«ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالارى ءارحيۆى ماماندارى تاراپىنان 2022–2024 جىلدارى شەتەل ارحيۆتەرىنەن – 73 كينو, 41 – فونو, 944 بىرلىك فوتوقۇجات اكەلىنگەن. قۇجاتتاردىڭ دەنى ماسكەۋ ماڭىنداعى كراسنودار ءارحيۆى, ارمەنيا, بەلارۋس, موڭعوليادان جەتكەن. گەرمانيانىڭ گامبۋرگ قالاسىنداعى كىتاپحانادا ساقتالعان فوتوگراف س.ءدۋديننىڭ «سەمەي ەكسپەديتسياسىنا» قاتىستى سۋرەتتەرى كورمەنىڭ مازمۇنىن اشا ءتۇستى.
فوتوقۇجاتتار سول كەزەڭدەگى قازاق دالاسىنداعى تۇرمىس-تىرشىلىكتى, ايەلدەر ومىرىنەن مول ماعلۇمات بەرەدى. ديرەكتور ءىلياس ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, فوتوماتەريالدار ارحيۆ قورىن تولىقتىرىپ قانا قويماي, جاڭا زەرتتەۋلەرگە جول اشادى. «XIX–حح عاسىرلارداعى قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, قازاق قوعامىندا, ايەلدەردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنىن جانە دە اتا-بابالارىمىز قىز بالاعا قۇرمەتپەن قاراعانىن كورمەدەگى ءاربىر فوتوقۇجات ايعاقتايدى. قازاق ايەلدەرى بالا تاربيەسىمەن قاتار شارۋاشىلىققا دا يە بولعان. ءار سۋرەتتىڭ مازمۇنىنا قاراپ, ايەلدىڭ قازاق تۇرمىسىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بولعانىن كورەمىز. ولار ەرلەرمەن تەڭ اتقا قونىپ, كوشپەلى ءومىردىڭ سىن-ساعاتىندا مويىماي, ەرلىكپەن پارا-پار ءىس اتقارعان», دەيدى ءىلياس باشار ۇلى. اتاپ وتكەندەي, ارحيۆ ماماندارى شەتەل ارحيۆتەرىمەن جۇمىستى جالعاستىرا وتىرىپ, ەل تاريحىنا قاتىستى قورلارمەن اينالىسىپ جاتىر. سوڭعى ۋاقىتتىڭ وزىندە گەرمانيا, موڭعوليا ەلدەرىنىڭ ارقايسىسىنان 100 شاقتى ماتەريال اكەلىنگەن.
«ارحيۆ قۇجاتتارىنسىز گۋ- مانيتارلىق نەمەسە جاراتىلىستانۋ-عىلىمي ءبىلىمدى تاريحي تۇرعىدان شىنايى باعالاي المايمىز. اۋديوۆيزۋالدى مۇرامىزدى ساقتاۋ ارقىلى عانا اتا-بابالارىمىزدان قالعان مۇرانى, مادەني كودىمىزدى ساقتايمىز. قازاقتىڭ مادەني كودى ۇلتتىڭ گەنوتۇرىن انىقتايتىن قۇرىلىم ىسپەتتى ءارى رۋحاني مۇرا, سالت-ءداستۇر, ءتىل, وتباسى, شارۋاشىلىق جۇيەسى سياقتى ماڭىزدى تارماقتاردان تۇرادى. كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ تابيعاتتى پايدالانۋدا مىڭجىلدىق تاريحى بار. كوشپەلى حالىقتار الەمى «terra incognita» بولىپ تابىلادى» دەيدى ارحيۆ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ساۋلە ساتاەۆا. سوندىقتان ۇلى دالادا بولعان ەجەلگى وركەنيەتتەردەن قالعان باي مۇرانى قاستەرلەۋ, ارحيۆ قۇجاتتارى ارقىلى عىلىمي ءمانىن اشىپ, زەرتتەۋشىلەردى, عالىمداردى, پەداگوگتەر مەن كينوقۇجاتشىلاردى جاقىنداستىرا وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن زەردەلەۋگە جانە دارىپتەۋگە بىرلەسە كىرىسكەنىمىز ابزال.
كورمەگە قويىلعان فوتوقۇجاتتاردىڭ دەنى ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا اقتوبە وبلىسى تەمىر ۋەزى, پاۆلودار وبلىسى, سەمەي, جەتىسۋ, وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى ايەلدەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيدى. فوتوقۇجاتتار قازاق ايەلىنىڭ قاشاندا بەت-ءجۇزى جارقىن, اجارى اشىق جۇرگەنىن, ءداستۇرلى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ساي ورامال سالۋ, تاقيا, بورىك كيۋ, اشەكەي تاعۋ ءداستۇرى قالىپتاسقانىن, كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى مەن تۇرمىستىق, سالتتىق بۇيىمداردى قولدانۋدىڭ ادەبى مەن ەرەجەسىن ساقتاۋ ارقىلى كوشپەلى تۇرمىستىڭ وركەنيەتتىك قالپىن ساقتاپ وتىرعانىن ايعاقتايدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى لەيلا احمەتوۆا اتاپ وتكەندەي, قازاق ايەلدەرىنىڭ تۇرمىستاعى بەت-بەينەسى كوبىنە تاريح تاساسىندا قالىپ كەلدى. ۇلت باسىنان وتكەن ناۋبەت جىلداردا ەر ادامداردىڭ جۇگىن تەڭ كوتەرگەن ايەلدەر بالا ءوسىرىپ, وتباسىنداعى اۋىر تاعدىردى موينىمەن كوتەرە ءبىلدى. ەندىگى كەزەكتە مۇنداي كورمەلەردى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان ابزال. «كورمەگە قويىلعان ءاربىر فوتوقۇجاتتان ءبىر ايەل عانا ەمەس, تۇتاس ۇلتتىڭ سول كەزەڭدە باستان كەشكەن تاعدىر-تالايىنا قانىقتىق. ەل باسىنا تونگەن ناۋبەت جىلدارى قازاق ايەلىنىڭ ۇلتتى ساقتاپ قالعان ەرلىك ىستەرىن ارقاشان دارىپتەپ وتىرۋعا ءتيىسپىز», دەيدى تاريحشى.
ءىس-شارا اياسىندا 1927 جىلعى «سوۆەتسكي كازاحستان» كينوجۋرنالى كورسەتىلدى. فيلمگە سول زامانداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ كەلبەتى مەن ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندەگى تۇرمىس-تىرشىلىگى, قازاق اۋىلىنداعى سوتسياليستىك قايتا قۇرۋ ارقاۋ بولعان. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان اقمارال ىسقاق, گۇلنار ەلەۋقۇلوۆا, ەۆگەنيا وتەشەۆا, گاۋhار بيسەنعاليەۆا, دينارا اسانوۆا, دجۋليا عاني, نازىم ادامباي سىندى بەلگىلى عالىمدار, كينەماتوگرافيستەر, سۋرەتشىلەر, مۋزەي ماماندارى كورمە, فيلم تۋرالى پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, ءوز ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ايەل تاعدىرى, بولمىسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى.
الماتى
