جالپى, سارىباەۆتار اۋلەتى قوعامىمىزدىڭ مادەني ومىرىندە ەرەكشە ورىن الادى. اكەلەرى شامعاليدىڭ ءوزى «ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ ادىستەمەسى» تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسيا جازعان تۇڭعىش عالىم دەسەك, شورا شامعالي ۇلىنىڭ ءىنىسى, تانىمال ونەر قايراتكەرى بولات سارىباەۆ – قازاق حالقىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارى مەن ءداستۇرلى قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ جاندانۋىنا ايتارلىقتاي ەڭبەك سىڭىرگەن ساڭلاق. اسىلدىڭ تۇياعى, كومپوزيتور تالعات سارىباەۆ «اراي», «جەتىگەن», «گۇلدەر» ۆوكالدى-اسپاپتىق انسامبلدەرىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپشى بولعان, ء«بىر بالا», «ماۋسىمجان», «كەرىماي» سياقتى باسقا دا ءبىرتالاي حالىق اندەرى مەن قازاق كومپوزيتورلارى اندەرىنىڭ ەسترادالىق ۇلگىدە كەڭ تارالۋىنا, جاڭاشا وڭدەپ, كوركەمدەلۋىنە ءبىر كىسىدەي تەر توككەن ونەر يەسى ەدى.
شورا شامعالي ۇلىنىڭ ۇلى قايرات سارىباەۆ – بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ديپلومات. بىردە ونىڭ اكەسى تۋرالى تەبىرەنە سويلەگەن سوزىنە كۋا بولدىم. «قازاق بالاباقشاسىندا تاربيەلەندىم. قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الدىم. بالا كۇنىمنەن باستاپ انا ءتىلىمنىڭ قادىر-قاسيەتىن سەزىنىپ وسۋىمە اكەمنىڭ تيگىزگەن ىقپالى وتە زور بولدى. مۇنىڭ ءبارى قازىر وتكەنگە ويلانا كوز تىكسەم, اكەنىڭ بالاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ەڭ جارقىن كورىنىسى ەكەن» دەپ تاباندى ارەكەتتىڭ كەيدە ادام تاعدىرىنا دا اسەر ەتىپ جاتاتىنىن رياسىز كوڭىلمەن جەتكىزگەن ەدى. سوندا بىرنەشە اۆتوبۋسقا اۋىسىپ ءمىنۋ ارقىلى اۋپىرىمدەپ جەتەتىن الماتىداعى جالعىز قازاق بالاباقشاسىنا ۇلىن ءوز قولىمەن جەتەكتەپ اپارىپ جۇرگەن داناگوي شورا اعامىز ەل ەرتەڭى تىكەلەي ءتىل تاعدىرىنا بايلانىستى بولاتىنىن ەرتە ۇققان شىن مانىندەگى كورەگەن جان بولعانى عوي. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سول ۇل بۇگىندە بىرنەشە ەۋروپالىق تىلدەردى ەمىن-ەركىن مەڭگەرۋمەن قاتار كوكەيدەگى كورىكتى ويدى انا تىلىندە ايتىپ جۇرگەن ازامات. قىزدارى مايرا مەن سالتانات تا رۋحاني الەممەن تىعىز بايلانىستى. ءبىرى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ءارى اكە جولىن قۋىپ, عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتپەن اينالىسسا, ەندى ءبىرى رەجيسسۋرا سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى.
اكادەميك ش. سارىباەۆتىڭ سان قىرلى قاسيەتىن ءبىر سوزبەن ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. ول مۋزىكانى, ءان ونەرىن ء(وزى بىرنەشە تىلدە ءان سالاتىن), سپورتتى ءسۇيدى. ونىڭ جيناعان كوللەكتسياسى مازمۇنىمەن, تاعىلىمدىق ۇلگىسىمەن جان باۋرادى. عىلىمعا, ادەبيەتكە, تاريحقا, مادەنيەتكە, سپورتقا قاتىستى دۇنيەلەر عاجايىپ اسەرگە بولەيدى. ماركا, توسبەلگى, مونەتا ۇلگىسىندەگى توپتامالار, كورنەكتى تۇلعالار مەن ايگىلى ايەلدەر تۋرالى, حالىقتىق مەديتسينا جايىنداعى كىتاپتار, انەكدوتتار جانە ت.ب. ماتەريالدار ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايدى. كەيبىر تانىم-تۇيسىگى تاياز جاندار كوللەكتسيا دەگەندى قولى بوس ادام اينالىساتىن ۇساق-تۇيەك نارسە دەپ ويلايدى. كوللەكتسيونەر شورا مۇنداي پىكىردىڭ شىندىققا مۇلدە جاناسپايتىنىن دالەلدەپ بەرىپ كەتتى. ونىڭ ءار جيعان قۇندى دۇنيەسىنەن سول كەزەڭگە ءتان بەدەرلى بوياۋدىڭ ءبارىن تاباسىز.
ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ونىڭ كوللەكتسياعا دەگەن قۇشتارلىعىن وياتۋعا اكەسىنىڭ ەڭبەكتەرى اسەر ەتتى دەپ پايىمداۋعا تولىق نەگىز بار. شامعالي حارەس ۇلى پەداگوگ, ادەبي سىنشى, اۋدارماشى ءھام جۋرناليست رەتىندە تانىلىپ, كەزىندە الاش زيالىلارىمەن رۋحتاس, پىكىرلەس بولعان ەكەن. ول كىسى كىتاپ جيناۋمەن اينالىسقان, ۇيىندەگى كىتاپحاناسى اۋقىمدى ەدى. سونىمەن قاتار ءوزى سۇيەتىن كاسىپتەن قول ءۇزىپ كەتپەي, ارمانىنا قانات بىتىرگەن تاعى ءبىر تۇلعا شوقان ءۋاليحانوۆ ەدى. شوقاندى العاشقى قازاق كوللەكتسيونەرى دەپ تانىدى. سول سەبەپتى دە ونىڭ شىعارمالارىنا ءجيى جۇگىنەتىن, شاشىراڭقى لينگۆيستيكالىق يدەيالار, باقىلاۋلار, مالىمدەمەلەر جينايتىن. ول ءوزىنىڭ ءبىر ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازدى: «ش. ءۋاليحانوۆ بىرنەشە باتىس ەۋروپا جانە شىعىس تىلدەرىن مەڭگەرگەن. ولاردىڭ ءساتتى يگەرىلۋىنە ونىڭ ەرەكشە تىلدىك قابىلەتى مەن فەنومەنالدى جادى ىقپال ەتتى. ونى ءوز زەرتتەۋلەرىندە سالىستىرمالى تاريحي ءادىستى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قولدانعان عالىم دەپ ساناۋعا بولادى.
كوپ ءتىل ءبىلۋ, شەت ءتىلدى حالىقتاردىڭ عالىمدارى ەڭبەكتەرىنە ءۇڭىلۋ وعان تۇركى جانە باسقا, اسىرەسە تۋىس ەمەس تىلدەردىڭ دەرەكتەرىن ەركىن قولدانۋعا, سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى».
كەيىن ول شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ لينگۆيستيكالىق مۇراسىنا, ونىڭ ەڭبەكتەرىن تالداۋعا قاتىستى بىرقاتار عىلىمي ماقالا جازدى. اكادەميك ش.سارىباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى دەگەندە, الدىمەن ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ تاقىرىپ اياسى جۇرت نازارىن ايرىقشا اۋدارار ەدى. بۇل ءبىر ساناڭىزعا كۇن ساۋلەسىنىڭ جارىعى تۇسكەندەي زەيىنىڭىزدى اشاتىن كەڭ تىنىستى, ارناسى اۋقىمدى دۇنيە دەر ەدىك. بۇلار – قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى, لەكسيكولوگيا, لەكسيكوگرافيا, تەرمينولوگيا, ەتيمولوگيا, گرامماتيكا, ديالەكتولوگيا, جالپى تۇركولوگيا سياقتى انا ءتىلىمىزدىڭ وزەكتى سالالارىن قامتيتىن زەرتتەۋشىلىك ءارى تەوريالىق ادىستانىمدىق سيپاتتاعى ەڭبەكتەر.
1959 جىلى ش.سارىباەۆتىڭ «مەجدومەتيە ۆ كازاحسكوم يازىكە» دەگەن كىتابى جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتە وداعاي كاتەگورياسى ءار قىرىنان قاراستىرىلعان: ماعىنالىق توپتارى, گرامماتيكالىق-قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى, مودالدى-ەكسپرەسسيۆتى رەڭكى, ەتيمولوگياسى, تاعى باسقا دا جاقتارى. ەڭبەكتە وداعاي بىرلىكتەرى سويلەۋ اكتىسىندە, سويلەسىمدە, ديالوگ جاعدايىندا كورىنىس تاباتىن فۋنكتسيونالدى گرامماتيكا تۇرعىسىنان زەرتتەلگەن. ينتوناتسيانىڭ ماعىنا اجىراتۋشى قاسيەتىنە نازار اۋدارىپ, اۆتور كونتەكستىڭ, سيتۋاتسيانىڭ ماڭىزدىلىعىن باسا ايتقان. وداعاي كاتەگورياسىنىڭ لەكسيكا-گرامماتيكالىق تاسىلدەر ارقىلى جاسالعان تۇرلەرى زەرتتەلىپ, ولاردىڭ جاسالۋ جولدارى, پروسوديكا ەرەكشەلىكتەرى ناقتى تىلدىك فاكتىلەرمەن, ەكسپەريمەنتالدى-فونەتيكالىق ادىستەرمەن دالەلدەنگەن. وداعايلار قۇرىلىمى, سەمانتيكاسى جاعىنان دا وزدەرى تۇزىلەتىن ماتىنمەن, كونتەكسپەن, سويلەۋ جاعداياتىمەن تىعىز بايلانىستا جانە ولارعا باعىنىشتى بولىپ, سولاردىڭ قۇرامىندا عانا ءوز ماعىناسىنا تولىق يە بولا الاتىنى كورسەتىلگەن. ادام فاكتورى, ءتىلدىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك قاسيەتى, پراگمالينگۆيستيكا اسپەكتىلەرى تۇرعىسىنان زەرتتەلۋى قازاق ءتىل ءبىلىمى ءۇشىن ماڭىزدى بولاتىنى انىق.
ءسوز سازىنىڭ سويلەۋ تىلىندەگى اتقاراتىن ءرولىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, اۆتور ونىڭ سويلەۋ پروتسەسىندەگى قىزمەتىن, سويلەگەندە كورىنىس تاباتىنىنا كوڭىل بولگەن جانە ول ستاتيكالىق سينتاكسيستە ەمەس, ديناميكالىق سينتاكسيستە قاراستىرىلاتىنى ايقىن كورىنەدى. اۆتوردىڭ بۇل پىكىرىنىڭ قازىرگى تاڭدا دامىپ كەلە جاتقان كوممۋنيكاتيۆتى لينگۆيستيكا, پراگمالينگۆيستيكامەن ۇشتاساتىنىن كورىپ وتىرمىز. ءتىل ادامداردىڭ قارىم-قاتىناس ورناتۋ قۇرالى (كوممۋنيكاتيۆتىك) ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, تىلدىك فورمالاردى قارىم-قاتىناس ماتەريالى رەتىندە زەرتتەۋدىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك اسپەكتىسىندە قاراستىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر. وسى باعىتتا ءتىل بىرلىكتەرىنىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك اكت پروتسەسىندە, كونتەكست, سيتۋاتسيا جانە سويلەۋدىڭ ديالوگتىك فورماسىندا قاراستىرىلۋى وزەكتى بولىپ سانالادى.
اۆتور زەرتتەۋ بارىسىندا كوپ ماعىنالى وداعايلاردىڭ سەمانتيكاسى پروسوديكالىق قۇرالدارمەن بايلانىسىنا اسا كوڭىل بولەدى. «تىلىمىزدەگى كوپ ماعىنالى وداعايلاردىڭ اربىرەۋى جۇمسالاتىن ماعىناسىنا قاراي ءار ءتۇرلى ينتوناتسيادا ايتىلادى. بىرەسە سوزىلىڭقى, باياۋ, بىرەسە ج ۇلىپ العانداي تەز, جىلدام ايتىلادى. كەيبىر كوپ ماعىنالى وداعايلار ماعىناسىنىڭ قۇبىلۋى ولاردىڭ ايتىلۋ مەلوديكاسىنا, ىرعاققا بايلانىستى بولادى» دەيدى عالىم. جۇمىستا جالپى سيتۋاتسيا, كوممۋنيكاتيۆتىك اكت پروتسەسىنە, كونتەكسكە سۇيەنىپ, اۆتور وداعاي بىرلىكتەرىن مودالدى-سەمانتيكالىق توپتارعا جىكتەيدى. ولاردىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك-ەموتسيونالدى قىزمەتى تەك كونتەكست قۇرامىندا عانا اشىلاتىن بولعاندىقتان, اۆتور وداعايلاردىڭ سەمانتيكالىق ەرەشەلىكتەرىن ديالوگ كولەمىندە بەرىپ وتىرادى. سونداي-اق ءبىر وداعاي بىرلىگى ءار ءتۇرلى توپتارعا كىرۋى مۇمكىن, بۇل جاعدايدا ولاردىڭ مازمۇنى تەك پروسوديكالىق تاسىلدەر ارقىلى عانا اجىراتىلادى. وداعاي بىرلىكتەرىنىڭ كوپ ماعىنانىڭ ىشىنەن ناقتى دا ءدال ماعىناسى ايتىلىمدا پروسوديكالىق تاسىلدەر ارقىلى عانا انىقتالاتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن ەكسپەريمەنتالدى-فونەتيكالىق تالداۋ جاسالعان. سونداي-اق ءسوز سازىنىڭ مازمۇن اجىراتاتىن قىزمەتىن اۆتور ەكسپەريمەنتتى تۇردە دالەلدەگەن.
عالىمنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى قازاق ءتىلىنىڭ ديالەكتولوگياسى ماسەلەلەرىنە ارنالعان. شورا سارىباەۆتىڭ دالالىق زەرتتەۋلەردەگى كوپ جىلدىق تاجىريبەسى, ديالەكتولوگيالىق اتلاس پەن سوزدىكتى قۇراستىرۋ, ديالەكتىلىك بىرلىكتەردى تەوريالىق تالداۋ تۋرالى ويلارى تۇركولوگيا ماماندارى اراسىندا ءتۇرلى پىكىرتالاستار تۋدىردى. قازاق تىلىندەگى ديالەكتىلەر مەن ديالەكتىلەردىڭ بار ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرگەن كەزدە عالىمعا قازاقتاردىڭ اۋىزەكى ءتىلىنىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بار ەكەندىگىن دالەلدەپ شىعۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. سول ءۇشىن قازاقستاننىڭ بۇكىل اۋماعى بويىنشا الىس ەكسپەديتسيالارعا بارىپ, لينگۆيستيكالىق ماتەريال جيناۋعا تۋرا كەلدى.
شورا شامعالي ۇلى التايستيكانىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. ول موڭعول جانە قازاق تىلدەرىنىڭ سالىستىرمالى گرامماتيكاسى بويىنشا بىرقاتار ماقالالار جاريالادى, بۇل ءتىل بىلىمىندەگى تۇتاس باعىتقا نەگىز بولدى. عىلىمي جۇرتشىلىق ونىڭ قازاق-موڭعول تىلدىك بايلانىستارى جونىندەگى جۇمىستارىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
سونىمەن قاتار ول ەلىمىزدەگى بيبليوگرافيالىق عىلىمنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ادامداردىڭ ءبىرى ەدى. عالىم بيبليوگرافيا نەگىزدەرىن ءبىلىمنىڭ ەرەكشە سالاسى رەتىندە تانىپ-ءبىلۋدى كوزدەيدى. تەرەڭ ءبىلىم مەن مول تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا شورا شامعالي ۇلى قازاق ءتىل ءبىلىمى بيبليوگرافياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا رەتىندە اتى تاريحتا قالدى. تابيعاتىنان وتە ۇقىپتى شوكەڭنىڭ ديسسەرتاتسيالار تاقىرىپتارى قامتىلعان كارتوتەكاسى بولاتىن. مۇنى ول تاقىرىپتار قايتالانىپ كەتپەۋى ءۇشىن جاساعان ەدى جانە عىلىم جولىنا جاڭادان تۇسكەن جاس ىزدەنۋشىلەرگە ديسسەرتاتسيانى قالاي جازۋ كەرەكتىگىن, ادەبيەتپەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن, قىسقاسى, جاستارعا باعىت-باعدار بەرۋدەن, ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىن.
1960 جىلى لينگۆيستيكالىق بيبليوگرافيانىڭ ءبىرىنشى تومى جارىق كوردى. بىراق وكىنىشكە قاراي, تاراتۋعا تىيىم سالىنىپ, الىنىپ تاستالادى. شوكەڭنىڭ ءوزى ايتقانداي, سەبەپ – سول كەزدىڭ سولاقاي ساياساتى بويىنشا ساياسي قاتە جىبەرىلگەندىكتەن, كىتاپقا ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.جۇماباي, ج. ايماۋىت ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ت.شونان ۇلى سياقتى ارىستاردىڭ 150 ەڭبەگى ەنگىزىلگەنى ءۇشىن. كەيىنىرەك بيبليوگرافيانىڭ تاعى 6 تومى جارىق كوردى. 2010 جىلى بۇل ەڭبەك تۇركيادا تۇرىك تىلىندە قايتا باسىلدى. عالىمنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا حح عاسىرداعى قازاق ءتىل ءبىلىمى بويىنشا بارلىق جاريالانىمداردى قامتيتىن بىرەگەي بيبليوگرافيالىق ەڭبەك كوپشىلىك وقىرمان ءۇشىن باعا جەتپەس لينگۆيستيكالىق انىقتامالىق رەتىندە قىزمەت ەتەدى.
شورا سارىباەۆ – 300-دەن استام مونوگرافيانىڭ, وقۋلىقتىڭ, عىلىمي جانە پۋبليتسيستيكالىق ماقالانىڭ اۆتورى, سوزدىكتەر قۇراستىرۋشى, ءتىل ءبىلىمى بويىنشا عىلىمي جۋرنالداردىڭ رەداكتورى. وقىرمانعا وسى رەتتە ونىڭ ءار جىلداردا جارىق كورگەن بىرقاتار ەڭبەكتەرىن اتاپ ءوتۋدى ءجون ساناپ وتىرمىز: «قازاق تىلىندەگى قيىلىسۋ» (1959), «قازىرگى قازاق ءتىلى» (1962, اۆتورلاردىڭ ءبىرى), «قازاق ايماقتىق لەكسيكوگرافياسى» (1976), «6 تومدىق قازاق ءتىل ءبىلىمى بويىنشا ادەبيەتتىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى» (1965–1987), «قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي گرامماتيكاسى» (1989, اۆتورلاردىڭ ءبىرى), «قازاق ديالەكتولوگياسى» (1967, 1991), «قازاق لەكسيكاسىنداعى جاڭا سوزدەر» (1992), «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماسەلەلەرى» (2000), «قازاق ءتىلى بويىنشا رەفەراتتار مەن ديسسەرتاتسيالاردىڭ بيبليوگرافياسى» (2003), «قازاق وڭىرلىك سوزدىگى» (2005), «ورىس-قازاق سوزدىگى» (2005), «Kazak turkcesi bibliografyasi» 2 تومدىق (2010), ت.ب.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ تاقىرىبى الۋان ءتۇرلى بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى: بۇلار نەگىزىنەن جالپى جانە قولدانبالى ءتىل ءبىلىمىنىڭ, اۋدارما تەورياسى مەن پراكتيكاسىنىڭ ماسەلەلەرى قوزعالعان دۇنيەلەر, سونداي-اق پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەر.
ش. سارىباەۆتىڭ قازاق-قىرعىز عالىمدارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ايتارلىقتاي ەڭبەك سىڭىرگەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قىرعىزستاننىڭ عىلىمي كادرلارىن دايارلاۋعا اتسالىسقانى ءۇشىن, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ەسكەرىلىپ «قىرعىز ءتىلى» مەدالىمەن ماراپاتتالدى (2012). مەملەكەت ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن ونىڭ ەلدىك مۇددەگە ساي قىزمەتىن وتە جوعارى باعالادى. ول قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى (1985), «قۇرمەت» (2000), «پاراسات» (2006) وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
جوعارىدا ءبىز شورا شامعالي ۇلىنىڭ كاسىبىنە قوسا ءوزى ءسۇيىپ اينالىساتىن ءحوببيى تۋرالى از-كەم توقتالىپ وتتىك. سول ويىمىزعا قوسىمشا تاعى مىناداي فاكتىلەردى مىسالعا كەلتىرگىمىز كەلەدى. عالىم قولى قالت ەتكەن تۇستا «قايرات» فۋتبول كومانداسى تۋرالى ءتۇرلى باسىلىمدا جارىق كورگەن ماتەريالداردى جيناپ, توپتاستىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. 1955 جىلدان باستاپ «قايرات» كومانداسىنىڭ جانكۇيەرى بولعان. «بىردە-ءبىر ماتچتى جىبەرىپ الماۋعا تىرىستىم, ال ەگەر ويىن شەتەلدە ءوتىپ جاتسا, «قايراتشىلار» گازەتتەردى رەپورتاجدارمەن الىپ كەلدى» دەيدى. ول ءتىپتى ۇلىنىڭ ەسىمىن ايگىلى فۋتبول كومانداسىنىڭ قۇرمەتىنە قويعان ەكەن.
ونىڭ كوللەكتسياسىنداعى جۇزدەن استام البوم تەك قانا فۋتبولعا عانا ارنالىپتى. مۇنىڭ قاباتىندا كىتاپ, فۋتبول كۇنتىزبەلەرىن باسىپ شىعارىپ, دوپ بەينەلەنگەن سپورت كيىمدەرىن, «قايرات» كومانداسى ويىنشىلارىنىڭ قولتاڭباسى باسىلعان دوپتاردى, توسبەلگىلەردى جيناۋعا ەكىنىڭ ءبىرى قول جەتكىزە الماسى انىق. شورا شامعالي ۇلىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي بەلگىلى فۋتبولشى, سول كەزدەگى كوماندانىڭ تۇراقتى كاپيتانى تيمۋر سەگىزباەۆ بارلىق قايراتكەرلەردىڭ قولتاڭباسى قويىلعان فۋتبول دوبىن سىيعا تارتىپتى. قىرىق جىلعى قىرۋار ەڭبەكتەن ەرەكشە تۇلعانىڭ جان-دۇنيەسىنە شۋاق شاشقان اسەرلى ساتتەردى اڭعارۋ قيىن ەمەس.
سپورت فەنومەنى ءتۇرلى مامانداردىڭ, سونىڭ ىشىندە لينگۆيستەردىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق, ولار ءۇشىن سپورتتىق تەرمينولوگيا ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزدىلىعىن جويا قويعان جوق. شورا شامعالي ۇلى ءوزىنىڭ تاقىرىپتىق ماقالالارىندا سپورتتىق تەرميندەردى جۇيەلەۋ جانە قازاق تىلىنە اۋدارۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرگەن. مىسالى, ول «سپورتشى» جانە «رەكوردسمەن» سوزدەرىندەگى «اۋىسىم» جۇرناقتارىن «شى» جۇرناعىنا (سپورتسمەن – سپورتشى, رەكوردسمەن – رەكوردشى) اۋىستىرۋدى ۇسىنادى. سپورتتاعى حالىقارالىق تەرمين سوزدەردى دۇرىس پايدالانا بىلۋگە ءوز ءۇنىن قوسادى. مىسالى, پولۋفينال – جارتىلاي فينال, ۆولنايا بوربا – ەركىن كۇرەس, سوۆرەمەننوە پياتيبورە – قازىرگى بەسسايىس, ليچنوە پەرۆەنستۆو – جەكەلەي بىرىنشىلىك, اكادەميچەسكايا گرەبليا – اكادەميالىق ەسۋ, تولكانيە يادرا – يادرو سەرپۋ, پريزەر – جۇلدەگەر, چەمپيون ميرا – الەم چەمپيونى بولىپ قولدانىسقا ەنەدى. بوكس, فۋتبول, بادمينتون, گاندبول, رەكورد, فينال, حوككەي, چەمپيون, شايبا, كۋبوك ءتارىزدى وزگە تىلدەن ەنگەن تەرميندەر سول كۇيى ساقتالىپ قالدى.
عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جانە كەڭەسىمەن قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە فۋتبول تەرميندەرىنىڭ بىرەگەي سوزدىگى جارىق كوردى. شورا شامعالي ۇلىنىڭ ءوزى ايتپاقشى, بارلىق تەرميندەر قازاق تىلىنە وڭاي اۋدارىلا سالعان جوق. مىسالى, «قۇرعاق پاراق», «تىعىز قامقورشىلىق», «جەكە قامقورشىلىق» سياقتى كومبيناتسيالار اۋدارما ءۇشىن ۇلكەن قيىندىق تۋدىردى.
ءتىل – ءار حالىقتىڭ ءومىرىنىڭ ايناسى دەسەك, ومىردەگى بولىپ جاتقان قۇبىلىستار مەن جاڭالىقتار سول حالىقتىڭ ەڭ الدىمەن, تىلىنەن كورىنىس تاباتىنى انىق. قوعامدا بولىپ جاتقان ساياسي-الەۋمەتتىك وزگەرىستەردىڭ قاتارىنا جاڭا تەرميندەردىڭ پايدا بولۋى دا جاتادى. تەرمينولوگيا قورىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى ۇلت رەنەسسانسىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتى. سىرتتان ەنگەن تەحنيكالىق نە كاسىبي ماماندىققا بايلانىستى ايتىلاتىن ءار ءسوزدىڭ بالاماسىن انا تىلىمىزدە قولدانار الدىندا ونى ابدەن سارالاپ, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ الۋىمىز ماڭىزدى.
عالىم تەرميندەردى جاساۋ, قالىپتاستىرۋ, ولاردى جۇيەلەۋ, قابىلداۋ مەن اۋدارۋ ماسەلەسىندەگى ءوزىنىڭ قۇندى وي-پىكىرلەرىن باسىلىم بەتتەرىندە ءجيى جاريالاپ وتىردى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تىلىندەگى جاڭا قولدانىستار جايىندا اڭگىمە قوزعالعاندا, ول بىلاي دەدى: «تەرميندەردى جاپپاي اۋدارۋ ءۇردىسىنىڭ شىلاۋىندا, ياعني پۋريزم باعىتىمەن كەتپەي, جاڭا قولدانىستاردى مولشەر دەڭگەيىنەن اسىرماي, بايىپتىلىق, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋ قاجەت, اسىرەسە, حالىقارالىق الەم تىلدەرىنە ورتاق, تىلىمىزدە بالاماسى جوق اتاۋلاردى جاپپاي اۋدارا سالماي, ولاردى سول قالپىندا ساقتاپ قولدانۋ تاجىريبەسى قۇپتارلىق».
اكادەميك ش. سارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا تەرمينولوگيا سالاسىندا بەيبەرەكەتسىزدىك, يەسىزدىك, باقىلاۋسىزدىق بەلەڭ الىپ وتىرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. قازىر شەت تىلىنەن ەنگەن ينتەرناتسيونالدىق سوزدەردى جاپپاي اۋدارۋدى قولدايتىن ماقالا, ۇسىنىستار پۋريزممەن ۇشتاسىپ جاتقانى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. مىسالى, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە باسىلعان ء«دارى اتاۋلارى» دەگەن شاعىن ماقالانىڭ ءبىر اۆتورى مىناداي بالامالاردى ۇسىنعان: تۇيمە داق (تابلەتكا), لايشا (ميكستۋرا), دوپشالار (تيليۋلي), جاسالىم (تەحنيكا), جاسالىمشى (تەحنيك)».
شىنىندا دا وسىنداي «وپۋستاردى» وقىعاندا, ەزۋگە ەرىكسىز كۇلكى ۇيىرىلەدى. تەرمينجاسام ۇدەرىسىنە ارقاشان سىني كوزقاراسپەن قاراپ, ءتىلدىڭ ادەبي نورماسىن ساقتاۋ كەرەك قوي. ءتىلدىڭ تاعدىرىمەن تەك تاجىريبەلى ءتىلشى-عالىمدار اينالىسۋى قاجەت, اركىمنىڭ وزىنشە تەرمين جاساۋىنا تىيىم سالۋ كەرەك. قازىرگى تەرمينجاسامدا ادەبي ءتىل نورماسىنا قايشى كەلەتىن ءساتسىز نەولوگيزمدەردەن قاشۋىمىز كەرەك.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ناما دەگەن جۇرناقتى دا تولىق پايدالانۋ كەرەك: «كەيىنگى جىلدارى ءباسپاسوز بەتىندە تاريحناما (يستوريوگرافيا), ەسىمناما (پەرسونالي), جادناما (پامياتكا), ماقالناما (ماقالدار جيناعى) سياقتى ءساتتى جاسالعان سوزدەر كەزدەسىپ ءجۇر. سول سوزدەردى كەڭ, دايەكتى تۇردە قولدانىپ, ءتىلىمىزدىڭ اكتيۆ قورىنا اينالدىرۋىمىز كەرەك». ورىس تىلىنەن كەلگەن سامولەت, ۆەرتولەت دەگەندەردى ۇشاق, تىكۇشاق دەپ اۋدارىلۋىن دا عالىم ورىندى دەپ ەسەپتەيدى. سونىمەن قاتار عالىم بۇگىنگى كۇننىڭ ەستەتيكالىق تالابىنا ساي كەلەتىن تەرميندەردى جۇيەلەپ, قايتادان سارالاۋ, ىرىكتەۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن ەسكەرتەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اكادەميك ش. سارىباەۆتىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە قازاق تەرمينولوگياسى دامۋىنا قوسقان وراسان زور ۇلەسىن قوشەمەتپەن قۇرمەتتەۋگە قۇقىلىمىز. «قازاق تىلىنە حالىقارالىق لەكسيكا ەلەمەنتتەرىن الۋدان قورىقپا, دەيدى ءتىل ساڭلاعى. – حالىقارالىق ينتەگراتسيانىڭ قازىرگى زامانعى جاعدايلارىنا سۇيەنۋ كەرەك, ويتكەنى قازاق تىلىندەگى ەۋروپالىق جانە تۇركى تەكتەس تەرميندەر بۇرىننان قالىپتاسقان». عالىم حالىقارالىق لەكسيكاعا جاتپايتىن سوزدەردى اۋدارۋعا بولادى جانە ينتەرتەرميندەردىڭ قولدانىلۋىن مويىنداۋ كەرەك دەپ سانايدى. مىسالى, «بيزنەس», «مەنەدجەر» سياقتى تەرميندەردى قازاقشاعا اۋدارۋ قولايسىز دەپ سانايدى. «مەن ءتىلدى تازارتۋدىڭ بۇل پروتسەسىن رەگرەسسيۆتى دەپ سانايمىن» دەپ جازادى ول.
ءاربىر عالىم ءۇشىن ەڭ باستى جەتىستىك – سانالى شاكىرت تاربيەلەۋ, وزىڭنەن كەيىنگى ءىزباسارلارىڭنىڭ كوكىرەك كوزىن اشا ءبىلۋ. اكادەميك ۇستازدىڭ يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى كەيىنگى ءىزباسارلارى از دەپ ايتا المايمىز. سارىباەۆ مەكتەبىنەن سۋسىنداعان سونداي شاكىرتتەرىنىڭ الدى بۇگىندە ۇعا اكادەميگى اتانىپ, ءتىل بىلگىرىنىڭ عىلىمداعى جولىن جەمىستى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان پروفەسسور كارىمبەك قۇرماناليەۆتى ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ول ءاردايىم ءوزىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسىنىڭ قاسىنان تابىلىپ, ۇستاز اماناتىنا ادال قالپىنان اينىعان ەمەس.
شورا شامعالي ۇلى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسى رۋحتى بيىك ۇستاي بىلۋدە دەپ سانادى, بەلسەندى ەڭبەك ەتكەن ادام قارتايمايدى دەپ ەسەپتەدى, اينالاسىنا مەيىرىم نۇرىن سەۋىپ جۇرەتىن جاندار ۇزاق جاسايدى دەدى. قاي كەزدە دە ونىڭ ادەمى ءازىلى ءازىر تۇراتىن. انەكدوتتى جاقسى ايتا بىلەتىن. ەكى مىڭعا جۋىق انەكدوت جيناعان. ءبىر عاجابى, ول كىسى انەكدوت ايتقاندا, تۇرىنەن كۇلكىنىڭ نىشانى بايقالمايتىن, ەسەسىنە تاۋىپ ايتىلعان تاماشا سوزگە جۇرتتىڭ ىشەك-سىلەسى قاتاتىن. ءبىر تويدا ايەلدىڭ پاريگىن كيىپ كەلىپ, ءبارىمىزدى كۇلكىگە قارىق قىلعانى ەستەن كەتپەيدى. بىرەۋ-مىرەۋ سىرقاتتانىپ قالعان جاعدايدا سمەحوتەراپيامەن ەمدەۋ كەرەك دەيتىن جانە كۇلكىنىڭ 70 ءتۇرىن سيپاتتاپ بەرگەن ەدى. رابيعا اپايدىڭ كۇلكىسىن سىڭعىر كۇلكى دەيتىن.
ينستيتۋتتا ءتۇرلى مەرەكەلىك كەشتەرگە ارناپ داستارقان جايىلىپ جاتادى. شوكەڭ ۇيىنەن ءوزى ءپىسىرىپ الىپ كەلگەن باۋىرساقتان بىزگە ءدام تاتقىزادى. باۋىرساقتارىنىڭ فورماسى ءار ءتۇرلى بولىپ كەلەتىن, ءۇش بۇرىشتى, ءتورت بۇرىشتى, دومالاق, تاعىسىن تاعى. ول كىسى ءوزىنىڭ مەرەيتويلارىن دا وزگەشە ۇلگىدە اتاپ وتەتىن. تۋعان كۇنى قۇرمەتىنە ءوزىنىڭ جاقىندارى مەن ارىپتەستەرىن تەاترعا, كونتسەرتكە شاقىراتىن.
تابيعات-انا تۇلەپ, كۇننىڭ جىلۋىمەن, كوكتەمنىڭ شۋاعىمەن كوڭىلگە گۇل ەگە كەلەتىن ناۋرىز ايىندا شوكەڭنىڭ ارىپتەستەرى, شاكىرتتەرى, تۋىستارى, ەڭبەگىن قۇرمەتتەپ, سۇيەتىن حالقى عالىمنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ وتۋگە كىرىسىپ, شوراتانۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ سەنەمىز.
زەينەپ بازارباەۆا,
ۇعا اكادەميگى
