«بايقوڭىر» مەن «بايتەرەك»
كەزدەسۋدىڭ كىرىسپە سوزىندە پرەزيدەنتتىك ورتالىقتىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات اسپان الەمىن باعىندىرۋداعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ ماڭىزى مەن 64 جىل بۇرىن تۇڭعىش ادامزات بالاسىنىڭ ءتۇپسىز-تۇڭعيىق جۇلدىزدار پاتشالىعىنا ءبىزدىڭ دالامىزدان اتتانعانى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
«جەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, مىڭ ميلليون ازوتتى تەسىپ ءوتىپ, ءبىر عالامنان ەكىنشىسىنە زۋلاپ جەتەتىن زىمىراننىڭ بايقوڭىردان كوتەرىلگەنىنە دە 64 جىلدان استى. بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ ماقساتى – جاس ۇرپاقتى جاڭا عىلىمي جانە تەحنيكالىق جەتىستىكتەرگە شابىتتاندىرۋ, عارىش سالاسىنىڭ بولاشاعى مەن مۇمكىندىگىن تانىستىرۋ. بۇل – عارىش سالاسىندا مانساپ قۇرۋدى ارماندايتىن ءاربىر جاسقا تاماشا مۇمكىندىك», دەدى ب.تەمىربولات.
جيىن بارىسىندا ايدىن ايىمبەتوۆ ستۋدەنتتەرگە «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنىنىڭ قىزمەتى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي بايانداپ بەردى.
«بۇل كەشەن جاڭا, ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا «سويۋز-5» زىمىران تاسىعىشتارىن ۇشىرۋعا باعىتتالعان. جوسپارعا سايكەس بيىل جەلتوقسان ايىندا اتالعان زىمىراندى سىناق رەتىندە العاش رەت ۇشىرۋ جۇزەگە اسپاق. ەلىمىزدە عارىش سالاسى تەك زىمىران ۇشىرۋمەن شەكتەلمەيدى. ءبىز عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەمىز, سپۋتنيكتەر قۇراستىرىپ, ولارعا قىزمەت كورسەتەمىز, ال قازىر سپۋتنيكتىك بايلانىس پەن جەردى قاشىقتان باقىلاۋ جۇيەلەرىن دامىتىپ جاتىرمىز. مىسالى, «قازگيدرومەت» سپۋتنيگى جەردىڭ سۋرەتتەرىن تۇسىرەدى, ال بايلانىس سپۋتنيكتەرى ەكولوگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە توتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋ سالالارىنا وتە قاجەت», دەدى ايدىن ايىمبەتوۆ.
سونداي-اق عارىشكەر «بايقوڭىردىڭ» تەك تاريحي ورىن ەمەس, ءالى دە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ماڭىزدى عارىش ايلاعى ەكەنىن ەكشەپ ايتتى.
«بايقوڭىر» – ءارتۇرلى وربيتالارعا زىمىران ۇشىرا الاتىن ساناۋلى عارىش ايلاقتارىنىڭ ءبىرى. مۇندا ونداعان ۇشىرۋ الاڭى, قۇراستىرۋ-سىناۋ كورپۋستارى, ۇشۋدى باسقارۋ ورتالىعى مەن زەرتحانالار ورنالاسقان. قازىر بايقوڭىردى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان مەن رەسەي بىرلەسىپ ايلاقتى زاماناۋي تالاپتارعا ساي جاڭارتۋدا. بۇگىندە ەكولوگياعا زيانى از جاڭا وتىن تۇرلەرى قولدانىلىپ, جاڭا وندىرىستىك نىساندار سالىنىپ, باسقا ەلدەرمەن دە ارىپتەستىك كەڭەيەدى. وسى جاڭعىرتۋ اياسىندا «بايتەرەك» بىرلەسكەن كاسىپورنى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىر ءبىز جاڭا عيماراتتار سالىپ, زىمىراننىڭ قۇلاۋ ايماقتارىن ۇيىمداستىرۋدامىز. بۇل ەكولوگيا مەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سونداي-اق ماماندار دايارلاۋعا دا باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىز. قازىر 150-گە جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. بىزگە ينجەنەر, تەحنيك, تەلەمەتريا جانە قاۋىپسىزدىك ماماندارى, ەلەكترمەحانيكا سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەر قاجەت. جۇمىس ورىندارىنان بولەك, تاعىلىمدامادان ءوتۋ, يننوۆاتسيالىق جوبالارعا قاتىسۋ مۇمكىندىگى دە ۇسىنىلادى. عارىش سالاسى ينجەنەرلەرگە عانا ەمەس, ءىت ماماندارىنا, ەكولوگتەرگە, اناليتيكتەرگە, ماتەريالتانۋشىلارعا دا مول مۇمكىندىك ۇسىنادى», دەدى ايدىن ايىمبەتوۆ.
ال رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «روسكوسموس» مەملەكەتتىك عارىش قىزمەتى كورپوراتسياسىنىڭ وكىلى گەننادي ساەنكو ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالدى. ول «بايقوڭىر» كەشەنىندەگى پايدالانىلمايتىن جەر تەلىمدەرى مەن نىسانداردى بىرتىندەپ قازاقستانعا قايتارۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. سونداي-اق بايقوڭىر قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ جانە عارىش ايلاعى اۋماعىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ دا باستى مىندەتتەردىڭ قاتارىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«1994–1995 جىلدارى ەكى ەل اراسىندا بايقوڭىردى جالعا الۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جاسالدى. قازىر رەسەي جىل سايىن شامامەن 115 ميلليون دوللار تولەم جاسايدى. جالداۋ مەرزىمى 2050 جىلعا دەيىن ۇزارتىلعان. بىراق ناقتى قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى الداعى شەشىمدەرگە بايلانىستى. قازاقستانعا بىرتىندەپ جەر ۋچاسكەلەرى مەن م ۇلىكتەردى قايتارۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. مىسالى, بىلتىر سولتۇستىك قازاقستان مەن اقمولا وبلىستارىنداعى قۇلاۋ ايماقتارى قايتارىلدى. بايقوڭىر قالاسى تۋرالى دا ايتا كەتەيىن. مۇندا 50-60 مىڭ ادام تۇرادى, ونىڭ 14 مىڭى – رەسەي ازاماتتارى, قالعانى – قازاقستان ازاماتتارى. قالادا سۋمەن قامتۋ, كارىز جۇيەلەرى جاڭارتىلدى, الداعى جىلى جىلۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ اياقتالادى. ەكولوگيا ماسەلەلەرىمەن دە جۇمىس قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى گەننادي ساەنكو.
عارىشكەرمەن سۇحبات
وسىدان سوڭ كەزدەسۋ سۇراق-جاۋاپ فورماتىندا جالعاستى. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋدە حالىق قاھارمانى ءمالىم دە بەيمالىم عارىش الەمى, عارىشكەر بولۋدىڭ قىر-سىرى جايىندا اڭگىمەلەپ, قاتىسۋشىلار تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى.
– ەسىمىم بايسال. قازىر مەن استانا IT ۋنيۆەرسيتەتىندە مەنەدجمەنت ماماندىعى بويىنشا باكالاۆرياتتىڭ 3-كۋرسىندا وقىپ جاتىرمىن. عارىش سالاسىنداعى جوبالارعا قالاي قوسىلۋعا بولادى؟ جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگى قانداي؟
– قازىر بوس ورىنداردىڭ ءتىزىمى جانە تالاپ ەتىلەتىن قۇجاتتار ءتىزىمى رەسمي سايتتا جاريالانعان. ارينە, كەيبىر باسشىلىق قىزمەتتەرگە تاجىريبە تالاپ ەتىلەدى. بىراق جالپى ينجەنەرلىك نەمەسە تەحنيكالىق ماماندىقتارعا جاس مامانداردى تارتۋ – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى. ويتكەنى تۇلەكتەر تاجىريبەسىز كەلگەنىمەن, ولاردى جۇمىس بارىسىندا ۇيرەتۋگە بولادى. سوندىقتان ءبىز جاس كادرلاردى ءوزىمىز تاربيەلەۋدى قولعا الدىق. ارينە, بايقوڭىردىڭ اۋا رايى مەن تابيعي ەرەكشەلىكتەرى بار, بىراق ناعىز عارىش سالاسىن ارمانداعاندارعا بۇل – ۇلكەن مۇمكىندىك. ءبىز جۇمىسقا قابىلدانعاندارعا تۇرعىن ءۇي مەن قارجىلىق جاعىنان قولداۋ كورسەتەمىز. وقۋ مەن تاعىلىمداما ماسەلەسىندە دە كومەك بەرەمىز. بىراق نەگىزگى شارت – بايقوڭىردا ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ كەرەك. بۇگىندە عارىش سالاسىنا جاستاردى تارتۋ بارلىق ەلدەگى ماڭىزدى ماسەلە. مىسالى, «روسكوسموس» كاسىپورىندارىندا 70-80 جاستاعى ارداگەرلەر ءالى دە جۇمىس ىستەپ ءجۇر, ويتكەنى جاستار جەتكىلىكسىز. مۇنداي قيىندىق بىزدە دە بار. سول سەبەپتى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بايلانىس ورناتۋدىڭ ماڭىزى زور. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە عارىش تەحنيكاسى جانە تەحنولوگيالارى بويىنشا كافەدرالار اشىلعان.
– ەسىمىم نۇرعيسا. استانا IT ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتىمىن. عارىشكەرلەر عارىشقا ۇشپاس بۇرىن ارنايى دايىندىقتان وتەدى. سول جاتتىعۋلاردىڭ ىشىندە ءسىز ءۇشىن ەڭ قيىنى قايسىسى بولدى؟
– شىن مانىندە, بارلىق جاتتىعۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق سولاردىڭ ىشىندەگى مىنا ءبىر كۇردەلى جاتتىعۋ ەسىمنەن ەش كەتپەيدى. دايىندىق بارىسىندا ءبىزدى ارنايى ورىندىققا وتىرعىزىپ, 365 گرادۋستا وڭدى-سولدى اينالدىرادى. ەكى مينۋتتىڭ ىشىندە ادامدا جۇرەك سوعىسى جيىلەپ, قان قىسىمى كوتەرىلەدى, جۇرەك اينيدى. ال ءبىز بۇل جاتتىعۋعا 45 مينۋت بويى ءتوزۋىمىز كەرەك ەدى. ەندى ار جاعىن ءوزىڭىز ەلەستەتە بەرىڭىز. بىراق بۇل ماشىقتى كۇن سايىن قايتالاپ, ءبىر اي ىشىندە قالىپتى جاعدايعا ۇيرەنىپ كەتتىك. ەكىنشى قيىن جاتتىعۋ – تەرىس گراۆيتاتسيا جاعدايىنا بەيىمدەلۋ. ياعني توسەكتە اياعى كوتەرىلىپ, باس تومەن قاراعان كۇيدە ۇيىقتايمىز. بۇل قان اينالىمىن باسقا باعىتتايدى. عارىشتا تارتىلىس كۇشى بولماعاندىقتان كۇنى-ءتۇنى اۋادا قالىقتاپ تۇراسىڭ. ادەتتە جاستىق جاستانىپ, باسىمىزدى ىڭعايىمىزشا قيسايتىپ, ۇيقىعا باس قويامىز عوي. ال عارىشتا باسىڭدى قالاعان جاعىڭا قيسايتىپ ۇيىقتاي المايسىڭ. تەك س ۇلىق جاتىپ ۇيىقتاپ كەتەسىڭ. پسيحولوگيالىق دايىندىق تا وڭايعا سوقپايدى. سونىمەن قاتار عارىش كەمەسىنىڭ بارلىق جۇيەسىن تەرەڭ ءبىلۋ تالاپ ەتىلەدى. عارىشكەر تەك قۇرىلعىنى پايدالانۋشى بولماۋى كەرەك, ول ىستەن شىققان قۇرىلعىنى جوندەي دە بىلۋگە ءتيىس. جەر بەتىندە 4 دەگەن باعاعا بىلگەن نارسەڭدى عارىشتا 3-كە بىلەسىڭ. جەردە 3-كە وقىساڭ, عارىشتا ەشتەڭە بىلمەيسىڭ. سوندىقتان عارىشكەر بولۋ ءۇشىن ەمتيحانداعى ەڭ تومەنگى باعا – بەس. ودان تومەن وقىعان ادام بۇل ساپارعا جىبەرىلمەيدى. مىنە, عارىشقا دايىندىق وسىنداي قيىن ءارى جان-جاقتى ماشىقتان تۇرادى.
– ەسىمىم قۇندىز. «تاموس» عارىش مەكتەبىنىڭ وقۋشىسىمىن. ءسىز عارىشقا ۇشقاندا قانداي عىلىمي-تاجىريبەلىك سىناقتار جۇرگىزدىڭىز؟ عارىشتان ورالعاننان كەيىن دۇنيەتانىمىڭىزدا قانداي دا ءبىر وزگەرىس بولدى ما؟
– عارىشكەرلەردىڭ كۇن ءتارتىبى وتە قاتال تارتىپپەن بەلگىلەنەدى. ءار مينۋتىنا دەيىن جوسپارلانعان. كۇن سايىن ۇشۋدى باسقارۋ ورتالىعىنان تاپسىرمالار كەلىپ, كەلەسى كۇننىڭ باعدارلاماسى بەكىتىلەدى. وزگەرمەيتىن نارسە — ۇيقى مەن تاماق ءىشۋ ۋاقىتى عانا. ال قالعان ۋاقىتتا تاجىريبە جۇرگىزۋ, بورتتىق قۇرىلعىلارمەن جۇمىس ىستەۋ سەكىلدى مىندەتتەر اتقارىلادى. ءار تاپسىرمانىڭ قاتاڭ مەرزىمى بار. عارىش كەڭىستىگىنە كوتەرىلگەندە فيزيكا-تەحنيكالىق, مەديكو-بيولوگيالىق 20-عا جۋىق عىلىمي تاجىريبە جۇرگىزدىم. بۇلاردىڭ ءبارى – وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا اسا قاجەت جوبالار. تاجىريبە بارىسىندا كەيبىر زاتتاردىڭ تارتىلىس كۇشىنەن تىس عارىش كەڭىستىگىندە قانداي كۇيگە تۇسەتىنىن باقىلاپ, ونى بەيناتاسپاعا ءتۇسىرىپ, عالىمدارعا جەتكىزدىم. سونىمەن قاتار ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەردى كورەتىن ارنايى كامەرامەن عارىش كەڭىستىگىندەگى گامما ساۋلەلەرىن ءتۇسىردىم. بۇل زەرتتەۋدىڭ مەديكو-بيولوگيالىق ماڭىزى زور. ەكىنشى سۇراققا كەلسەك, ءبىز جەر بەتىندە جۇرگەندە جەر-انانىڭ شەتى مەن شەگى جوق كەڭ دۇنيە دەپ ەلەستەتەمىز عوي. ال عارىشتان قاراعاندا جەردىڭ قانشالىقتى كىشكەنتاي ءارى نازىك ەكەنىن سەزەسىڭ. ءبىز ادامدار شەكارا سىزىپ, قارۋ ۇستاپ, ءبىر-بىرىمىزبەن سوعىسىپ ءجۇرمىز, ال عارىشتان قاراعاندا ءبارىمىز ءبىر عالامشاردىڭ تۇرعىندارىمىز. مەن عارىشتا بولعاندا, ءارتۇرلى ەلدەردەن كەلگەن 9 ادام بىرگە جۇمىس ىستەدىك. بىراق ءبارىمىز ءوز ەلىمىزگە ەمەس, جەرگە ورالامىز دەپ ويلادىق. وسى تۇرعىدان العاندا جان دۇنيەمدە ءبىراز وزگەرىس بولدى.
– ەسىمىم نۇرتاي. مەن استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «Data Science» ماماندىعىندا وقيمىن. عارىش سالاسىندا جاساندى ينتەللەكت قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– وتە ورىندى سۇراق. وسى كۇنى جاساندى ينتەللەكت تەك عارىش الەمىندە عانا ەمەس, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلا باستادى. سەبەبى قازىرگى زاماندا اقپارات كولەمى وتە ۇلكەن. اقپاراتتى قابىلداپ قانا قويماي, ونى وڭدەپ, ساراپتاپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋ قاجەت. ادام ميىنىڭ مۇنداي اۋقىمدى اقپاراتتى وڭدەۋى وتە قيىن. عارىش سالاسىندا دا ءدال سولاي. قازىر يلون ماسكتىڭ ەسىمى بارىمىزگە تانىس. ونىڭ عارىشتى يگەرۋ, بىرنەشە رەت عارىشقا بارىپ كەلە الاتىن كەمە جاساۋ, ازاماتتىق وربيتا ستانسالارىن سالۋ, ت.ب. يدەيالارى جاساندى ينتەللەكتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىز دە وسى كوشتەن قالماۋىمىز كەرەك. قازىر ايدىڭ بەتىنەن دە عارىش ايلاعىن سالۋ تۋرالى ويلار كوتەرىلىپ جاتىر. جەردەن ۇشىپ شىققان عارىش كەمەسى ايعا توقتاپ, جانارماي قۇيىپ الىپ, ودان ءارى قاراي ۇشىپ كەتۋ مۇمكىندىگىنە جەتۋىمىز كامىل. وسى جانە باسقا دا عارىشتىق زەرتتەۋلەر وزگە عىلىم سالالارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. بولاشاقتا, شامامەن 2035 جىلعا قاراي, بىرقاتار ەل اي بەتىندە جۇمىس ىستەي باستايدى دەگەن دە بولجام بار. بۇل جاڭا «عارىشتىق جارىستىڭ» باستالۋى بولماق. ايدا اتموسفەرا مەن تىرشىلىك جوق, سوندىقتان ول – عىلىم ءۇشىن, زەرتتەۋلەر ءۇشىن تاپتىرماس ورىن.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
