ينفلياتسيالىق شوك قىسقامەرزىمدى بولادى
قارجىگەر اندرەي چەبوتارەۆ بۇل رەفورمانى ەرتەرەك قولعا الۋ قاجەت ەدى دەيدى.
– كەيىنگى بىرنەشە جىل بويى بىزدە سالىق مولشەرلەمەلەرى وتە تومەن بولىپ كەلدى. بىراق ەشقانداي ناقتى قادام جاسالمادى. ەندى بيۋدجەت تاپشىلىعى اسقىنعان كەزدە, ۇكىمەتتىڭ باسقا امالى قالماي وتىر. سالىق مولشەرلەمەسىن كۇرت كوتەرۋ مەن تابىس شەگىن تومەندەتۋدىڭ قيسىنى بار. بۇل, ءسوزسىز, ينفلياتسيالىق شوك تۋدىرادى, بىراق ول قىسقامەرزىمدى بولادى ءارى جىلدام باسىلادى, – دەيدى ول.
قارجىگەر سالىقتىق جەڭىلدىكتەرگە قويىلاتىن شەكتى دەڭگەيدىڭ تومەندەۋى (78 ملن-نان 15 ملن تەڭگەگە) بيزنەستى كولەڭكەلى ەكونوميكادان شىعارادى دەپ وتىر.
– كەيبىر ساراپشىلار بۇل كەرى اسەر بەرىپ, «كولەڭكەلى» بيزنەستىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلەدى دەگەن پىكىردە ءجۇر. الايدا ءبىز قازىردىڭ وزىندە نارىقتاعى «بولشەكتەۋ» قۇبىلىسىن بايقاپ وتىرمىز. مىسالى, مەيرامحانا, ءدارىحانا مەن دۇكەندەردە بىرنەشە كاسسا ورناتۋ ارقىلى كاسىپكەرلەر سالىقتان جالتارۋعا تىرىسىپ باعۋدا. جاڭا شارتتار اياسىندا, ارينە, كەيبىر كاسىپكەرلەر «كولەڭكەگە» كەتەدى. بىراق تسيفرلاندىرۋ زامانىندا ونداي استىرتىن ارەكەتتى بايقاماي قالۋ مۇمكىن ەمەس. وعان قوسا تومەندەتىلگەن شەك بيزنەستىڭ تولىق جاسىرىنۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى, – دەدى.
«ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» فيسكالدىق ساياسات ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى كسەنيا زاگال ققس مولشەرلەمەسىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بيزنەستىڭ قوسىمشا شىعىندارى پايدا بولاتىنى ءسوزسىز دەيدى.
– وسى اسەردى جۇمسارتۋعا ۇكىمەت ەڭبەككە اقى تولەۋ قورىنا سالىناتىن سالىقتىق جۇكتەمەنى ايتارلىقتاي تومەندەتۋ ارقىلى بۇل شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. بۇل بيزنەستىڭ قارجىلىق جاعدايىن جەڭىلدەتۋگە ءارى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قولداۋعا كومەكتەسەدى. ققس مولشەرلەمەسىنىڭ ءوسۋى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. اتالعان رەفورما اياسىندا الەۋمەتتىك كومەك, جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قاراي يندەكساتسياسى قاراستىرىلعان. بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىن قولداپ, باعانىڭ وسۋىنە بايلانىستى جاعىمسىز اسەرلەردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ققس مولشەرلەمەسىنىڭ ارتۋى ينفلياتسياعا قىسىم جاسايتىنى راس, بىراق بۇل قىسقامەرزىمدى اسەر بولماق. ورتامەرزىمدى كەزەڭدە ەكونوميكا جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلىپ, قوسىمشا بيۋدجەت كىرىستەرى ەسەبىنەن ناقتى سەكتوردى دامىتۋعا, بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاساۋعا جول اشىلادى, – دەيدى ول.
ءباسپاسوز سالىقتان بوساتىلا ما؟
بۇل سالىق دەگەنىڭىز ءوندىرىس, ءوندىرىس ەمەس دەپ ءبولىپ-جارماي, قىزمەت كورسەتىپ, تابىس تاۋىپ وتىرعان كەز كەلگەن ۇيىمعا سالىناتىندىقتان ونىڭ ىشىندە مەديا سالاسى دا كىرەدى. اقپارات تاراتۋشى مەكەمەنى كاسىپورىن, دۇكەندەرمەن قاتار قويۋ قيسىنعا سوقپايتىن سەكىلدى. وسى تۇرعىدا ءباسپاسوزدى ققس-دان باسى ءبۇتىن بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىس قىلاڭ بەرەدى. مۇنداي ۇسىنىس 2019 جىلى ايتىلدى دا. ودان بەرى دە مەديامەنەدجەرلەر باسپاسوزگە ققس سالقىنىنىڭ قاتتىراق تيەتىنىن ايتىپ ءجۇردى.
ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم گازەتتەرگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرۋ جايىن كوتەردى.
«سالىق كودەكسىنە باسپا ماسەلەسىنە, گازەت, جۋرنالدارعا سالىقتىق جەڭىلدىك بەرۋ ماسەلەسىن ەنگىزۋدى كوتەرىپ وتىرمىز. ءبىز ەسەپتەپ كوردىك, گازەت, كىتاپ بيزنەسىنىڭ ورتاق سالىققا سالاتىن قارجىسى كوپ ەمەس. رۋحانياتتى دامىتقىمىز كەلسە, قولداۋ ءبىلدىرۋ قاجەت», دەيدى دەپۋتات. جالپى بارىنە ءبىر ولشەممەن قاراماي, ءار سالانىڭ ەرەكشەلىگىن دە ەسكەرۋ كەرەك سەكىلدى.
لاففەر قيسىعى نە دەيدى؟
ساراپشى اياكوز حانەت ققس مولشەرلەمەسىن 12%-دان 20%-عا دەيىن ارتتىرۋ باستاماسىنا بىرقاتار ەلدەرگە جاسالعان ەمپيريكالىق زەرتتەۋلەر كوزىمەن قاراپ كورگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ بيۋدجەتتەگى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ تورتتەن ءبىرى – ققس. بىراق قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىن كوتەرۋ سالىق تۇسىمدەرىنە ءاردايىم وڭ اسەر ەتە بەرمەيدى. بۇل قۇبىلىستى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ەكونوميستەر لاففەر قيسىعى ۇعىمىنا جۇگىنەدى. ونىڭ ءمانى – سالىق مولشەرلەمەسى بەلگىلى ءبىر شەككە دەيىن وسكەندە سالىق تۇسىمدەرى ارتادى, بىراق وسى شەكتەن اسقاندا سالىق تۇسىمدەرى كەرىسىنشە, تومەندەي باستايدى. سەبەبى تىم جوعارى سالىق بيزنەسكە اۋىرتپالىق سالىپ, «كولەڭكەلى» ەكونوميكاعا كوشۋگە نەمەسە تۇتىنۋ مەن ينۆەستيتسيانى قىسقارتۋعا ماجبۇرلەيدى.
– «Laffer Curves» (لاففەر قيسىعى) تۇجىرىمداماسى سالىق مولشەرلەمەسى مەن سالىق تۇسىمدەرى اراسىنداعى بايلانىستى كورسەتەدى. قيسىق-دوڭەس پىشىندە بولادى (Ո). بۇل دوڭەستىڭ تۋرا ورتاسىنداعى نۇكتە «سالىق مولشەرلەمەسىنىڭ ماكسيمۋمى», ياعني بۇل نۇكتەگە دەيىنگى كوتەرىلگەن مولشەرلەمەدەگى سالىقتان تۇسىمدەر ارتادى, ال سول نۇكتەدەن باستاپ تۇسىمدەر ازايادى. باستىسى وسى «نۇكتەدەن» قاتەلەسپەۋ كەرەك. ايتپەسە قاۋىپتى ايماققا ءوتىپ كەتەمىز. بىزدە ققس-نى بىردەن 67%-عا ءوسىرۋ, بۇل – «فيسكالدىق شوك». ادەتتە, مۇنداي رەفورمالار جاساۋ ءۇشىن تەك ودان كەلەتىن تۇسىمدەردى عانا ەمەس, بۇل «شوكتىڭ» قانشالىقتى وپتيمال كورسەتكىش ەكەنىن دالەلدەيتىن مودەل, ەكونوميكاعا قانداي يمپۋلس بەرەتىنى ساراپتالعان تالداۋ جۇمىسى بولۋى قاجەت, – دەيدى ەكونوميست.
1995–2011 جىلدارى ەۋروپا وداعىنداعى 27 ەلدىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ققس مولشەرلەمەسىن ارتتىرعان سايىن سالىق تۇسىمدەرى دە ارتقان, بىراق بۇل ءۇردىس ءاردايىم تۇراقتى بولماعان. ەكونوميكالىق تسيكلدىڭ كەزەڭدەرى دە ماڭىزدى ءرول اتقارعان. ەكونوميكا ءوسىپ تۇرعان كەزەڭدە – حالىقتىڭ تابىسى مەن تۇتىنۋى ارتادى, كاسىپورىنداردىڭ اينالىمى وسەدى. وسى كەزدە ققس مولشەرلەمەسى وزگەرمەسە دە, سالىق تۇسىمدەرى كوبەيەدى. رەتسەسسيا كەزەڭىندە – تۇتىنۋ تومەندەيدى, بيزنەس قيىندىقتارعا تاپ بولادى, تيىسىنشە, سالىق تۇسىمدەرى دە ازايادى. ەگەر ءدال وسى كەزدە ققس مولشەرلەمەسىن كوتەرسە, تۇتىنۋشىلاردىڭ رەاكتسياسى وتە جىلدام بولادى. ولار شىعىندارىن كۇرت ازايتىپ, بيزنەس تە ينۆەستيتسيالارىن قىسقارتادى. وسىلايشا, سالىق تۇسىمدەرى كۇتىلگەندەي ارتپاي, كەرىسىنشە, تومەندەۋى مۇمكىن. بۇل ەكونوميكالىق توقىراۋ كەزەڭىندە لاففەر قيسىعىنىڭ وزگەرەتىنىن, سالىق تۇسىمدەرىنىڭ سالىق مولشەرلەمەسىنە الدەقايدا سەزىمتال بولاتىنىن كورسەتەدى. ياعني سالىق ساياساتىندا ەكونوميكانىڭ قاي كەزەڭدە تۇرعانىن ەسكەرمەۋ كەرى اسەر ەتۋى بەك مۇمكىن.
– ققس مولشەرلەمەسىن كوتەرۋ تۇتىنۋعا, بيزنەستىڭ اشىقتىعىنا ايتارلىقتاي ىقپال جاسايدى. بۇل اسەرلەر نەگىزىنەن تۇتىنۋشى مىنەز-قۇلقىنىڭ وزگەرۋىنە, ءوندىرىستىڭ قىسقارۋىنا, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, ينفلياتسيانىڭ جەدەلدەۋىنە جانە ەكونوميكالىق سەنىمنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى. اسىرەسە تۇتىنۋعا اسەرى مول. ققس – تۇتىنۋعا سالىناتىن سالىق بولعاندىقتان, ونىڭ مولشەرلەمەسى كوتەرىلگەن سايىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسى قىمباتتايدى. باعالاردىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى. تۇتىنۋشىلار قوسىمشا ءارى قىمبات تاۋارلاردى ساتىپ الۋدى قىسقارتىپ, تەك ەڭ قاجەتتى تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە اقشا جۇمسايدى. ناتيجەسىندە سۇرانىستىڭ تومەندەۋى ءوندىرىس كولەمىن ازايتادى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن تەجەيدى. ەگەر تۇتىنۋ قاتتى قىسقارسا, مەملەكەت «سالىق تۇزاعىنا» (tax trap) تۇسەدى, ياعني سالىق مولشەرلەمەسىن كوتەرگەنىمەن, تۇسىمدەر تومەندەيدى, – دەيدى ساراپشى.
كاسىپكەرگە كەدەرگى كوپ
ققس-نى جوعارىلاتۋدىڭ نەگىزگى تاۋەكەلدەرى – رەسمي تىركەلمەۋ, قولما-قول ەسەپ ايىرىسۋ, قۇجاتسىز ساتۋ جانە سالىق ەسەپتىلىگىن بۇرمالاۋ. «Friends» بيزنەس-قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى دميتري كازانتسەۆ ۇكىمەت ايتىپ وتىرعان رەسمي ينفلياتسيا كورسەتكىشتەرى شىنايى جاعدايمەن سايكەس كەلە بەرمەيدى دەيدى.
– قازىر كاسىپكەرلەر بەلگىسىزدىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بيزنەس وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسۋ, ولارمەن اشىق ديالوگ جۇرگىزۋ دە كەمشىن ءتۇسىپ تۇر. مەملەكەتتىك ورگاندار بيزنەس وكىلدەرىمەن كەڭەسپەي, ماڭىزدى رەفورمالاردى ءوز بەتىمەن قابىلداسا, بۇل بيزنەستىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن ازايتۋى ىقتيمال, – دەيدى دميتري.
ونىڭ سوزىنشە, سالىقتان تولىق جالتارۋ مۇمكىن ەمەس. «كاسىپكەرلەر زاڭسىز تابىسىن ەرتە مە, كەش پە جۇمسايدى, ال مەملەكەتتىك ورگاندار اقشانىڭ قايدان كەلگەنىن باقىلاپ وتىرادى. سوندىقتان «كولەڭكەلى» ايماققا كەتۋ – ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا پايداسىز. ناتيجەسىندە, بيزنەس زاڭداستىرۋعا ءماجبۇر بولادى, ال تۇتىنۋشىلارعا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسى قىمباتتايدى» دەيدى ساراپشى.
نارىقتىڭ جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋىن كۇتۋ عانا قالدى
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ حابارلاۋىنشا, بيۋدجەت-سالىق جۇيەسىن رەفورمالاۋ بارىسىندا ينفلياتسيانى تەجەۋدىڭ قوسىمشا شارالارى قاراستىرىلۋى مۇمكىن. مىسالى, ىشكى نارىقتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن تولتىرۋ, شاعىن بيزنەستى بەيىمدەلۋ كەزەڭىندە قولداۋ ءۇشىن ءوندىرىس سەكتورىندا جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋ دەگەن سەكىلدى.
– ققس مولشەرلەمەسىنىڭ ءوسۋى وتە كۇردەلى ماسەلە, ويتكەنى ول تۇتىنۋشىلارعا دا, بيزنەسكە دە ماڭىزدى. تۇتىنۋشىلار ءبىر تاۋار مەن قىزمەتكە بۇرىنعىدان كوپ تولەۋگە ءماجبۇر بولادى, ال بيزنەس بۋحگالتەرلىك شىعىنداردىڭ ارتۋىنا, جيىنتىق سۇرانىستىڭ السىرەۋىنە تاپ بولادى. قۋانتارلىعى, ۇكىمەت جالاقى قورىنا جۇكتەمەنى 40%-دان 30%-عا دەيىن تومەندەتەتىنىن جاريالادى جانە ققس-نى كوتەرۋدەن كۇتىلەتىن تۇسىمدەردى ەكونوميكالىق ءوسۋدى ىنتالاندىرۋعا, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, باسىم سالالارداعى پەرسپەكتيۆالى بيزنەس-جوبالاردى قولداۋعا باعىتتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىلايشا, كەرى اسەردى ازايتۋعا ارنالعان العاشقى قادامدار انىق كورىنەدى. نەعۇرلىم شىنايى ستسەناري – نارىقتىڭ جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋىن كۇتۋ. سونىمەن قاتار جيىنتىق سۇرانىس, سايكەسىنشە ينفلياتسيا, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ تۇپكىلىكتى باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى باسەڭدەۋى مۇمكىن. ياعني سالىق مولشەرلەمەلەرىن كوتەرۋگە جاۋاپ رەتىندە ەكونوميكالىق سۇرانىستى قوسىمشا تەجەيتىن قاجەتتىلىك بولمايدى, – دەدى ققق ساراپشىسى رامازان دوسوۆ.
ساراپشىلار قاۋىپتى ايماققا ءوتىپ, سالىق تۇزاعىنا ءتۇسىپ قالماس ءۇشىن, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋ كەرەك دەيدى. بۇل مولشەرلەمەنى كوتەرۋدەن گورى كوبىرەك ناتيجە بەرەدى. سونىمەن بىرگە بيۋدجەتتەگى ءتيىمسىز شىعىنداردان ارىلۋ, بيزنەستىڭ اشىق جۇمىس ىستەۋىن ىنتالاندىراتىن شارالار قابىلداۋ, زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ (جەمقورلىقتىڭ) الدىن الۋعا باعىتتالعان باستامالاردى كۇشەيتۋ ارقىلى سالىق ءتارتىبىن جاقسارتۋ, ازاماتتاردىڭ سالىق جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ, ديففەرەنتسيالانعان مولشەرلەمەنى ەنگىزۋ ماڭىزدى.
