بانكتەر ءۇشىن كتس-ءتىڭ ءتيىمدى مولشەرلەمەسى 15% بولعان, ال ادەتتە كومپانيالار ءۇشىن ول 20%-دان اسادى. بۇل مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردان (مبق) تۇسەتىن تابىستىڭ (ولارعا سالىق سالىنبايدى) سالىق جەڭىلدىگىنە بايلانىستى. ەندى 2026 جىلدان باستاپ سول جەڭىلدىكتى الىپ تاستاۋدى جوسپارلاپ وتىر. ويتكەنى ول جەڭىلدىك سالىق ءتۇسىمىن تومەندەتىپ قانا قويماي, ناقتى سەكتوردى نەسيەلەۋگە دەگەن ىقىلاستى دا كەمىتەدى. ويتكەنى سالىقتىق ارتىقشىلىققا بايلانىستى مبق-نىڭ ءتيىمدى كىرىستىلىگى نومينالدىدان 20%-عا جوعارى. مىسالى, مبق مولشەرلەمەسى 15% بولسا, وندا سالىق اسەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ول 18,75%-عا تەڭەسەر ەدى, بۇل ولاردى نەسيەگە قاراعاندا تيىمدىرەك ەتەدى.
جەڭىلدەتىلگەن تۇردە بانكتىڭ جۇمىس سحەماسى كەلەسىدەي: دەپوزيت جانە باسقا دا قۇرالدار ارقىلى كليەنت اقشاسىن تارتىپ, بانك ونى نەسيە, قۇندى قاعاز, ۇلتتىق بانكتەگى دەپوزيت جانە باسقا دا قارجى اكتيۆتەرىنە اينالدىرادى. بازالىق مولشەرلەمە اقشا قۇنىنىڭ تومەنگى شەگىن قالىپتاستىرادى, الايدا تاۋەكەلسىز اكتيۆتەردە سالىق جەڭىلدىگى بولسا, وندا ونىڭ قۇنى ۇلعايا تۇسەدى. بانك نارىققا شىعارماعان اقشاسىن ۇلتتىق بانككە قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىمەن مينۋس 1%-بەن سالادى. ماسەلەن, 15,25% بازالىق مولشەرلەمە كەزىندە مۇنداي سالىمداردىڭ كىرىستىلىگى 14,25% بولادى. ال ۆاليۋتالىق قالدىقتار مارجانى الىپ تاستاعاندا فرج ستاۆكاسىنا ورنالاستىرىلادى, بۇل قازىر شامامەن – 3,5%.
2024 جىلى بانكتەردىڭ جالپى پايىزدىق كىرىسى 7,41 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. بانكتەردىڭ باستى تابىس كوزى – نارىقتىق قۇننان الدەقايدا تومەن باعادا قارجى تارتا الۋىندا. باستى سەبەپ – قاداعالاۋشىلىق شەكتەۋلەر. 2018 جىلى ۇلتتىق بانك اعىمداعى شوتتارعا پايىز ەسەپتەۋگە تىيىم سالدى. بۇل – ازاماتتاردىڭ كارتا شوتتارىندا, كومپانيا مەن بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ ەسەپتىك شوتتارىندا ساقتالاتىن اقشا. وتكەن جىلى مۇنداي قارجىنىڭ ورتاشا كولەمى 9,2 ترلن تەڭگە بولعان. ونىڭ 5,6 ترلن تەڭگەسى – تەڭگەمەن, 3,6 ترلن تەڭگەسى – شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساقتالعان. بانك مۇنداي قارجىنى تەگىن تارتادى جانە ونى ۇلتتىق بانك پەن فرج-عا مولشەرلەمەمەن ورنالاستىرادى.
قاراپايىم ەسەپتەۋ: تەڭگەمەن: 762 ملرد تەڭگە (5,6 ترلن × 13,61%); شەتەل ۆاليۋتاسىمەن: 126 ملرد تەنگە (3,6 ترلن × 3,5%). ناتيجەسى: 888 ملرد تەڭگە اعىمداعى شوت ەسەبىنەن كەلگەن. سونىمەن قاتار ۆاليۋتالىق دەپوزيت بويىنشا مولشەرلەمەنى شەكتەۋ دە (جىلدىق 1%) قاداعالاۋشىلىق اربيتراجدى تۋدىرىپ وتىر. فرج مولشەرلەمەسى نولگە تاقاۋ بولعان كەزدە سونشالىقتى ءرول ويناي قويعان جوق. الايدا ول وسكەننەن كەيىن بانكتەر تاۋەكەلسىز اربيتراجعا يە بولدى (2,5%). ءسويتىپ, 6,4 ترلن تەڭگە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيت 160 ملرد تەڭگە قوسىمشا تابىس اكەلدى. وسىلايشا, قاداعالاۋشىلىق اربيتراج بىلتىر بانكتەردىڭ 1,048 ترلن تەڭگە تازا پايدا تابۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ونىڭ 449 ملرد تەڭگەسى – بيۋدجەتتىڭ تولىق الىنباعان كىرىسى, ويتكەنى زاڭدى تۇلعالار اراسىنداعى اعىمداعى شوتتاردىڭ نەگىزگى ۇستاۋشىلارى – بيۋدجەتتىك ۇيىمدار.
قازىر كتس-تى 5%-عا كوتەرۋ تالقىلانىپ جاتىر (بيۋدجەتكە 150 ملرد تەڭگە اكەلەدى دەپ). الايدا قاداعالاۋشىلىق اربيتراجدى دا جويۋ قوسىمشا 1 ترلن تەڭگە الىپ كەلەر ەدى. سوندا بۇل اقشا تەك بيۋدجەتكە ەمەس, حالىق پەن بيزنەسكە دە ورالادى. شەشىم: اعىمداعى شوتتارعا پايىز ەسەپتەۋگە سالىنعان تىيىمدى الىپ تاستاۋ; ۆاليۋتالىق دەپوزيت بويىنشا مولشەرلەمەلەرگە شەكتەۋدى الىپ تاستاۋ; بانكتەر اراسىندا باسەكەنى كۇشەيتۋ. مۇنىڭ ءبارى ولاردىڭ ەكونوميكاعا بەلسەندى تۇردە كرەديت بەرۋىنە جاعداي جاسايدى.
اربيتراجدىڭ جويىلۋى سالدارىنان بانكتەر تابىستىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەۋگە كوشەدى. دەمەك, كىرىستىلىكتى ساقتاپ قالۋعا تىرىساتىن اكتسيونەرلەر بانككە نەسيە كولەمىن ۇلعايتۋدى تاپسىرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە نەسيە نارىعىن كەڭەيتىپ, ەكونوميكاعا وڭ اسەر ەتەدى.
ارينە, بۇل ورايدا بانك سەكتورى نەسيە بويىنشا مولشەرلەمە ءوسىپ كەتەدى دەگەندى العا تارتىپ, مۇنداي وزگەرىسكە قارسى شىعادى. الايدا جوعارى باسەكە مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا شەكتەۋ نەسيە پايىزىنىڭ ءوسىمىن توقتاتا الادى. ەڭ باستىسى – بانكتەر ءتيىمسىز رەتتەۋدەن ارتىق پايدا تابۋدى توقتاتادى, بۇل بۇكىل ەكونوميكاعا پايدا اكەلەدى.
