«بولاشاق» باعدارلاماسى: تاعىلىمداما تۇيتكىلدەرى

عالىمدارعا جاسالعان ەرەكشە مۇمكىندىك

ماتەماتيكا عىلىمى بويىنشا PhD بيبىگۇل وماروۆا بىلتىر «بو­لاشاق» حالىقارالىق باعدار­لاماسىنىڭ «500 عالىم» جوباسىمەن شوتلاندياداعى «Heriot-Watt University»-دە ماماندىعىنا سايكەس عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتىپ كەلدى. ءبىر جىلعا جۋىق ءبىلىم جەتىلدىرگەن عالىم وسى كەزەڭدى كاسىبي دامۋىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن ايتادى.

«تاعىلىمدامادان وتۋگە بارعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتەتىن «Heriot-Watt Analysis Seminar (HWU)» سەمينارىندا عى­لىمي تاقىرىبىمدا بايانداما جا­سادىم. سول سەميناردا ەدين­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيك پروفەسسورلارىمەن تانىسىپ, «Edinburgh Analysis Seminar (UoE)» عىلىمي سەمينارىنا, اي سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن «Maxwell Institute Mini-symposium» سىندى بەدەلدى عىلىمي الاڭدارعا قاتىس­تىم. مۇندا عىلىمي ىزدەنىسىمدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك الدىم. وسىنداي حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى تاجىريبە الماسۋ عىلى­مي كوكجيەگىمدى كەڭەيتىپ قانا قوي­ماي, زەرتتەۋىمنىڭ جاڭا عىلىمي باعىتتارىن ايقىنداي ءتۇستى. سونى­مەن قاتار كاسىبي بايلانىس اياسىن كەڭەيتىپ, بولاشاقتاعى عىلىمي ىنتىماقتاستىققا نەگىز بولدى. ءوزىم قىزمەت ەتكەن ا.جۇبانوۆ اتىن­داعى اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتى باس­شىلىعىنىڭ 2024 جىلعى 1 قىر­­كۇيەكتەن باستاپ حەريوت-ۋاتت ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ اقتوبە كامپۋسىندا ساباق بەرۋگە شاقىرۋى ۇلكەن موتيۆاتسيا بولدى. بۇل قادام ءارى قاراي دامۋىم مەن شىڭدالۋىما جول اشتى», دەيدى ب.وماروۆا.

ستيپەندياتتىڭ ايتۋىنشا, تاعى­لىمداما بارىسىندا جي­ناق­تا­عان ادىستەمەلىك تاجىريبە ستۋدەنت­تەرمەن جۇمىس ىستەۋدە سەپ­تىگىن تيگىزىپ جاتىر. تاجىريبەسىن وقىتۋ ۇدەرىسىندە قولدانىپ قانا قويماي, ارىپتەستەرىمەن دە بولىسەدى. سونىمەن قاتار حەريوت-ۋاتت ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورلارىمەن بىرلەسىپ, شاعىن عىلىمي توپ­تىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. قازىرگى تاڭدا ارىپتەستەرى اراسىندا وسى باعدارلامامەن ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە ۇمتىلىپ جاتقاندار جەتەرلىك. ويتكەنى مۇنىڭ كاسىبي دامۋدا پاي­دا­­سى وتە كوپ, ونىڭ ۇستىنە كەيىپ­كە­رىمىز ەڭبەك ەتەتىن ۋنيۆەرسيتەتتە اعىلشىن دەڭگەيىن كوتەرۋ, قۇ­جاتتاردى رەتتەۋ ماسەلەسىندە ايرىق­شا قولداۋ كورسەتىلەدى. جال­پى, باعدارلاماعا قاتىستى بارلىق قاجەتتى اقپارات-قۇجات ۇلگىلەرى, تالاپتار مەن كونكۋرس ەرەجەلەرى ءۇش تىلدە ارنايى سايتتا تۇر.

«تاعىلىمداماعا ىرىكتەۋ بارىسىندا تالاپتار جوعارى دەڭگەي­دە قويىلىپ, سۇحبات بارىسىندا كانديداتتىڭ عىلىمي الەۋەتىن تەرەڭ سارالايتىن, اناليتيكالىق ويلاۋ قابىلەتىن باعالايتىن ناقتى, ماڭىزدى سۇراقتار قويىلدى. بۇل – باعدارلاما ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىن, وعان شىن مانىندە بىلىكتى ماماندار عانا ىرىكتەلەتىنىن كورسە­تەدى. ۋاقىت وتە ءار نارسە جاڭا­رىپ, جەتىلۋگە ءتيىس ەكەنى انىق. سول سياقتى «بولاشاق» باع­دار­­لا­ماسى, ونىڭ ىشىندە «500 عالىم» جوباسى دا زامان تالابى­نا ساي ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ, تيىم­دى­لىگىن ارتتىرىپ وتىرعانى دۇرىس. سوندىقتان ونى ودان ءارى دامى­تۋ­دىڭ جولدارىن ايقىنداي ءتۇسۋى­مىز قاجەت. بىرىنشىدەن, وسى باعدار­لاما ءدال عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەرگە, ياعني «Scopus» جانە «Web of Science» دەرەكتەر قورلارىنداعى Q1, Q2 كۆارتيلدى جۋرنالداردا ماقالالارى جاريالانعان, شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن عالىمدارعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى باستاپقى ماقساتىنا ساي جۇزەگە اسۋى كەرەك. بۇل عىلىمي الەۋەتتىڭ وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن شەشىم بولار ەدى. ەكىنشىدەن, تاعىلىمدامادان وتەتىن ۇمىتكەرلەردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن, كليماتقا بەيىمدەلۋ مۇمكىندىگىن, شەتەلدە ۇزاق ۋاقىت بولۋعا فيزيكالىق ءارى پسيحو­لوگيا­لىق دايىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ جاس شاماسىنا شەكتەۋ ەنگىزگەن ءجون. سەبەبى ءوز تاجىريبەمنەن بايقاعانىمداي, اۋا رايى, تاعام, ءومىر سالتى دەنساۋلىققا, جۇمىسقا قابىلەتىڭە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. بەلگىلى ءبىر جاس شەگىنەن كەيىن بۇل فاكتورلار ادام ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارا باستايتىنى بەلگىلى», دەدى ب.وماروۆا.

عالىمنىڭ ويىنشا, عىلىمي تاعىلىمدامادان كەيىن ەلگە ورا­لىپ, العان تاجىريبەنى شىنايى تۇردە ەل يگىلىگىنە جۇمساۋ تەتىگى ناقتى قاراستىرىلعان. سەبەبى نا­تيجەگە باعىتتالعان, جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەيتىن جانە ورىندالۋىن قاداعالايتىندىقتان عالىم­­دار ەلىمىزدە 3 جىل ۇزدىك­سىز ەڭبەك ەتەدى. مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارۋى باع­دارلامانىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. ەندىگى مىندەت – ونى ماقساتتى, ءادىل جانە ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ.

ءار ۇمىتكەردىڭ تالابى مەن قابىلەتى بولەك

جۋرناليستيكا باعىتىندا ماگيستراتۋرانى, دوكتورانتۋرانى ءبىتىرىپ, قازىر ۇلىبريتانيانىڭ ەدينبۋرگ قالاسىندا تاعىلىم­داما­دان ءوتىپ جاتقان ءاليا تەكەنو­ۆا «بولاشاق» باعدارلاماسى كاسىبي تۇرعىدا دامىتۋدى كوزدەيتىندەرگە اشىق, ءادىل وتەتىن سىناق ارقىلى جەتۋگە جاسالعان ەرەكشە مۇمكىن­دىك ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ويىن­شا, باعدارلامانىڭ, سونىڭ ىشىن­دە تاعىلىمداما جۇمىسىن جەتىل­دىرۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستارى بار. بۇل جەردە ءار ۇمىتكەردىڭ جاع­دايىن جەكە قاراۋ كەرەك. سەبەبى تاعىلىمدامادان ءوتۋ كەزىندەگى ءبىر تالاپ بارلىعىنا بىردەي كەلە بەرمەيدى.

«تاعىلىمدامانىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بار. مىسالى, «بولاشاق» با­ع­دار­لاماسىمەن «500 عالىم» بويىن­شا جانە ماماندىقتار نەگى­زىندە ءبىلىم جەتىلدىرۋ مۇمكىن­دىگى قاراستىرىلعان. مەن سونىڭ ىشىندە جۋرناليستيكا مامان­دىعىنا بەرىلەتىن كۆوتا بويىنشا باردىم. جالپى, تاعىلىمداما باعدارلاماسىنىڭ جەتىلدىرەتىن ءبىر تۇسى رەتىندە ءوز سالاما قاتىستى مىنانى ايتار ەدىم. جۋرناليستەر تاجىريبەلىك تۇرعىدا «Bloomberg», «BBC», «New York Times» سياقتى بەدەلدى مەديا وندىرىسىنەن تاجى­ري­بەدەن ءوتۋدى قالايتىنى بەل­گىلى. بىراق وعان مۇمكىندىك جوق. سەبەبى اتالعان مەكەمەلەر تاعىلىم­دامادان وتەتىن ۇيىم, زەرتحانا مەن جوعارى وقۋ ورنى قاتارىنا ەنبەيدى. كوبىنە تەلەۆيزيا, كينو ماماندارىنا ارنالعان «New York Film Academy» ۇسىنىلادى, بىراق بۇل باسپاسوزدە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرمايدى. ال گازەتتى قالاي شىعارۋ, ميكروفون ۇستاپ, ماتەريال جيناپ, مونتاج جاساۋدى ۇيرەتۋ 25-30 جىلدىق تاجىريبەسى بار كاسىبي ماماننىڭ سۇرانىسىن وتەي المايدى. ماسەلەن, مەن مە­ديامەنەدجەرلەردىڭ, پروديۋسەر­لەردىڭ جۇمىستى ۇيلەستىرۋ تاجى­ريبەسىن ۇيرەنگىم كەلەدى, وعان جوعارىداعى وندىرىستىك كومپانيا­لاردان تاعىلىمدامادان ءوتۋدىڭ قاراستىرىلماعانى قول بايلايدى. سودان سوڭ ءىس-تاجىريبەدەن 1-3 اي وتكەن ادام دا, 1 جىل وتكەن ادام دا ەلگە كەلگەننەن كەيىن 3 جىل بويى مىندەتتى تۇردە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. وتباسىلى, جاقىندارىنان ۇزاق ۋاقىتقا الىسقا ۇزاپ كەتە الماي­تىن ۇمىتكەرلەرگە 1 اي نەمە­سە 3 اي ىڭعايلى بولۋى مۇم­كىن. ەندى كەيبىرىنە ءبىر جىل تاعىلىم­دامالىق ۋاقىت ءتيىمدى. وسى تۇرعى­دان العاندا دا 1 اي عانا تاجىري­بەدەن وتكەن ادامنىڭ 1 جىل تاعىلىمدامادان وتكەن زامانداسى سياقتى 3 جىل ەڭبەك ەتەتىنى تۇسىنىكسىز», دەدى ءا.تەكەنوۆا.

ستيپەندياتتىڭ ويىنشا, ۇمىت­كەرلەر وقىتۋ مەن ۇيرەتۋ­دىڭ اراجىگىن اجىراتىپ الماي تۇرىپ تاعىلىمداماعا جىبەرىلەدى. ويتكەنى ءبىر ۇمىتكەرگە ءوزىن جەتىل­دىرۋگە وقۋ كەرەك بولسا, ەندى بىرىنە تاجىريبە كەرەك بولۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى تالاپتاردى جازعاندا ءاربىر ادامنىڭ قاجەتتىلىگى مەن الەۋەتى ەسكەرىلسە قۇبا-قۇپ. مىسالى, ەكونوميكا باعىتىندا جازاتىن جۋرناليستكە كاسىبي دامۋىنا كومەكتەسەتىن ورتا نەمەسە تاعىلىمدامادان وتكىزەتىن ۇيىم مەن كۋرستارى دەرەكتى فيلم تۇسىرۋمەن اينالىساتىن تىلشىگە مۇلدەم كەلمەيدى.

«اڭگىمەلەسۋ كەزىندە جۋرناليست رەتىندە عىلىمعا دا قىزىعۋ­شىلىعىمنىڭ بار ەكەنىن, دوكتو­رانتۋرا بىتىرگەنىمدى, ستۋدەنتتەرگە ساباق بەرگەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقىتۋشىلىق تاجىريبەمدى, حالىق­ارالىق عىلىمي جۋرنالدارعا زەرتتەۋ ماقالالارىم جاريالانعانىن ايتپاسام, وندا مەنى قاراپايىم جۋرناليست رەتىندە سىناقتان وتكىز­بەس ەدى. قازىر جوعارى وقۋ ورنىن­داعى بيزنەس مەكتەبىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ جاتىرمىن. بۇل بيزنەس تاقىرىبىن ماعان جا­زا­تىن جۋرناليست رەتىندە بۇ­گىنگە دەيىن ۇيرەنگەنىمدى مەديا ترەنەر رەتىندە وزگەلەرگە ءبولى­سۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن, بيزنەس سالاسىنىڭ كەيىنگى ستراتەگيالارى مەن جاڭالىقتارىن مەڭگەرۋى كەرەك. وسىعان قوسا حالىقارالىق جيىندار, عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا مىقتى مامانداردان سۇحبات الۋ, عىلىمي ماقالا جازۋ ءۇشىن دە اكادەميالىق اعىلشىن دەڭگەيىمدى نىعايتۋ قاجەت. نەگىزى كاسىبي دامىتۋعا تاعىلىمداماداعى تىلگە قويىلاتىن تالاپ تومەن سياقتى. ايتالىق, «IELTS»-تان 5,5 بالل دەگەن – ورتاشا دەڭگەي. مۇنداي كورسەتكىشپەن كەلگەندەر ورتاعا تۇسكەندە قينالىپ قالادى. كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارى اعىلشىنشا بىلمەسە دە, اۋدارماشى بەرەتىنىن ايتىپ شاقىرا بەرەدى. مەنىڭشە, بۇل دا دۇرىس ەمەس, ويتكەنى ونى وقىتۋعا كەتەتىن قارجى – ءسىز بەن ءبىزدىڭ قالتامىزدان تۇسەتىن سالىقتىڭ اقشاسى. دەسەك تە ءتىلدىڭ ايتارلىقتاي جوعا­رى دەڭگەيىن قاجەت ەتپەيتىن تەحني­كالىق ماماندىقتار بولادى, مىسالى, ول مىقتى ماتەماتيك بولۋى مۇمكىن, وندايدا نەگە جاعداي جاساماسقا؟», دەيدى ءا.تەكەنوۆا.

ستيپەندياتتىڭ ويىنشا, تاعىلىمدامادان وتەتىن ادامنىڭ پورترەتى كوبىنە بىلاي كەلەدى: شامامەن 30-40 جاستا, وتباسىلى, 20 جىلعا العان يپوتەكاسى, 1-2 بالاسى بار, بىرەۋى مەكتەپ جاسىندا, ەكىنشىسى بالاباقشاعا بارادى, ءتىل بىلمەيتىن بولعان سوڭ ولاردى الىپ كەلىپ قيناعىسى كەلمەيدى, ەلدە قالدىرىپ كەتۋدى تاعى قالامايدى, ۆيزا الۋ ءۇشىن ءار بالانىڭ شوتىندا كەمى 7 ملن تەڭگە بولۋى كەرەك, بۇل وعان قايدان كەلەدى, مىسالى, قاراپايىم وقىتۋشىنىڭ ايلىعى 200-300 مىڭ تەڭگە اينالاسىندا, سولاي تىعىرىققا تىرەلەدى.

«بىزگە نەگىزىنەن 35-50 جاس ارا­لىعىنداعى تاجىريبەلى كادردى وقىتقان ورىندى, بەرەرى كوپ, ولار شەتەلگە ورنىعا قويمايدى, ەلگە ورالادى, بىراق ءبىر كەدەرگىسى – ءتىل بىلمەيتىندەرى كوپ. سونداي توپقا ورىسشا تاعىلىمدامادان ءوتۋدى قا­راس­تىرۋعا بولاتىنداي, ءوز سالام­نان مىسال كەلتىرسەم, «BBC» ارنا­سى­نىڭ ءورىستىلدى رەداكتسياسىنا جول­داما بەرسە جاقسى بولار ەدى. سول ءۇشىن دە ءار ۇمىتكەردىڭ جەكە جاع­دايىنا قاراي سارالاۋ كەرەك. وسىعان قوسا جوعارىدا ايت­قان تاعىلىمداماعا باراتىن ستيپەن­دياتتىڭ پورترەتىنە دە, مۇم­كىن­دىكتەرىنە دە قاراۋ قاجەت. ستيپەن­ديا وتە از, ايتالىق, ءوزىم الاتىن اقشانىڭ تەڭ جارتىسى ءۇي جالداۋعا كەتەدى, قالعانىن جولىم مەن تاماعىما تام-تۇمداپ جەتكىزەمىن. قاراپايىم قوعامدىق كولىكتە جولاقى 2-3 فۋنت, بۇل تەڭگەگە شاققاندا 2 مىڭ تەڭگەگە جۋىقتايدى. سوندىقتان 10-12 جىل بويى مۇلدەم وزگەرمەگەن ستيپەنديانى كوتەرۋ دە وتە وزەكتى ماسەلە», دەيدى ءا.تەكەنوۆا.

P.S. تاعىلىمداما تۇيتكىلدەرىنىڭ ءتۇيىنىن تۇبەگەيلى تارقاتامىز دەپ لايىق مامانداردى تاڭداۋعا سەپتەسەتىن ورىندى تالاپتاردى, قالىپتاسقان جاقسى مۇمكىندىكتەر قاتارىن جويىپ الماس ءۇشىن زەرتتەۋگە سۇيەنگەن ءجون سەكىلدى. ستيپەندياتتار مەن جوعارى ءبىلىم, عىلىم سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارىن تارتىپ, الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور-اق... ايتپەسە قانشا ادام بولسا, سونشا پىكىر بار, ال سونىڭ ءبارىن سارالاۋ, جۇيەلەۋ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ناعىز عىلىمي ءارى كەشەندى جۇمىستى تالاپ ەتەدى.