ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ناتسيستىك گەرمانيا اينالاسىنداعى كورشى جاتقان ەلدەردى جاۋىزدىقپەن باسىپ الدى. بۇل سوعىستىڭ سىرتقى كورىنىسى. بىراق ىشكى بەت-بەينەسىنە ۇڭىلسەك, ونىڭ تۇتانۋىنا بىرنەشە جاعداي سەبەپ بولعان. كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمىنشا گەرمانيا باستاعان شايقاس بار-جوعى ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ كەزەكتى جالعاسى, سوندا كەتكەن ەسەنى قايتارىپ الۋ. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستى سەبەپتىڭ بىرىنە 1919 جىلعى ۆەرسال بەيبىت كەلىسىمىن جاتقىزادى. قۇجات شارتى بويىنشا گەرمانياعا كوپتەگەن جازا تۇرلەرى قاراستىرىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان نەمىستەر 12.5% جەرىنەن ايىرىلدى. تۇرعىندارىنىڭ سانى 12% قىسقاردى, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى 15%, اۋىر ونەركاسىپ 10%, تەمىر شيكىزاتىن ءوندىرۋ 74% ازايدى. سونداي-اق جەڭگەن وداقتاس ەلدەرگە ۇلكەن كولەمدە وتەماقى تولەۋ مىندەتتەلدى. كەلىسىمنىڭ تاعى ءبىر تۇسى گەرمانياعا اسكەر سانىن ءجۇز مىڭ جاۋىنگەردەن اسىرماۋعا شارت قويىلدى. كەيبىر تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە سوعىستىڭ شىعۋ سەبەبى ۇلتشىلدىق كوزقاراستىڭ پايدا بولۋىنان تۋىنداعان. 1922 جىلى يتاليا بيلىگىنە فاشيستەر كەلسە, 1933 جىلى گەرمانيا ناتسيستىك پارتيا باسقارۋىنا ءوتتى. قوس مەملەكەت كەيىن ءبىر-بىرىمەن وداق قۇرىپ, ارتىنشا ولارعا جاپونيا قوسىلادى.
گيتلەر 1938 جىلى اۆسترياعا شابۋىل جاساعان سوڭ چەحوسلوۆاكياعا باسىپ كىرەدى. 1939 جىلى قىركۇيەكتە پولشا ەلىنە جويقىن جورىعىن باستايدى. وسى مەزەتتە يتاليا البانيا جەرىنە كوز تىگەدى. بۇعان شىداماعان بريتانيا مەن فرانتسيا بۇلارعا سوعىس جاريالايدى. وسىلايشا شايقاس ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الاپات ورتىنە ۇلاسادى. نەمىس اسكەرى جان-جاعىنداعى ەۋروپا ەلدەرىن تىزە بۇكتىرىپ, ءپاريجدى وزىنە قاراتادى. الايدا 1941 جىلى ماۋسىمدا كەڭەستەر وداعىنا شابۋىل جاساعان گەرمانيانىڭ بريتان اسكەرى ءۇشىن ارقاسى كورىنىپ قالادى. بۇل كەزدە اقش ءالى سوعىسقا كىرمەگەن ەدى. بىراق ول جاپونياعا مۇناي سالاسى بويىنشا سانكتسيا جاريالاپ, تەمىر ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالعان بولاتىن. 1941 جىلى جەلتوقساندا جاپونيا اقش-تىڭ گاۆاي ارالدارىنداعى پەرل-حاربور اسكەري كەمە بازاسىنا شابۋىلدان سوڭ امەريكا دا گيتلەرلىك گەرمانيا باستاعان كۇشكە قارسى سوعىسقا شىعادى. جالپى اقش ءحىح عاسىردان بەرى بەيتاراپتىق ساياسات ۇستانىپ كەلگەن. 1823 جىلى باستالعان بۇل ساياسات ەۋروپانىڭ امەريكا جەرىن وتارلاۋىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن كارى قۇرلىقپەن بايلانىستى ازايتىپ, ەشقانداي ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسپاۋدى كوزدەگەن. الايدا سوعىس ناتيجەسىندە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ شىقتى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قىرعىن شايقاستىڭ ءبىرى ستالينگراد جەرىندە بولدى. ءتىپتى ول وسى سۇراپىل سوعىستىڭ تاعدىرىن شەشكەن ۇرىس دەپ تە ايتىلادى. قازىرگى ۆولگوگراد بۇرىنعى ستالينگراد قالاسى 6 اي بويى 1942 جىلدىڭ تامىزى مەن 1943 جىلدىڭ اقپانى ارالىعىندا قان مايدانعا اينالدى. الدىمەن نەمىس اسكەرى شاھاردى اۋەدەن بومبالاپ, ابدەن عيماراتتارى قيراپ ب ۇلىنگەن سوڭ قالاعا كىرەدى. بىراق قىزىل اسكەردىڭ قاتتى قارسىلىعىنا ۇشىراپ, بىرنەشە اي بويى كەسكىلەسكەن ۇرىس جۇرەدى. جاۋ قالانىڭ كوپ بولىگىن باسىپ العانىمەن كەڭەستەر اسكەرىنىڭ ەدىل وزەنىنىڭ باتىسىنداعى سوڭعى قورعانىس شەبىن تالقانداۋعا كەلگەندە زور جەڭىلىس تابادى. 1942 جىلى قاراشا ايىندا قىزىل اسكەر ەكى دۇركىن ءساتتى شابۋىل ۇيىمداستىرىپ, 250 مىڭ نەمىس اسكەرىن قولعا تۇسىرەدى. جاۋىنگەرلەرىن كەرەك-جاراقپەن قامتاماسىز ەتە الماعان گەرمانيا اقىرىندا قىرعىنعا ۇشىراپ, 1943 جىلدىڭ اقپان ايىندا اسكەري قولباسشى فريدريح پاۋليۋس جەڭىلگەنىن مويىندايدى. قولباسشىمەن بىرگە التىنشى ارميانىڭ ساربازدارى قىزىل اسكەر قولىنا بەرىلەدى. دەرەك بويىنشا وسى سوعىستا ميلليوننان استام ادام قىرىلعان. سوندىقتان ول تاريحتاعى ەڭ قاندى شايقاستاردىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپ قويدى.
عالامدىق سوعىستاعى شەشۋشى ۇرىستاردىڭ ءبىرى مىسىر ەلىنىڭ ءال-يسكاندەريا قالاسىنان ءجۇز شاقىرىم جەردەگى ءال-الاماين دەگەن ەلدى مەكەننىڭ تۇبىندە 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ورىن الدى. شايقاس گەرمانيا مەن يتاليانىڭ بىرىككەن اسكەرىنىڭ قولباسشىسى ەرۆين روممەل مەن بريتانيا اسكەري كۇشىن باستاعان بەرنارد مونتگومەريدىڭ اراسىندا ءجۇردى. سوعىس بريتانيانىڭ وسى ايماقتاعى قورعانىس بەكىنىسىن گەرمانيانىڭ شابۋىلداۋىنان باستالدى. سونىڭ الدىندا عانا 1942 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نەمىس اسكەرى قايتا كۇش جيناۋ ءۇشىن از ۋاقىت دامىلداپ العان. بىراق سولتۇستىك افريكاداعى وداقتاس كۇشتەردىڭ جاڭا قولباسشى ەتىپ تاعايىندالعان گەنەرال مونتگومەري قارۋ-جاراق پەن اسكەر سانى جاعىنان قارسىلاستان باسىم تۇسپەسە, نەمىس اسكەرىمەن سوعىسپايتىنىن ايتقان. ءسويتىپ بريتاندىق گەنەرال قولاستىنداعى جاۋىنگەرلەرىن قاتال تارتىپكە ۇرىسقا دايىندايدى. قاجەتتى قارۋ-جاراققا دا قول جەتكىزەدى. قورعانىس بەكىنىسىنىڭ ءال-يسكاندەرياداعى تەڭىز پورتىنا جاقىندىعى دا بريتاندىقتاردىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. ال روممەل اسكەرى قاشىقتا بولعان سوڭ كەرەكتى تەحنيكامەن جابدىقتاۋ قيىنعا سوقتى. ونىڭ ۇستىنە نەمىس كۇشتەرىنىڭ اراسىندا وبا اۋرۋى تاراپ, قولباسشىنىڭ ءوزى گەرمانياعا بارىپ ەمدەلۋگە تۋرا كەلگەن. قازان ايىندا بريتانيا جاۋ اسكەرىنە شابۋىل جاساۋدى ۇيعارادى. وسى كەزدە روممەل اۆستريادا ەمدەلىپ جاتقان. ول جوعارعى باسشىلىقتان ۇرىس دالاسىنان كەتۋدى سۇرايدى. بىراق گيتلەر وعان قارسىلىق ءبىلدىرىپ, سوعىستى جالعاستىرۋىن تالاپ ەتەدى. دەگەنمەن روممەل ءوز ەركىمەن شەشىم قابىلداپ, مايداننان اسكەرىن الىپ شىعىپ كەتەدى. بۇدان ءبىراز بۇرىن گەرمانيا اسكەرى ساحارا توسىندە ۇلكەن جەڭىسكە جەتىپ, روممەلدىڭ ەسىمى شارتاراپقا جايىلعان-تۇعىن. بۇل جولى ول جەڭىلىس تاۋىپ, شايقاسۋدان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. روممەلدىڭ جەڭىلىسى سولتۇستىك افريكاداعى گەرمانيا-يتاليا اسكەرىنىڭ كۇنى بىتە باستاعانىن كورسەتتى. جانە ءال-الاماين سوعىسى تاريحتا تانكىلەر اراسىنداعى ەڭ ءىرى شايقاس رەتىندە ەستە قالدى. ۇرىس ناتيجەسىندە بريتانيانىڭ وداقتاس كۇشتەرى 31 مىڭ نەمىس اسكەرىن تۇتقىنعا ءتۇسىردى. افريكاداعى نەمىس اسكەري شتابىنىڭ باسشىلىعى تولىعىمەن جويىلدى. وسىلايشا گيتلەردىڭ سۋەتس كانالىن باسىپ الىپ, تاياۋ شىعىس مۇنايىنا يەلىك ەتۋ ارمان-جوسپارى ىسكە اسپاي قالدى. وسى وقيعا جونىندە ۋينستون چەرچيل بىلاي دەپ ەسكە العان ەكەن: ء«ال-الاماينداعى سوعىس بريتانيا اسكەرىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن ايقاس بولدى. بۇل شايقاستىڭ الدىندا ءبىز تەك ءتىرى قالۋ ءۇشىن كۇرەسسەك, ال سودان كەيىن تەك جەڭىستەرگە جەتتىك».
سونىمەن بىرگە ميدۋەي شايقاسى دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستى وقيعالارىنىڭ قاتارىندا سانالادى. پەرل-حاربور شابۋىلىنان كەيىن جاپوندىق ۇشاقتار ميدۋەي ارالىنا اۋە سوققىسىن ۇيىمداستىرادى. ولار بۇل سوققىنى امەريكاندىق كۇشتەر سوندا شوعىرلانعان دەگەن ويمەن جاسايدى. بىراق ول امەريكاندىق كۇشتەردىڭ اسكەري الداۋ تاكتيكاسى ەدى. نەگىزىنەن اقش كۇشتەرى ارالدىڭ شىعىسىندا جاپونيا اسكەرىنە شابۋىل جاساۋعا دايىندالعان ەدى. ناتيجەسىندە جانارماي وتىنىن قۇيدىرۋ ءۇشىن كەرى قايتقان جاپوندىق ۇشاقتار اقش اسكەري تەڭىز كۇشتەرى تاراپىنان اۋىر سوققىعا ۇشىرايدى. كەسكىلەسكەن شايقاستاردان سوڭ كۇنشىعىس ەلىنىڭ اسكەري تەڭىز كۇشى تولىعىمەن كۇيرەيدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا ميدۋەي سوعىسىنان كەيىن جاپوننىڭ اسكەري تەڭىز كۇشى تىنىق مۇحيتىنداعى جاۋلاپ الۋشىلىق جورىعىن ءبىرجولاتا توقتاتتى. ال وسى ۇرىس بارىسىندا جاپوندىقتار 4 ۇشاق تاسىعىش جانە باسقا دا اسكەري كەمەلەرىنەن ايرىلادى. ءۇش مىڭنان استام جاپوندىق جاۋىنگەر وپات بولادى. اقش كۇشتەرىنەن ءۇش جۇزدەن استام اسكەري سوعىس قۇربانىنا اينالادى. سونداي-اق ميدۋەي شايقاسىندا جاپوندىقتار جۇزدەن استام امەريكاندىق ۇشاقتاردى جويىپ جىبەرگەن.
سونىمەن قاتار نورمانديا وپەراتسياسىن دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاعدىرىن وزگەرتكەن نەگىزگى شايقاستاردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.
