كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىڭ وزەگى, قوعام قۇندىلىعىنىڭ نەگىزى, بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ قۇقىقتىق كورىنىسى. عىلىمي تۇرعىدان العاندا, كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ ساياسي-فيلوسوفيالىق بولمىسىن قۇقىق ارقىلى بەكىتەتىن كەشەندى قۇجات. سوندىقتان ونى جاڭارتۋ جەكەلەگەن باپتاردى تۇزەتۋ عانا ەمەس, قوعامدىق دامۋدىڭ جاڭا ساپالىق كەزەڭىن قۇقىقتىق تۇرعىدان راسىمدەۋ دەگەن ءسوز.
قازىرگى كەزەڭدە مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جاڭا ولشەمدەر ارقىلى باعالانادى. تسيفرلىق تەحنولوگيالار ەكونوميكانى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, جاساندى ينتەللەكت ءوندىرىس پەن ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرىلىمىنا ىقپال ەتىپ جاتىر. ال گەوساياسي ۇدەرىستەر ىشكى تۇراقتىلىق پەن ينستيتۋتسيونالدىق تيىمدىلىكتى كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى. وسى كەزەڭدە نەگىزگى زاڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى ايقىن كورسەتىپ, ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ باعدارىن ناقتىلاۋعا ءتيىس. اسىرەسە عىلىم مەن ءبىلىمدى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ماڭىزدى.
XXI عاسىردا مەملەكەتتىڭ قۋاتى تابيعي رەسۋرستارىمەن ەمەس, زياتكەرلىك الەۋەتىمەن ولشەنەدى. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باستى فاكتورى – ساپالى ءبىلىم, وزىق عىلىم مەن يننوۆاتسيالىق ويلاۋ. دەمەك, عىلىم مەن ءبىلىمدى نەگىزگى زاڭدا باسىمدىق رەتىندە بەكىتۋ – ۇلتتىق دامۋدىڭ وزەگىنە ادام كاپيتالىن قويۋ دەگەن ءسوز. عىلىم مەن بىلىمگە بەرىلگەن كونستيتۋتسيالىق مارتەبە ولاردىڭ تۇراقتى ءارى جۇيەلى دامۋىنا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. بۇل اكادەميالىق ەركىندىكتى نىعايتۋعا, عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋگە, جاس زەرتتەۋشىلەردى قولداۋعا, حالىقارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە ينتەللەكتۋالدىق دامۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ستراتەگيالىق تىرەگىنە اينالادى.
رەفەرەندۋم قارساڭىنداعى قوعامدىق كوڭىل كۇي: جاڭا كونستيتۋتسياعا پىكىر قانداي؟
الەمدىك تاجىريبە بۇل ۇستانىمنىڭ تيىمدىلىگىن ايقىن دالەلدەيدى. ماسەلەن, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى – جاھاندىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تابىسى ۇزاقمەرزىمدى عىلىمي ينۆەستيتسياعا, اكادەميالىق دەربەستىك پەن ەركىن ويلاۋ مادەنيەتىنە نەگىزدەلگەن. وسىنداي مودەل عىلىمي يدەيالاردى ناقتى تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق ناتيجەگە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاريحي تاجىريبە كورسەتكەندەي, ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇلتتىق ساياساتتىڭ باسىمدىعىنا اينالدىرعان ەلدەر ساپالى سەرپىلىس جاساپ, جاھاندىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتكە اينالدى. قازاقستان ءۇشىن بۇل – ناقتى دامۋ باعدارى. كونستيتۋتسيادا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ باسىمدىعىن بەكىتۋ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن نىعايتۋعا, جاھاندىق عىلىمي كەڭىستىككە تەرەڭ ىقپالداسۋ مەن تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىكتى كۇشەيتۋگە جول اشادى. يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ – جوعارى ءونىمدى ەڭبەك پەن ساپالى جۇمىس ورىندارىنىڭ نەگىزى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە حالىق ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋى قۇقىقتىق مەملەكەت پەن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سىني ويلايتىن, كاسىبي ءبىلىمى جوعارى, جاۋاپكەرشىلىگى قالىپتاسقان ازامات – ورنىقتى قوعامنىڭ تىرەگى. وسى تۇرعىدان العاندا, رەفەرەندۋم حالىق ەگەمەندىگىنىڭ ناقتى كورىنىسى, ياعني ەلدىڭ بولاشاق دامۋ مودەلىن قوعام ايقىندايدى.
بۇگىن قابىلداناتىن شەشىم قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ تراەكتورياسىن بەلگىلەيدى. ەگەر نەگىزگى زاڭدا عىلىم مەن بىلىمگە ستراتەگيالىق باسىمدىق بەرىلسە, بۇل ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق, تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋىنىڭ بەرىك قۇقىقتىق نەگىزىنە اينالادى. سوندا قازاقستاننىڭ قۋاتى تابيعي بايلىق كولەمىمەن عانا ەمەس, ءبىلىم ساپاسىمەن, عىلىمي جەتىستىكتەرىمەن, يننوۆاتسيالىق الەۋەتىمەن ولشەنەدى.
رەفەرەندۋم – تاريحي جاۋاپكەرشىلىك. بۇل بۇگىنگى بۋىننىڭ كەلەشەك ۇرپاق الدىنداعى تاڭداۋى. جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا بىلىمگە, عىلىمعا, يننوۆاتسياعا سۇيەنگەن, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قۋاتتى, ادىلەتتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ بەرىك ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى بولۋعا ءتيىس.
راحمەتوللا زاكاريا,
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) شاقىرىلعان پروفەسسورى,
PhD دوكتورى
