امال دەگەن ايىڭىز...

ادامدار ءبىر-بىرىمەن قاۋىشادى, كورىسەدى. ناۋرىز كوجە پىسىرەدى. ايتەۋىر, بۇل كۇن ءسان-سالتانات, قۋانىشتى, بەرەكەلى, مەرەكەلى كۇن. ونىڭ دا دالەلى بار. قارتتاردىڭ ايتۋىنشا, مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامبارىمىز حيجرا جىل ساناۋىمەن ەسەپتەگەندە 622 جىلى شىلدە ايىنىڭ 16-جۇلدىزىنا قاراعان (سەنبىگە قاراعان) ءتۇنى مەككەدەن ماديناعا كوشكەن. سول كۇننەن باستاپ, جىل ساناۋعا حيجرا كۇنتىزبەسى ەنگىزىلىپ, گريگوريان كۇنتىزبەسىنىڭ 622 جىلى حيجرانىڭ ءبىرىنشى جىلى بولىپ سانالىپتى دەيدى. پايعامبارىمىز ماديناعا ورنالاسقان سوڭ ناۋرىزدىڭ ءبىرى – بىزشە ون ءتورتى, سول كۇندى پايعامبار «قاسيەتتى ناۋرىز كۇن» دەپ اتاعان دەيدى. ويتكەنى, ءدال وسى كۇنى تاڭدا – جەر-انا ويانادى. سونىمەن بىرگە, جان-جانۋار, جاندىكتەر قىسقى ۇيقىسىنان ويانىپ, تىرشىلىگىن باستايدى. كۇن جىلىنىپ, توڭ ءجىبيدى. كۇن ۇزارىپ, ءتۇن قىسقارا بەرەدى. قازاقتا بۇل كۇندەردى «ۇزىن سارى» دەپ اتايدى.

ناۋرىزدىڭ  (پارسىشا «ناۋ» جاڭا, «رۋ» كۇن) دەۋى, ياعني «جاڭا جىل». «بۇل كۇنى تاڭدا كۇن مەن ءتۇن تەڭەسىپ, ءبىر-بىرىنە تاعزىم ەتەدى», دەيدى حالىق دانالىعى. ناۋرىزدا – ۇيەڭكى مەن قايىڭ بويىنا شىرىن جۇگىرەدى. العاشقى رەت كۇن كۇركىرەيدى. بۇلت جوعارىلاپ, تەز كوشەدى. كۇن كوزى ساۋلەسىن قارا جەرگە مولىنان تۇسىرەدى. جەل قۇبىلا بەتتەن شىعىپ, جەردى تەز كەپتىرۋگە قام جاسايدى.

استرونوميالىق ياعني عىلىمي تۇرعىدان دا قاراساق كوكتەم 93 (توقسان ءۇش) كۇن, ناۋرىزدىڭ ون تورتىنەن ماۋسىم (ساراتاننىڭ) ون ءتورتىنشى جۇلدىزىنا دەيىن. بۇل – جەر شارى وربيتاسىنىڭ كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋ نۇكتەسىنەن جازعى كۇنگى تەجەلۋ نۇكتەسىنە دەيىنگى ۋاقىت ارالىعى. كۇن جىلىنىپ قار كەتەدى, توڭ جارىلىپ, ءجىبىپ جوق بولادى, اعاشتار بۇرشىك جارادى, جەر كوكتەي باستايدى, ياعني ءشوپتىڭ كوگى قىلتيىپ, مال تىسىنە ىلىگىپ, «جالاما كوك» پايدا بولادى. مەنىڭشە, كوكتەم اتاۋى – وسى ساتتەن شىققان عوي دەپ ويلاۋعا نەگىز بار.

جىل باسى كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىندە ناۋرىز ايىنان باستالاتىنىن ءسوز ەتتىك. ال ناقتى استرونوميالىق جىلدىڭ ۇزاقتىعى ءار كەزدە ءارتۇرلى تۇراقسىز, ءبۇتىن ساندارمەن ولشەۋگە كەلمەيدى. شامامەن العاندا, ءبىر جىلدا 365,24 تاۋلىك, نەمەسە 365 تاۋلىك 6 ساعات بار. تاۋلىكتىڭ شيرەك بولشەگىن ءار جىل كۇنتىزبەسىنە قوسىپ ايتۋعا دا, ەسەپتەۋگە ىڭعايسىز بولعاندىقتان, شيرەكتىڭ ءتورت جىلدا ءبىر تاۋلىكتىڭ مەزگىل قۇرايتىنىن ەسەپتەلىپ, ءتورتتىڭ الدىڭعى 365 تۇراتىن ءۇش جىلى – ءجاي جىل, 366 تاۋلىكتەن تۇراتىن سوڭعى جىلى كىبىسە جىل اتانعانى بەلگىلى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقتىڭ شەجىرەلى ەسەپشىلەرى ءار داۋىردە ءتۇرلى ناۋرىز كۇن قايىرۋ جۇيەسىن ويلاپ تاپقان. ولار ۇشەۋ: قارت ناۋرىز جۇيەسى – ناۋرىز ايىنىڭ ءبىرىنشى جۇلدىزىنان باستالاتىن جىل ساناۋ, بايباقتى قازىبەك جۇيەسى – ناۋرىزدىڭ توعىزىنشى, ونىنشى جۇلدىزىنان باستالاتىن جىل ساناۋ, جاس ناۋرىز جۇيەسى – ناۋرىز ايىنىڭ 22-جۇلدىزىنان باستالاتىن جىل ساناۋ.

بالا كەزىمىزدە ەگدە كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋعا تىم قۇمار ەدىم. ءتىپتى تىرپ ەتپەي سولاردىڭ اراسىندا وتىرا بەرەتىنىمدى ايتسايشى. قىز بالا دەپ ولاردا ونشا كوڭىل اۋدارمايدى. بىردە ۇيگە ءۇش-ءتورت جاستارى ەگدە تارتقان كىسىلەر كەلدى. ىشىندە دىنقۋات اتام بار. داستارحان جايىلدى. شاي ءىشىلدى, ءالى اڭگىمە جوق, اۋزىمدى اشىپ مەن وتىرمىن. سودان سالدەن كەيىن اكەم وتەعالي:

 – وۋ, اڭگىمە ايتساڭدارشى, قىزىم شارشادى عوي, اۋىزدارىڭا قاراپ, – دەپ داۋىستاڭقىراپ ك ۇلىپ ەدى, ماسساعان, مەن تانىمايتىن ساقالدى, ءىرى كىسى اڭگىمەنى باستاپ كەپ جىبەردى.

– ۇمىتپاسام, 1921-جىلدىڭ جازى عوي دەيمىن. قىستا قار بولار-بولماس جاۋدى. جازىندا جاڭبىر جوق, جەر قۋراپ, ءشوپ بىتكەن مۇلدەم سارعايىپ, سىنىپ كەتتى.

– اپىراي, سول جيىرما ءبىردىڭ جازى مەن قىسىندا عوي, جۇت بولىپ, ادايلاردىڭ تاياق ۇستاپ قالاتىنى, – دەدى شاعىن دەنەلى قارت اسىعىستاۋ ءۇن قاتىپ.

– ءيا, ءيا, سول جىلدارى عوي, سودان قارتتار جينالىپ, ايعىر شاعىلدىڭ باسىنا ساداقا بەرىپ, تايوگىز شالدى, دىم تامبادى. ءۇش كۇننەن كەيىن اكەم مارقۇم قۇنان وگىز شالىپ, اللادان جاڭبىر سۇرادى, دىم جوق, تامشى تامبادى. مەن وندا بوزبالامىن. وگىزدىڭ ەتىن جينالعاندارعا ۇلەستىرەمىن. جۇرت ساسايىن دەدى. سودان ءۇش كۇننەن كەيىن تاعى دا جينالىپ باس قوستى, اقىلداستى.

– ەندى نە ىستەيمىز, جاراتۋشى جاببار يەگە جالىنىپ تاعى دا مال شالايىق! ءتىپتى, مىنا اڭىزاق دىڭكەمىزدى قۇرتىپ, دەمالدىرمايتىن بولدى-اۋ! تۇنىمەن ۇيىقتاي الماي شىقتىم. بارىنەن بۇرىن جاس بالدارعا وبال بولاتىن ءتۇرى بار, – دەپ رەنجي سويلەدى نۇعىمان:

– وسى بار عوي, بيىل كىبىسە جىلدىڭ كىرىسى, سول جىلعا ارناپ دۇعا ەتەيىك, سوسىن مالدى باۋىزداردا الدىمەن جىلعا, سوسىن جاراتۋشى يەمە دە دۇعا وقيمىز عوي! مەن دە قىسىر سيىر بار, نەسىنە بۇقپاقتايمىن, الاتىن دا, بەرەتىن دە ءبىر اللا عوي, – دەدى مىنا وتىرعان دىنقۋات دەپ ساقالدى كىسى اتامدى ساۋساعىمەن ءتۇرتتى.

– اپىراي, سەن دە ۇمىتپايدى ەكەنسىڭ, – دەپ اتام قوزعالاقتاپ قويدى. مەن اڭقيىپ اتاما قارايمىن. ءسىرا, بۇل نەسى, ەندى نە بولار ەكەن؟ – دەپ ويلادىم عوي دەيمىن, بىراق ورنىمنان قوزعالعانىم جوق.

– سودان نە باستارىڭدى اۋىرتايىن, ساسكەدە ساداقا بەرىلدى. ءتۇس قايتا اللانىڭ بۇيرىعى شىعار, جاڭبىر شەلەكتەپ قۇيدى عوي. ءۇش تاۋلىكتەي جاۋعان جاۋىننان قۇمنىڭ جيەگىنە قاق تۇرىپ, جارىپشىققاننىڭ سۋى كوتەرىلىپ, ال ويىل وزەنىنىڭ سۋى اعىل-تەگىل بوپ, ءتىپتى ساركولگە قۇيىپ كەتىپتى عوي, – دەي بەرگەن ساقالدى كىسىگە اكەم:

– ۇلكەن تاعام ءازىر ەكەن, قولعا سۋ قۇيايىق, اڭگىمەنى سوسىن جالعاستىرارمىز, كۇن دە, ءتۇن دە وزىمىزدىكى ەمەس پە! –دەدى. ال مەن ورنىمنان قوزعالماي وتىرا بەردىم.

مەنىڭ بىلەتىنىم, اقىن-جىراۋ ايتماعامبەتتىڭ «ناۋرىزداعى توي», «كىبىسە جىلعى اي», «ساندالكوك» اتتى داستان–پوەمالارى بولعانىن اكەم وتەعاليدان دا, اتام دىنقۋاتتان دا, مۇعالىم عابباس اعايدان دا ەستىدىم. «ساندالكوك» داستانىنىڭ ەكى شۋماعى بىلاي, مۇنى انام ايتۋشى ەدى:

… ساندالكوگىم تىپىرشىپ, وسقىرىندى,

قويۋ بۇلتتار تۇنەرىپ باستى كۇندى.

جاۋ كەلىپ قالدى, جاۋ كەلدى, دەگەن ايقاي,

اپىراي, ءا, كوش جەردەن ەستىلىندى.

نازىم سۇلۋ ءمىندى دە ارعىماققا,

دۇبىرلەتە جونەلدى جارلى جاققا.

ءاپ-ساتتە كوزدەن عايىپ بولىپ كەتتى,

شامامەن بارىپ قالدى-اۋ, وربۇلاققا…

« ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» تاقىرىبىمدى كەڭىرەك قامتۋدى ويلادىم دا, جاناما وقيعا – سوزدەردى كىرىستىردىم. تاعى دا ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ەرتەدە, عىلىم-تەحنيكا دامىماعان زاماندا, قۇدايدان وزگە سەنەرى جوق حالىق – قورشاعان ورتانىڭ قيلى-قيلى جاعدايىنا سايكەستىرە كوپ ىزدەنىپ, ءتيىستى حاراكەت جاساعان. عاسىرلار بويى اۋا-رايى قۇبىلىستارىن بولجاپ, الدىن-الا قامدانۋدىڭ جۇيەسىن جاساقتاۋعا, سونى تاجىريبەگە اينالدىرۋعا ناقتىلى وي شەڭبەرىن, ءىس شەڭبەرىن قۇرعان. ارينە, بۇل بولەك, ءارى مازمۇندى اڭگىمە.

ايگۇل ەرمەكوۆا,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

گەرالديكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس مامانى.