ولەڭمەن ورىلگەن ءومىربايان (اقىننىڭ «انكەتاما قوسىمشا» جىر-بايانى حاقىندا)

جۇباعاڭ سول كەزدەگى وداق قالام­گەرلەرىنىڭ كوبىنىڭ قولى جەتە بەرمەگەن لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. بيىك مىنبەرلەردەن سويلەدى, جىر وقىدى. ءبىر عانا «مەن قازاقپىن!» پوەماسى اقىننىڭ اتاعىن اسپانداتتى, ايداي الەمگە جايدى. كەڭەستىك جۇيە كەزىندە بۇلايشا باتىل جىرلاۋ ارىستاننىڭ اۋزىنا بارۋمەن بىردەي بولاتىن. اقىن انتىنا ادال, حالقىنا قۇرمەتتى, قاراپايىم عۇمىر كەشتى. تۋعان جەرىن ءسۇيدى, بىراق جەرشىلدىككە, جەرلەستىككە, رۋعا بولىنگەن جوق. اتالعان ولەڭدە ايتقانداي:

«...بىلمەيمىن ءبولىنۋدى, رۋ زاڭىن,

بىلەمىن ءبىر جايىقتا تۇرۋ زاڭىن.

ۇلىنا وتان-انا بولسا ريزا,

مەن وعان ولە-ولگەنشە ريزامىن!» –

دەدى سودان.

سونشالىق باي ءومىربايانى بولا تۇرا, جۇبان اقىن ءوزى تۋرالى توم-تومداپ كىتاپ جازىپ, مەمۋارلىق دۇنيە شىعارىپ, ۋاقىت كەتىرمەگەن ادام. بار نيەتى حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋ بولدى. جاستايىنان جەتىمدىك كورىپ, قيىندىق كەشكەن, با­قىتتى بالالىعى بولماعان, جالعىز انا­سىنىڭ قاناتىنىڭ استىندا وسكەن ۇل ءومىردىڭ ۇلى جورىعىن ءبىر عانا ولەڭ-تولعاۋعا اسقان شەبەرلىكپەن سىيعىزا العان. ءبىز ايتقالى وتىرعان «انكەتاما قوسىمشا» ولەڭىنە اقىننىڭ بار عۇمىرى سيىپ تۇر دەۋگە بولادى.

بيىل قازان ايىندا جۇبان شايىر­دىڭ تۋعانىنا 105 جىل تولادى. دوڭگەلەك داتا بولماسا دا, اقىننىڭ اتاۋلى كۇنىن تۋعان جەرى اقجايىق اۋدانى اۋقىمدى ءىس-شارالارمەن اتاپ ءوتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ياعني اقىننىڭ اتامەكەنى ءۇشىن بيىل «جۇبان جىلى» دەۋگە تولىق نەگىز بار دەپ ەسەپتەيمىن. وعان جازۋشىلار وداعى­نان باستاپ, وبلىس, اۋداندارداعى زيالى قاۋىم, قالامگەرلەر اتسالىسسا, قۇبا-قۇپ.

تۋعان توپىراعى اقىننىڭ ءار جىلعى مەرەيتويىن ونەگەلى وتكىزىپ كەلەدى. ونىڭ 80, 90, 100 جىلدىعىنا وراي «قازاق­تىڭ جۇبانى» اتتى كىتاپتار جارىق كوردى. بۇل ءۇردىس اماندىق بولسا, الدا دا جالعاسا­دى دەپ ويلايمىن.

بۇگىنگى جاس ۇرپاق – ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى. ولاردىڭ جۇبان اقىن تۋرالى تەرەڭ ءبىلۋى, ماقتان ەتۋى ماڭىزدى. جاس قاۋىم جۇبان جىرىن جاتتاپ وسكەنى دۇرىس. ونداي ەلجاندىلىق قاسيەت دارىعان وڭىرلەر بار. مىسالى, جىمپيتىنىڭ كارى-جاسى قادىر اقىننىڭ جىرىن كەز كەلگەن ورتادا جاتقا سوعادى. مۇقاعاليدىڭ اۋىلى دا سولاي. بىزگە دە وسى ءۇردىس ۇلگى بولسا, كانە.

دانا قادىردىڭ ءوزى جۇباعاڭنىڭ:

«...اسان بوپ تۋىپ قازاقتار,

ولەدى اسان قايعى بوپ...» –

دەگەن ەگىز جولىنا تاڭعالۋمەن وتكەنىن ءوز اۋزىنان ەستىدىك. «اپىراي, وسى وي ماعان قالاي كەلمەدى؟» دەگەن وكىنىش, ءتىپتى قىزعانىش تا بولدى», دەگەن ەدى قادىر اقىن. وسىدان-اق جۇباننىڭ ارقالى اقىن, جامپوز جىراۋ ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەدى.

اقىننىڭ «انكەتاما قوسىمشا» ولەڭىندە ءبارى بار. تۇتاس ءبىر ءداۋىر ءبىر ولەڭگە سيىپ كەتكەن. بۇل – اقىن شەبەرلىگى. بۇدان وزگە قىسقا دا نۇسقا ولەڭمەن جازىلعان ءومىربايان كوزىمىزگە شالىنعان جوق. اتىشۋلى اشتىق جىلى ومىرگە كەلگەن ۇلدىڭ « ۇلى جورىعى» جىرمەن كەستەلەنىپ جۇرە بەرەدى. اناسى, جارى, ۇل-قىزى تۋرالى دا بەينەلەپ, باعالاپ ايتىپ وتەدى. ايتپەسە اقىننىڭ انالارعا ارنالعان «جەسىر تاعدىرى» اتتى كەڭ قۇلاشتى, ەپيكالىق پوەماسى بار عوي. بۇگىندە 95 جاسقا تولىپ وتىرعان اياۋلى جارى سوفيا تۋرالى:

«...جار دا جوق سوفيامداي جەر بەتىندە,

جەل بولىپ ءبىر تيمەگەن ەل بەتىنە.

قۋانىش, قۋاندىعىن, ازاماتىن,

انانىڭ سۋسىنداتقان شەربەتىنە!» – دەپ, ءبىر-اق شۋماقپەن اسىل جارىنىڭ ادامدىق, انالىق قاسيەتىن تانىتىپ وتەدى.

«...ۇيلەندىك, ۇيلەندىك تە تۇرا بەردىك,

جوق ەدى سىنىق وجاۋ مۇرا دەرلىك...» – دەپ كەلەتىن جولدار بولۋشى ەدى الدىڭعى باسىلىم­داردا. شاماسى, قىسقارتۋعا تۇسكەن بولۋى كەرەك. تۋعان جەرى جىلاندى تۋرالى دا جىلى شۋماقتارمەن بايانداپ وتەدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, «انكەتاما قوسىمشا» اتتى عۇمىرداريالىق ولەڭدى تۇيسىكپەن ءتۇسىنىپ, جادىعا الىپ وقۋ كەرەك. وقىلىپ جاتسا, تىڭداۋ كەرەك.

1990 جىلى جۇباننىڭ 70 جىلدىعى قۋراي­لىساي اۋىلىندا رەسپۋبليكالىق دارەجەدە اتالىپ ءوتتى. سوندا اۋىلداسى, مايدانداس دوسى, اقىن, عالىم ساعىنعالي سەيىتوۆ «جىلاندىمەن جۇزدەسكەندە» اتتى ولەڭىن ۇلكەن تەبىرەنىسپەن كوزىنە جاس الىپ تۇرىپ وقىپ ەدى. از عانا ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىن:

«بىرەۋلەرگە اتىڭ تاڭسىق, جىلاندى,

بىرەۋلەرگە بەسەنەدەن ۇنامدى.

بەرمەن قارا, بەتىڭدى بۇر, مەن بىلسەم,

جىلان ەمەس, داڭقىڭدى ادام شىعاردى.

وزىڭدە ءبىر جىلىلىق بار, جىلاندى,

وزىڭدە ءبىر ۇلىلىق بار, جىلاندى.

راحمەت ساعان: تۋدىڭ اقىن اقيىق,

جانى جايساڭ, جومارت جۇرەك جۇباندى.

كەشىر مەنى! كەشىرە گور, جىلاندى,

مەن قانشاما بولسام-داعى شىدامدى,

توپىراعىڭا تيگەن شاقتا تابانىم,

كوزىم ءمولت-ءمولت مونشاق شىقپەن شىلاندى.

شىلانبادى, اعىل-تەگىل بۇلاندى,

سەرپە المادىم جانارىمنان تۇماندى.

كەشىر مەنى! كەلە المادىم ەرتىپ مەن,

دارا دارىن, دانا ۇلىڭ جۇباندى!

از با ادامدى وپىندىرار شەتىن ءىس؟

ولەڭتىم-اۋ, سەن دە كەشىر: ءوتىنىش.

جەتپىسىنە جەتكىزە الماي جۇباندى,

وزەگىمدى ورتەدى عوي وكىنىش!»

اقىن وسى ومىرباياندىق ولەڭىنىڭ باسىندا جىراۋلىق قيالىنا جول بەرىپ, ارمانىن ايتادى. اس تا توك توي بولعانىن شالقىتا جىرلايدى عوي. سول قيالى, ارمانى سول كەزدە قيال بولسا دا, بۇگىندە, شۇكىر, ەلى ارداقتاپ, اقىن اتىن اسقاقتاتا تويلاپ كەلە جاتىر. ءالى دە تويلاي بەرمەك. قيىن كەزدە جىلاندىدا بولماعان توي جايىعىن جايلاعان جايساڭ ەلدىڭ تويىنا اينالعالى قاشان.

ساعىنتاي بيسەنعاليەۆ,

اقىن, جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى