتۋراداعى عىلىمي باعىتىم يندۋسترياعا باعىتتالعاندىقتان, جاز سايىن ءبىر كومپانيادا جۇمىس ىستەپ ءجۇردىم. سول سەبەپتى دوكتورلىعىمدى 6,5 جىل دەگەندە قورعادىم, مۇنىڭ 2 جىلى تەوريا تۇرعىسىنان وقۋ, قالعانى ناعىز زەرتتەۋ جۇمىسى بولدى. ءبارىن بىتىرگەنگە دەيىن ۋنيۆەرسيتەت تولىق گرانتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى», دەيدى ن.قابىلقاس.
نۇرسۇلتان ميكروپروتسەسسوردى ۆەريفيكاتسيالاۋ تاقىرىبىندا PhD ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. سەبەبى ول پروتسەسسورلاردى وڭدەۋ بارىسىندا ديزاين پايدا بولعاننان كەيىن ونى تەكسەرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىردى, زەرتتەۋ ارقىلى بۇرىننان قالىپتاسقان ءادىسناماسىن جەتىلدىردى. سول ەڭبەگىن ءىرى كورپوراتسيالار, ءىت-يندۋسترياداعى ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قاتىسقان بەدەلدى «Micro» عىلىمي سەميناردا تانىستىرىپ, بايانداما جاسادى. زەرتتەۋىمەن تانىسقان ءبىر كومپانيا عالىمنىڭ عىلىمي جۇمىسى نەگىزىندە قايتا جازىلعان پروتسەسسورلاردى تەكسەرۋدىڭ ءادىسناماسى ارقىلى وزدەرى وندىرگەن ءونىمنىڭ اقاۋىن تاۋىپ, قانشاما ميلليارد قارجىسىن ۇنەمدەپ قالعان. پروتسەسسورلاردى وندىرەتىن ءوندىرىس ورىندارى اۋەلى تاۋاردىڭ ديزاينىن جاساپ, تەكسەرىپ, سودان سوڭ عانا بىرنەشە ءجۇز مىڭداعان دانامەن شىعارۋعا جىبەرەدى. ەگەر ديزاينى اۋەلدە دۇرىس ادىسنامامەن تەكسەرىلمەسە, زاۋىت شىعىنعا ۇشىراپ, قانشاما مىڭ دانا ءونىم اقاۋمەن «تۋادى». وسىنداي ناتيجەسىمەن ەلىمىزگە قايتىپ كەلگەن وتانداسىمىز ديسسەرتاتسياسىنا ارقاۋ بولعان زەرتتەۋىن ەلدە قولدانبالىعا اينالدىردى, ياعني دوكتورانتۋرادا ميكروپروتسەسسوردىڭ جۇمىسىن جوندەپ تەكسەرەتىن ءادىسناما جازعان عالىم ەندى سول ميكروپروتسەسسوردىڭ ءوزىن جاساۋعا بەت الدى.
«ەلدە جارىممەن باس قوسىپ, امەريكاعا دوكتورانتۋرانى وقۋعا ەكەۋ بولىپ اتتانىپ, وتانىمىزعا بەسەۋ بولىپ ورالدىق. اقش-تا بالالارىمىز دۇنيەگە كەلدى. ارينە, سول جاقتا قالۋعا بولۋشى ەدى, الايدا ءبىز تۋعان جەردى, تۋعانداردى ساعىندىق. بولاشاعىمىزدى وسى جەردە كورگىمىز كەلدى», دەگەن كەيىپكەرىمىز كوپتى ويلاندىرادى. ءدال وسىنداي ەلىم دەيتىن ەرلەرگە مەملەكەتىن دامىتۋعا, بايىتۋعا مۇمكىندىك بەرسەك, دەمەۋ بولا الساق قانە...
