پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى الدىمەن «نىسانالى كاپيتال قورلارى (ەنداۋمەنت-قورلار) تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوباسىن قارادى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن بۇل قۇجات نىسانالى كاپيتال قورلارىن جانە ەنداۋمەنت-قورلاردى اشىق تۇردە قالىپتاستىرۋ مەن جۇمىس ىستەۋىنە قۇقىقتىق نەگىز بەرۋدى كوزدەيدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 22 ەنداۋمەنت قورى بار. ونىڭ 15-ءى – ءبىلىم سالاسىندا. ورتاشا كاپيتالى 1 ملرد تەڭگەدەن اسپايدى. ءىرى قورلاردى اتاپ وتسەك, فيزمات, «قازاقستان حالقىنا», نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قورلارى. جەكە زاڭنىڭ قاجەتتىلىگى ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىن, ينۆەستورلاردىڭ ەنداۋمەنت-قورلارىنا ماقساتتى جارنالار بويىنشا م ۇلىكتىك قۇقىقتارىن, ولاردىڭ ماقساتتى پايدالانۋىنا تاۋەكەلدى باقىلاۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى. ەنداۋمەنت-قورلار قايىرىمدىلىقتى ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ فۋنكتسيالارىن قوس تابيعاتىن بىرىكتىرەدى, سوندىقتان دا جەكە زاڭ قاجەت بولدى, – دەدى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك.
قۇجاتتا ەنداۋمەنت-قور قۇرۋعا بولاتىن ناقتى سالالار بەلگىلەنگەن. بۇل – ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بۇقارالىق سپورت جانە مادەنيەت. وسىلايشا الەۋمەتتىك سالاداعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتى كەزەڭ-كەزەڭمەن ازايتۋعا بولادى. جالپى ەنداۋمەنت-قورلارى – بارلىق ەلدە كەڭ تارالعان تاجىريبە. سوندىقتان زاڭدى ازىرلەۋ بارىسىندا اقش, رەسەي, اۋستراليا, سينگاپۋر, فرانتسيا تاجىريبەسى ەسكەرىلگەن.
– ەنداۋمەنت-قورىن قولداۋشىلاردى, دونورلاردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ارنايى سالىق جەڭىلدىكتەرىن بەرۋ ۇسىنىلدى. دەپۋتاتتاردىڭ قولداۋىمەن قازىرگى تاڭدا ماجىلىستە قارالىپ جاتقان سالىق كودەكسىندە سالىمشىلاردىڭ ەنداۋمەنت-قورعا سالعان جارناسىن 100 پايىز سالىقتان بوساتۋ تۋرالى نورما ەنگىزىلدى. زاڭ جوباسىنىڭ تاعى ءبىر ماقساتى – قوعامدا قايىرىمدىلىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ. بۇگىندە قوعامدا باتىردىڭ قۇرمەتىنە, تانىمال تۇلعانىڭ قۇرمەتىنە, كوشە اتاۋىن وزگەرتۋگە ارنالعان قورلار اشۋ ادەتكە اينالدى. جاڭا قۇجات قولدانىسقا ەنگىزىلسە, وسىنداي قورلار ءۇشىن دە اشىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن, قۇرىلتايشىلار مەن سالىمشىلار اۋديت جۇرگىزە الاتىن ارنايى پلاتفورما قالىپتاسادى, – دەدى س.نۇربەك.
ەنداۋمەنت-قوردىڭ اكتيۆتەرى قۇرامىنا اقشالاي قاراجات, باعالى قاعازدار, جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە زياتكەرلىك مەنشىك كىرە الادى. وعان م ۇلىكتى شەكتەۋسىز مەرزىمگە, كەم دەگەندە 10 جىلعا دەيىن بەرۋگە بولادى. بەرىلگەن م ۇلىكتىڭ قۇنى ساقتالادى, تەك ونى باسقارۋدان تۇسكەن ينۆەستيتسيالىق تابىستى عانا جۇمساۋعا رۇقسات ەتىلەدى.
اكتيۆتەر كولەمى زاڭ جوباسىندا بەلگىلەنگەن شەكتەن اسقان جاعدايدا, ولار مىندەتتى تۇردە كاسىبي باسقارۋشى كومپانيانىڭ سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا بەرىلۋگە ءتيىس. دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇل شەك 10 مىڭ اەك مولشەرىندە بەلگىلەندى, ال اكتيۆتەردى بەرۋ مەرزىمى – 3 اي. وسى ۋاقىتقا دەيىن ولار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ دەپوزيتتەرىندە ورنالاستىرىلادى. تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ناقتىلاپ وتكەندەي, بۇل زاڭ جوباسى اۆتونومدى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ەنداۋمەنت-قورلارىنىڭ قىزمەتىنە قولدانىلمايدى.
دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين نىسانالى كاپيتال قورلارى سالىمشىلارى داستۇرىمىزگە ساي كەلمەيتىن تەرىس يدەولوگيا جۇرگىزۋى مۇمكىن بە دەگەن كۇدىگىن جەتكىزدى.
– ەنداۋمەنت-قورلار قۇرىلادى, ەرتەڭ ۇلكەن اقشالار جينالادى. بۇل قوردىڭ يەلەرى سول مەكتەپتەردىڭ ىشىندە ءدىن اتىن جامىلعان ۋاعىزدار جۇرگىزۋ, باسقا ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە نۇقسان كەلتىرەتىن كەيبىر يدەولوگيالىق ماسەلەلەردى ىسكە اسىرۋى مۇمكىن. سولاردىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ستاندارتتارمەن جۇمىس ىستەيمىز دەيدى دە, باسقا ءبىر ىستەرمەن اينالىسىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىنى قالاي قاداعالايمىز, قالاي باقىلايمىز؟ – دەپ سۇرادى ە.جاڭبىرشين.
وعان جاۋاپ بەرگەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك ءدىني سالا تولىققاندى بۇل زاڭ جوباسى اياسىنان شىعارىلعانىن, سالىمشىلاردىڭ قورعا تىكەلەي قاتىسى جوق ەكەنىن العا تارتتى.
– ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ جالپى حالىقارالىق تاجىريبەدە دە, ءبىزدىڭ زاڭ جوباسىنىڭ اياسىندا دا سالىمشىلار مەن ولاردىڭ بەرگەن اقشالارى قايىرىمدىلىق رەتىندە ەسەپتەلەدى. ولاردىڭ سول ءبىلىم نەمەسە سپورت ۇيىمىنىڭ قيمىل-ارەكەتتەرىنە قۇرىلتايشى رەتىندە ەشقانداي قۇقىعى جوق. ول قۇرىلتايشى دا ەمەس, تىكەلەي قاتىسى جوق. سالىمشى تەك سول ۇيىمدى قولداۋ ءۇشىن اكتيۆتەر بەرەدى. ناقتى زاڭدا قاراستىرىلعان, – دەدى مينيستر.
«جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى» ۇعىمى جويىلادى
ودان كەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتى سالاسىنداعى نورمالاردىڭ ارتىق (شامادان تىس) زاڭنامالىق رەگلامەنتتەلۋىن بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى.
– زاڭ جوباسى اياسىندا 16 زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, ءتيىستى سالانى رەتتەۋ جونىندەگى نەگىزگى ماقساتتار مەن مىندەتتەردى, قۇزىرەت قاعيداتتارىن جانە وكىلەتتىكتەرىن بەلگىلەۋ قامتىلعان. القالى شەشىم قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىن جانە ۆەدومستۆوارالىق سيپاتتاعى ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىمەتتىڭ قۇزىرەتىن ايقىنداۋ ەسكەرىلگەن. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قابىلداۋ بويىنشا جالپى قۇزىرەتىن ايقىنداۋ قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار بىرقاتار ناقتىلايتىن فۋنكتسيانى زاڭداردان الىپ تاستاپ, ولاردى زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ دەڭگەيىندە بەكىتۋ ۇسىنىلادى, – دەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجار ءادىلوۆ.
تۇزەتۋلەرگە سايكەس «جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى» ۇعىمى الىنىپ تاستالادى. بۇل 2016 جىلى قۇرىلعان جپق ءوز تيىمدىلىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەي الماعانىمەن بايلانىستى. جپق قۇرامىندا ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار, پاترۋلدىك, يۋۆەنالدى, تابيعاتتى قورعاۋ پوليتسياسى جانە ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ بولىمشەلەرى بولعان. الايدا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل قىزمەت وزىنە جۇكتەلگەن نەگىزگى مىندەتتەردى, ياعني قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ورنىنا, اباتتاندىرۋ ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلۋىن انىقتاۋ, قۇرىلىس قالدىقتارىن شىعارۋ سىندى ەكىنشى كەزەكتەگى جۇمىستارمەن اينالىسا باستاعان.
– جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتىڭ پوليتسيا جۇمىسىنا دەگەن سەنىمىنىڭ ارتۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك ەدى. الايدا بىرقاتار سەبەپپەن 2018 جىلدان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن بىرنەشە قايتا قۇرۋ جۇرگىزىلدى. مىسالى, اكىمدەرگە جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ باسشىلارىن تاعايىنداۋ جونىندەگى فۋنكتسيانى بەرۋ دارا باسشىلىق قاعيداتىنىڭ بۇزىلۋىنا جانە پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى مەن جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ باسشىلارى اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىككە الىپ كەلدى. ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ الدىنا ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ بويىنشا مىندەتتەر قويىلدى, ناتيجەسىندە ونىڭ حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ جونىندەگى نەگىزگى فۋنكتسيالارى ەكىنشى ورىندا قالدى. وسىعان وراي, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ەكى باسقارما قۇرا وتىرىپ, اتالعان قىزمەتتى قايتا ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىلادى, – دەدى قوسىمشا بايانداما جاساعان ءماجىلىس دەپۋتاتى جارقىنبەك امانتاي ۇلى.
زاڭ جوباسىندا قازىرگى تاڭدا اي سايىنعى تولەمدەر المايتىن تۇلعالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر كوزدەلگەن. جاڭا نورماعا سايكەس قىزمەتتىك بورىشىن اتقارۋ كەزىندە قازا تاپقان بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, ارنايى مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتكەرلەرى مەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ءبىر جولعى تولەمدەردەن بولەك, قوسىمشا اي سايىنعى تولەمدەر الۋعا قۇقىلى بولادى (جەسىرلەرگە – ءومىر بويى, بالالارعا – 23 جاسقا تولعانعا دەيىن). بۇل ساناتقا 2021 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن (ياعني 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءتيىستى زاڭ كۇشىنە ەنگەنگە دەيىنگى) قازا تاپقان قىزمەتكەرلەردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ەنگىزىلەدى. بۇگىندە بۇعان اي سايىنعى اقشالاي تولەم الماعان 530 وتباسى كىرەدى.
قورعانىس الەۋەتىن ارتتىرۋ تەتىگى
ءماجىلىس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماقتىق قورعانىسى تۋرالى» جانە سوعان ىلەسپە زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى. بۇل زاڭ ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرۋعا, حالىقتىڭ, اۋماقتىق قورعانىس نىساندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە موبيليزاتسيا, اسكەري جاعداي مەن سوعىس ۋاقىتىندا رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. قۇجاتتا ەلىمىزدىڭ قورعانىس جۇيەسى ءۇشىن ء«وزىن-ءوزى قورعاۋ قۇرىلىمدارى» جانە «ەرىكتى» دەگەن جاڭا ۇعىمدار ەنگىزىلىپ وتىر.
– ءوزىن-ءوزى قورعاۋ قۇرىلىمدارى اسكەري جاعداي مەن سوعىس ۋاقىتىندا جەرگىلىكتى اسكەري باسقارۋ ورگاندارى ارقىلى قۇرىلادى. ال ءوزىن-ءوزى قورعاۋ قۇرىلىمدارىنا ەرىكتى تۇردە قابىلدانعان قازاقستان ازاماتتارى ەرىكتىلەر بولىپ سانالادى. ولاردىڭ قاتارىنا موبيليزاتسياعا جاتاتىن جانە جاتپايتىن, بىراق ءوزىن-ءوزى قورعاۋ قۇرىلىمى قۇرىلعان ساتتە قارۋلى كۇشتەر قاتارىنا شاقىرىلماعان ازاماتتار كىرەدى. ولار ەلدى مەكەندەردى, اۋماقتىق قورعانىس نىساندارىن كۇزەتۋ جانە قورعاۋ, قورعانىس بەكىنىستەرىن سالۋ, ەۆاكۋاتسيالىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋ جانە باسقا دا مىندەتتەردى ورىنداۋعا تارتىلماق. ەرىكتىلەردەن قۇرالعان كەيبىر ءوزىن-ءوزى قورعاۋ قۇرىلىمدارى جاۋىنگەرلىك مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلۋى مۇمكىن, – دەدى قۇجاتتى تانىستىرعان دەپۋتات ماكسيم روجين.
ىلەسپە تۇزەتۋلەر ارقىلى كاسىپكەرلىك جانە بيۋدجەت كودەكستەرىنە, سونداي-اق 14 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى. بۇل تۇزەتۋلەر اۋماقتىق قورعانىس سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ (قورعانىس, ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرى, سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى, اكىمدىكتەر جانە باسقا ورگاندار) قۇزىرەتتەرىن بەكىتەدى.
سپۋتنيكتەردىڭ احۋالى الاڭداتادى
كۇن تارتىبىنە سايكەس ماسەلەلەر قاراستىرىلعان سوڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا كەزەك بەرىلدى. ادەتتەگىدەي حالىق قالاۋلىلارى وتكىر دە وزەكتى پروبلەمالاردى كوتەردى. ماسەلەن, «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى جيگۋلي دايراباەۆتىڭ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارينگە كوكتەمگى دالا جۇمىستارى, ءماجىلىس دەپۋتاتى تىلەكتەس ادامبەكوۆ ۆيتسە-پرەمەر رومان سكلياردىڭ اتىنا KazSat-2 جانە KazSat-3 سپۋتنيكتەرىنىڭ احۋالى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
– KazSat-2 جانە KazSat-3 سپۋتنيكتەرىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىنىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, قازاقستاننىڭ الدىندا عارىش ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ, اتاپ ايتقاندا, سپۋتنيكتەردى اۋىستىرۋ مىندەتى تۇر. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى جاڭا سپۋتنيكتىك ينتەرنەتتى تاراتۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماي, تەك تەلەراديو حابارلارىن جانە ۇيالى بايلانىستاردى تاراتۋ فۋنكتسيالارىمەن جابدىقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى بەلگىلى بولدى. مينيسترلىك ءتاسىلدىڭ وزگەرۋىن جوبانىڭ تومەن قۇنىمەن نەگىزدەيدى. كەيبىر شەتەلدىك سپۋتنيكتەر تەلەديدار, ينتەرنەت جانە ۇيالى بايلانىس سيگنالدارىن قاتار تاراتۋعا قابىلەتتى. ەسكىرگەن تەحنولوگيالاردى تاڭداۋ ۇزاقمەرزىمدى شىعىنداردىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن, – دەدى ول.
دەپۋتات ازات پەرۋاشەۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ اتىنا ساۋال جولداپ, وففشورلىق ايماقتاردان كاپيتالدى قايتارۋ ءۇشىن راقىمشىلىق جاريالاۋدى ۇسىندى.
– قازىرگى الەمدەگى احۋال قازاقستان ەكونوميكاسىن وففشوردان ازات ەتۋگە تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك ۇسىنىپ وتىر. جەكە تابىس سالىعىن تولەۋ شارتىمەن وففشورلىق جانە باسقا دا شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردان قايتارىلاتىن كاپيتالعا باسقا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەمەي راقىمشىلىق جاساۋ ماسەلەسىن قاراۋدى ۇسىنامىز. كەلەسى جىلدان باستاپ جاڭا سالىق مولشەرلەمەلەرىنىڭ كۇشىنە ەنۋى دە اكتيۆتەردىڭ تەزىرەك قايتارۋ ءۇشىن ماڭىزدى قوسىمشا ىنتالاندىرۋ بولۋى مۇمكىن. مۇنداي قادام جاسىرىن وليگارحتارعا گەوساياسي احۋالى شيەلەنىسىپ تۇرعان جاعدايدا وففشورلىق شوتتارداعى قاراجاتتىڭ ودان ءارى قۇنسىزدانۋى كەزىندە ىقتيمال شىعىنداردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ەكونوميكاعا قوسىمشا قاراجات پەن ينۆەستيتسيا اكەلۋ مۇمكىن. وففشورلىق ايماقتاردان جانە باسقا دا شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردان كاپيتالدى قايتارۋ ءۇشىن راقىمشىلىق جاريالاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىنادى, – دەدى ازات پەرۋاشەۆ.
ءماجىلىس دەپۋتاتى تەمىر قىرىقباەۆ ەل جاستارى ەسىرتكىنىڭ جاڭا تۇرىنە تاپ بولدى دەپ دابىل قاقتى.
– ازوت توتىعى مەديتسينالىق پروتسەدۋرالاردا قولدانىلاتىن كۇشتى زاتتاردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىنە قاراماستان, مەيرامحانالاردا, بارلاردا جانە تۇنگى كلۋبتاردا «كۇلكى تۋدىراتىن شاريكتەر» دەپ اتالىپ, تانىمال ويىن-ساۋىق قۇرالىنا اينالدى. مەديتسينا جانە ناركولوگيا سالاسىنىڭ ماماندارى ازوت توتىعىنىڭ ادام اعزاسىنا كەرى اسەرى بار ەكەنىن ايتتى. ول رەسمي تۇردە ەسىرتكىلەر تىزىمىندە بولماسا دا, ونىڭ اسەرى ناشاقورلىقتىڭ العاشقى ساتىسى بولۋى مۇمكىن. ەلىمىزدە بۇل گازدىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن ناقتى قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلماعان, – دەدى ماجىلىسمەن.
