– «ساتيرانىڭ سىرقاتتانىپ قالعانىنا ءبىراز بولدى. ءوزى بولعانىمەن, ءسوزىنىڭ قۋاتى كەمىدى, قازىر ءتىپتى حال ۇستىندە جاتىر», دەيدى باز بىرەۋلەر. جۇرتتىڭ ايتىپ جۇرگەنى قانشالىقتى راس؟
– الدەكىمدەر ايتقانداي, ساتيرا شىن مانىندە, رەانيماتسيادا جاتقان بولسا, پالاتاعا شىعاتىن كۇنى دە جاقىن. قازاق باردا قازاقى قالجىڭ باردا, ونى تىم ەرتە «جەرلەپ» قويعانىمىز جاراسا قويمايدى. راس, كەڭەس زامانىندا ازۋىن ايعا بىلەگەن «ارا» جۋرنالى بار ەدى, باسىلىم بىتكەننىڭ سوڭعى بەتىندە سىن-سىقاق بۇرىشتارى تۇراقتى جۇرگىزىلەتىن. سوندىقتان بولار, ءار وڭىردەن ءازىل-سىقاققا بەيىمى بار اۆتورلار تىرناقالدى شىمشىمالارىن رەداكتسياعا جولدايتىن. ال قازىر زامان باسقا, «ارا» جۋرنالى جابىلىپ, «ايقىن» گازەتىنىڭ ىشىنەن «ارا» قوسىمشاسى شىعىپ كەلەدى. بۇعان دا شۇكىر. «كوز ءتيىپ كەتپەسىن» دەپ تۇكىرىپ قويۋعا بولادى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ساتيرالىق شىعارمالار جۇيەلى بەرىلىپ ءجۇر. «Egemen Qazaqstan»-نىڭ سىن-سىقاق بۇرىشى ءوز الدىنا. وسىعان دا شۇكىرشىلىك ەتۋىمىز كەرەك. بۇعان كەدىر-بۇدىرلى بولسا دا, الەۋجەلىدەگى ازىلدەردى قوسىڭىز. جاستاردىڭ دەنى عالامتورداعى جازبالاردى كوپ وقيدى. اسىرەسە ازىلمەن ارلەنىپ, ساتيرانىڭ قىشقىلى قوسىلعان دۇنيەلەردى قالت جىبەرمەيدى. سوندىقتان باس-اياعى جۇپ-جۇمىر, قىسقا دا نۇسقا ساتيرا جازۋعا قۇمبىلمىن.
– سوزىڭىزدەن ماقتانىشتان گورى شۇكىرشىلىكتىڭ لەبى كوبىرەك سەزىلەدى. سوعان قاراعاندا ادىلەتسىزدىكتىڭ «سوققىسى» بولعان ساتيرانىڭ ءوز جوقشىسى بولماي تۇرعان سەكىلدى؟
– بۇل تۋرالى ويلاسام, وتىرا قالىپ جىلاعىم كەلەدى, «نەگە ولاي؟» دەپ بارىنەن سۇراعىم كەلەدى. كوڭىل بولگىسى كەلمەيتىندەردىڭ قۇلاعىنان بۇراعىم كەلەدى. كوركەم پروزا مەن پوەزيا, اۋدارما, بالالار ادەبيەتىنە قاتىستى بايگەلەر ءجيى جاريالانىپ, الاقانىڭدى ىسقىلاپ قويىپ, كوزىڭدى ۋقالاپ جىبەرىپ وقي قالساڭ, ىشىندە ساتيراعا قاتىستى ەشتەڭە جوعىن كورەسىڭ دە, كوڭىلىڭ كوڭ استىندا قالعانداي بولادى. سىقاق جانرىن جولاتپايدى نەمەسە «ۇمىتىپ» كەتە بەرەدى. ءتورت ت ۇلىك ساپىندا جوق شەكشەك اتا بالاسىنشا شەتقاقپاي كورىپ كەلەدى. جاستاردى ساتيراعا ىنتالاندىرۋ, ءىس-شارالار وتكىزىپ, ماراپاتتاۋ جاعى كەمشىن سوعىپ جاتىر. «موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعى» سياقتى بۇل جانردىڭ وكىلدەرى تىم از, كوپ تە ەمەسپىز. از بولاتىن سەبەبى, ساتيراعا ء«ۇشىنشى سورتتى ۇن» سياقتى قاراپ, كادىمگىدەي كوڭىل بولىنبەيتىندىگىندە.
– ساتيرا تۋرالى ءسوز قوزعالا قالسا, تاياقتىڭ ءبىر ۇشى ءازىل-وسپاق وتاۋلارى مەن كومەديا تەاترلارىنا تيەدى. بۇگىنگى ساحناداعى, كينوداعى ساتيرا تۋرالى وي-پىكىرىڭىز قانداي؟
– ساحناداعى ساتيرا ۇساقتالىپ كەتتى. «شانشار» شارشادى. اۆتورلارمەن جۇمىس ىستەي بىلمەيدى. كەڭەس زامانىنداعى دۇركىرەگەن «تاماشانىڭ» باس رەجيسسەرى لۇقپان ەسەنوۆ اعامىز قانداي ەدى؟ اۆتورلارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, بەرمەسىڭدى «تارتىپ» الاتىن. بىردە لۇقپان اعا تەلەفون سوعىپ: «جاڭا جىلعا ءبىر اپتا عانا قالدى. توعىز ينتەرمەديا جازىپ بەرسەڭ؟ قالاماقىڭدى بەرەمىز. ساعان عانا سەنەمىز!» دەدى. ويلانباستان كەلىسىم بەرىپ, الماتىداعى «قازاقستان» قوناقۇيىندە جاتىپ, ەكى كۇننىڭ ىشىندە «ماسساج», «قايىرشىلار», «رەكەتتەر», «قيقارلار» – بارلىعى توعىز دۇنيە جازىپ قولىنا ۇستاتقانىمدا, مارقۇم لۇقاڭنىڭ قۋانعانىن كورسەڭىز. قازىرگى ءازىل-سىقاق تەاترىنىڭ باسشىلارى اۆتورلاردى كورسە, اۋەلى ىرجيادى, سوسىن تىرجيادى. ويتكەنى ولار قالتالارىنان قىرىق تيىن شىعارعىسى كەلمەيدى. ورىس, وزبەك, قىرعىز ساتيراسىنان ۇرلاپ, ءتىپتى الەۋجەلىدەگى ساتيرامنىڭ يدەياسىن جىمقىرىپ جىبەرىپ, جىميىپ جۇرە بەرەدى. ال كينوداعى ساتيرانىڭ ءبارى بيداي بىلجىراق. ولار (كينو تۇسىرەتىن «دانىشپانداردى» ايتامىن) كومەديانىڭ تەوريالىق ءمان-ماعىناسىنان ماقرۇم. كومەديا – كۇلدىرۋ عانا دەپ ويلايدى دا, ءبۇلدىرىپ جاتادى. سوسىن, كورەرمەن دەڭگەيى دە تومەندەپ كەتكەندەي. بولماشى نارسەگە تىرقىلداپ كۇلەدى دەيسىڭ. سوعان قاراپ, كينو تۇسىرۋشىلەر تال تۇستە تالىپ قالادى. بىزدە «تاقيالى پەرىشتە» دارەجەسىنە جەتەتىن كينوكومەديا ءالى جوق.
– نەگە ەكەنىن قايدام, كەيىنگى كەزدە ءباسپاسوز بەتىنەن فەلەتون, پامفلەت سەكىلدى وتكىر جانرلاردىڭ قاراسى كورىنبەي كەتتى. سونىڭ سەبەبىن نەمەن تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
– شىنىندا, فەلەتون, پامفلەت دەگەن جانرلار الدەقاشان «قايتىس» بولعان. ەرتەدە وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ «قاقپان» سىن-سىقاق بۇرىشىندا اپتا سايىن فەلەتوندارىم جاريالاناتىن. كەيىپكەرىمدى تىرىدەي ىرەيتىنمىن, تۇزدايتىنمىن, شاينايتىنمىن, ساركازم قىلبۇراۋلارىمەن بايلايتىنمىن, وقيعانى ءوربىتىپ, دىرىلدەتكىش ديالوگتەرمەن ءورىپ, راقاتتانىپ جازاتىنمىن. شىندىقتى شىرىلداتىپ, ەكى وكپەسىن سىرىلداتىپ فەلەتون جازىپ كورشى. ء«وزىڭ كىنالى, جالا جاپقان» بولىپ شىعا كەلۋىڭ عاجاپ ەمەس. ءبىر جىلدارى «الاقانى قىشي بەرەدى» اتتى فەلەتون جازىپ, باسىم پالەگە قالدى, بالالار باقشاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سوتقا بەردى. «الاقانىم قىشىمايدى, دالەلدەپ بەرسىن, كەشىرىم سۇراسىن!» دەيدى. ءىشىپ-جەپ قويعانىن, الاعان قولىنىڭ «قىشىپ تۇراتىنىن» ساتيرالىق تىلمەن جازعانىمدى, دالەلدى قۇجاتتارىمنىڭ ءبىر پاپكا ەكەنىن ايتسام, سوت تا, ول دا تۇسىنبەيدى. اقىرى گازەتكە: «پالەنشيەۆانىڭ ەش جەرى قىشىمايدى» دەپ كەشىرىم سۇراپ جازدىق. وسىدان كەيىن تىلشىلەر «تىلىمىزگە تىكەن كىرىپ كەتەر» دەپ ويلايدى. ەڭ باستى سەبەبى, سىنعا سىقسيىپ قارايتىنداردىڭ بەل ومىرتقاسىن مايىستىرىپ جىبەرەتىندەي تەگەۋرىندى يدەولوگيا جوق.
– وسى عاسىردىڭ ساتيريگى قانداي بولۋى كەرەك؟
– و-و, ول وڭاي شارۋا ەمەس. قازىرگى ساتيريك زامان كوشىنە ىلەسە ءبىلۋى كەرەك. ىلەسە الماي, ىلدەبايلاپ ءجۇرىپ, بۇرق ەتىپ, قۇم ۇستىنە قۇلاپ, قولىن سوزىپ: «ە-ەي, توقتاڭدار, ساتيرا قىمىزىنان بەرىڭدەرشى, شولدەدىم!» دەپ ءجۇرىپ, كوشتىڭ سوڭىندا قالعانشا, جازباي-اق تىنىش جۇرگەن ابىروي. قازىرگى زاماننىڭ سىقاقشىسى كومپيۋتەردى, الەۋمەتتىك جەلىنى جەتىك مەڭگەرىپ, تاقىرىپتاردىڭ ءوزىن تاقىر جەردەن تاۋىپ العانداي ءسوز سويىلىن ويناتا ءبىلۋى قاجەت. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تۇڭعىش رەت «سۋپەر سۇمەلەكتەر», «ۇرىنىڭ قاتىنى», «ميستەر ليام نەمەسە وتىز ەركەك» سىندى ساتيرالىق روماندار جازىپ ءبىتىردىم, ء«بىزدىڭ اعاي تاماشا» ساتيرالىق پوۆەسىمنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويدىم. دەمەۋشى تابىلىپ جاتسا بولدى دەيمىن قيالىمدى قيارداي تۋراپ وتىرىپ. مۇنى ايتپاعىم, قازىرگى زامان ساتيريگى ەڭبەكقور بولۋى كەرەك, اينالاڭ تولى تاقىرىپ, وقيعا, راقاتتانىپ سۇيكەي بەر, سۇيكەي بەر...
– ساتيرانىڭ سالماعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي ۇسىنىس ايتاسىز؟
– ەڭ اۋەلى ساتيرا «انشەيىن جانر» دەگەن كوزقاراستان شىعىپ, وزگە جانرلارمەن يىقتاس ەكەنىن مويىندايتىنداي كوزقاراسقا كوشكەنىمىز ءجون. ساتيرالىق رومان, ءازىل-سىقاق اڭگىمەلەرگە بايگەلەر ۇيىمداستىرۋدى قولعا الۋ ساتيرانىڭ سالماعىن ارتتىرا تۇسەدى. ءبىرىنشى ءساۋىر – كۇلكى كۇنى عانا ەسكە الاتىن تىلشىلەر سياقتى بولۋدىڭ قاجەتى شامالى. تەلەارنالارعا ساتيريكتەر ءجيى شاقىرىلىپ, ولاردىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ, ءتىپتى شوۋ ۇيىمداستىرۋ – ءومىر تالابى. باسىلىمداردا ساتيرالىق اڭگىمەلەرگە بايگە جاريالاپ, ءبىرىنشى ءساۋىر – كۇلكى كۇنى «جىل ساتيريگى» اتاعىمەن ماراپاتتاۋ ساتيريكتەردىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, شىعارماشىلىق بيىكتەرگە جەتەلەر ەدى.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
