بيۋدجەت ساياساتىن رەفورمالاۋعا باعىتتالعان
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيۋدجەت كودەكسىن جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جانە «كونتسەسسيالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قارادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن بيۋدجەت كودەكسى حالىقارالىق ستاندارتتار مەن قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەرگە سايكەس كەلەتىن اشىق, ءتيىمدى جانە يكەمدى بيۋدجەتتەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
جاڭا بيۋدجەت كودەكسى بيۋدجەتتىك پروتسەستى تۇبەگەيلى جەڭىلدەتۋگە, «بيۋدجەتتى باسقارۋدان» «ناتيجەلەردى باسقارۋعا» اۋىسۋ ارقىلى بيۋدجەت ساياساتىنىڭ ۇلگىسىن رەفورمالاۋعا, بلوكتىك بيۋدجەت ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋگە, بيۋدجەتتىك ساياساتتىڭ شەكتى پارامەترلەرىن ايقىنداۋعا جانە فيسكالدىق ورتالىقسىزداندىرۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
تالقىلاۋ كەزىندە سەناتورلار زاڭداردى كونتسەپتۋالدى تۇردە قولداپ, ولارعا بىرقاتار ۇسىنىس ەنگىزدى. ناقتى ايتقاندا, پالاتا دەپۋتاتتارى ەنگىزگەن تۇزەتۋلەردىڭ بىرقاتارى وڭىرلەردى دامىتۋعا جانە قارجىلىق دەربەستىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. وسىلايشا, اۋىلدىق جەردە جايىلىمداردىڭ توزىپ, شولەيتتەنۋىنە بايلانىستى ولاردىڭ تاپشىلىعىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, سەناتورلار جايىلىمدىق ينفراقۇرىلىم نىساندارىن دامىتۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋعا قاراجاتتى اۋداندىق جانە اۋىلدىق بيۋدجەتتەردىڭ شىعىستارىنا جاتقىزۋدى ۇسىندى. ويتكەنى بۇل فۋنكتسيالار «جايىلىمدار تۋرالى» سالالىق زاڭدا كوزدەلگەن.
سەناتورلار ەنگىزگەن تاعى ءبىر جاڭاشىلدىق قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرىندە اناليتيكالىق ءتاسىلدى كۇشەيتۋگە قاتىستى بولدى. بۇل مونيتورينگتەۋدى, شىعىستاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدى جانە مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ قاتىسۋىن بىلدىرەدى. قولدانىلاتىن سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ تيىمدىلىگىن وبەكتيۆتى باعالاۋ ءۇشىن سەناتورلار تالدامالىق ەسەپتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە قارجى مينيسترلىگىنە سالىق تولەۋشىلەر قولدانعان سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ كولەمى تۋرالى مالىمەتتەر بەرۋدى ۇسىندى.
سونىمەن قاتار تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا اۋماقتىلىعىنا قاراي بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر بەلگىلەنبەيتىن بولدى. ماسەلەن, جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنان قالاعا دەيىن جىلۋ ماگيسترالىن سالۋ كەزىندە. وسىعان بايلانىستى «شەگىندە ورنالاسقان» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاۋ قاراستىرىلعان.
سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ جانە جويقىن سۋ تاسقىنى جاعدايىندا مىندەتتەردى جەدەل شەشۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىندا سۋ قويمالارىن, كانالدار مەن گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى دامىتۋعا مەملەكەتتىك كەپىلدىكپەن تارتىلعان قارىزدار بويىنشا شىعىستاردى سۋبسيديالاۋدى كوزدەۋ ۇسىنىلادى. وسىعان وراي سەناتورلار سۋ كودەكسى شەڭبەرىندە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتىن اتالعان باعىتتار بويىنشا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن سۋبسيديالاۋ جانە بيۋدجەتتەن سۋبسيديالار تولەۋ قاعيدالارىن ازىرلەۋ ءارى بەكىتۋ قۇقىعىمەن تولىقتىرۋدى ۇسىندى.
تالقىلاۋ ناتيجەسىندە سەناتورلار وسى جانە باسقا دا تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, ەكى زاڭدى دا پارلامەنت ماجىلىسىنە قايتاردى. قارالعان زاڭدارعا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن سەنات توراعاسى مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ جۇيەسىندەگى ۇردىستەر, سونداي-اق فيسكالدىق ساياسات سالاسىنداعى پروبلەمالار ەلدىڭ بيۋدجەتتىك ۇلگىسىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىنە دالەل بولعانىن اتاپ ءوتتى.
«پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىمەن بيۋدجەت سالاسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدى كوزدەيتىن جاڭا بيۋدجەت كودەكسى ازىرلەندى. بۇل كودەكس بيۋدجەت ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن, بيۋدجەت ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن جانە وعان قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. جاڭا كودەكس اياسىندا وڭىرلەردى تەڭگەرىمدى دامىتۋ ءۇشىن بيۋدجەتارالىق قاتىناستار قايتا قارالدى. زاڭداردى قاراۋ كەزىندە سەنات دەپۋتاتتارى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تەتىكتەر مەن باسقا دا باعىتتار بويىنشا تۇزەتۋلەر ۇسىندى. جالپى, جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتەردىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ جولىنداعى ءوزارا تىعىز ءارى ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. قارالعان زاڭدار مەملەكەتتىڭ فيسكالدى ساياساتىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋعا جانە ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتارىندا ايقىندالعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
ناتيجەسىز «بيزنەس-باستاۋ» باعدارلاماسى
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. زاكىرجان كۋزيەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىن تولىققاندى دامىتۋ ءۇشىن اگرارلىق كلاستەرلەر قۇرۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات سالانى جانە اگرارلىق ستارتاپتاردى قولداۋ ماقساتىمەن ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىندا بىرىڭعاي وقىتۋ ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىندى.
«پرەزيدەنت جولداۋىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا سەناتتىڭ اگرارلىق كوميتەتى ازاماتتاردى ءارتۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن وسىرۋگە ۇيرەتەتىن ورتالىقتاردى قۇرۋ جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋى ماسەلەلەرى بويىنشا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. وسى باستامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىر مىسالى – جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانىنداعى «اگرو ساۋات» جوباسى بولىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءتۇرلى جوبالار اراسىنداعى ۇيلەسىمنىڭ تومەندىگى قوسىمشا پروبلەما تۇر. ول قارجى مەن رەسۋرستى ءتيىمسىز پايدالانۋعا اكەلىپ سوعادى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, «باستاۋ-بيزنەس» سياقتى باعدارلامالار كەيىنگى جىلدارى 12 ملرد تەڭگەدەن اسا كولەمدە قوماقتى سالىمدارعا قاراماستان ءتيىستى ناتيجە بەرگەن جوق. بۇل كەشەندى قادام جاساۋدى جانە اگرارلىق باستامالاردى ىسكە اسىرۋدى قاتاڭ باقىلاۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
«فەرمەر شارۋاشىلىقتارىن جان-جاقتى قولداۋ ءۇشىن بارلىق وقۋ باعدارلاماسىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, ونىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا اۋىل حالقىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرىڭعاي وقىتۋ وپەراتورىن قۇرۋ قاجەت. بۇل وپەراتور قاجەتتى ماتەريالدىق جانە عىلىمي بازاسى بار ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار فەرمەرلەردى وقىتۋمەن قاتار, جوعارى ساپالى تۇقىم, كوشەت جانە اگروحيميكاتپەن قامتاماسىز ەتەتىن وڭىرلىك اگرارلىق كلاستەرلەردى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى قادام بولادى. سونداي-اق ءونىمدى وڭدەۋگە قولداۋ كورسەتەدى جانە ساتۋعا كومەكتەسەدى», دەدى ز.كۋزيەۆ.
جاس ماماندارعا قولداۋ قاجەت
ەلىمىزدە بىرقاتار جۇمىسشى ماماندىعى بويىنشا بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. بۇل نەگىزگى سالالارداعى ءوندىرىس ۇدەرىستەرىنىڭ تۇراقتىلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ تۇر. سەناتور بيبىگۇل اققوجينا ءوز دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسى ماسەلەنى كوتەردى جانە ونى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل پروبلەما, اسىرەسە, ەنەرگەتيكا, گاز, سۋ جانە جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالالارىندا ايقىن سەزىلەدى.
«وسى جاعدايدا وقۋ ورىندارىن بىتىرگەندەر ءۇشىن كەيىن كاسىپورىنداردا جۇمىسقا ورنالاسۋ كەپىلدىگىمەن مىندەتتى وندىرىستىك تاعىلىمدامادان ءوتۋ تەتىگىن زاڭمەن بەكىتۋ – ەلىمىزدى بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قاجەتتى شارا. بۇل جاس مامانداردى تاجىريبەمەن قامتاماسىز ەتۋگە, جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە, تۇلەكتەردى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقۋدى تاڭداۋعا ىنتالاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە ەلىمىزدە 772 كوللەدج جۇمىس ىستەيدى, وندا 227 ماماندىق بويىنشا 550 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر. الايدا كادرلاردى وڭىرلەر بويىنشا تەڭگەرىمدى ءبولۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن. كەيبىر ايماقتاردا جاس مامانداردىڭ ارتىقتىعى بايقالسا, باسقا وڭىرلەردە ولار تاپشى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, وعان كوللەدجدەر مەن كاسىپورىندار جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستىڭ بولماۋى سەبەپ بولىپ وتىر.
«وسى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن جەدەل مونيتورينگتەۋ ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەردى, وقۋ ورىندارىن جانە تۇلەكتەردى بىرىكتىرەتىن بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما قۇرۋدى ۇسىنامىز. جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ جاس ماماندارىنا كوتەرمە جاردەماقى تولەۋ, كوشۋ ماقساتىندا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە سالۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك نەسيەلەر بەرۋ تۇرىندە الەۋمەتتىك قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ ۇسىنىلادى. وسى باستامالاردى زاڭنامالىق بەكىتۋ مۇمكىندىگىن, جۇمىس كاسىپتەرىنىڭ جاس ماماندارىنا قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى قاراستىرۋدى سۇرايمىز», دەدى ب.اققوجينا.
