كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «ەQ»
تاياۋ كۇندەرى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىندە وتكەن 2024 جىلدى قورىتىندىلاۋعا ارنالعان كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا جەمقورلىققا قارسى جۇمىستاردىڭ جاي-جاپسارى تالقىعا سالىندى. پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى كومەكشىسى ەرجان جيەنباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلدەرى, قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى قاتىسقان جيىندا اگەنتتىك توراعاسى اسحات جۇماعالي بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىق قاتەرلەرىن بولدىرماۋ ءۇشىن 238 سىرتقى تالداۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزىلگەنىن ايتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىققا «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداسىن ىلگەرىلەتۋ اياسىندا 900 مىڭنان اسا ءتۇرلى ماقساتتى توپ وكىلدەرىن قامتىعان 7,5 مىڭعا جۋىق ءىس-شارا وتكىزىلگەن, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ اياسىندا «بيزنەسكە جول» جوباسى جۇزەگە اسىپ, 200 پروبلەمالىق ماسەلە شەشىلگەن, 24 مىڭنان اسا كاسىپكەردىڭ قۇقى قورعالعان.
«مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اگەنتتىك 87,7 ملرد تەڭگە كولەمىندە ءتيىمسىز شىعىننىڭ الدىن الدى. ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ جۇمىستارى دا جالعاسىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ اگەنتتىكتىڭ باقىلاۋىندا 182 نىسان بار, ونىڭ 81-ءى اياقتالعان», دەدى ول.
ءبىز بۇعان دەيىن سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قابىلدانىپ جاتقان ءتۇرلى شارانىڭ ءبىرى – «اقشانى بوياۋ» قاناتقاقتى جوباسى تۋرالى جازعان ەدىك. «تسيفرلىق تەڭگە» پلاتفورماسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقان بۇل جوبا اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە تەمىرجول قۇرىلىسى سياقتى الەۋمەتتىك ماڭىزدى سالالار دا ەنگىزىلىپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋدان باستاپ, ونىڭ قوزعالىسىنىڭ بارلىق تسيكلى تسيفرلاندىرىلماق.
«جالپى, «اقشانى بوياۋ» جوباسى ۇلتتىق بانك پەن قارجى مينيسترلىگىنىڭ بەلسەندى قولداۋىمەن ىسكە اسىپ جاتىر. قاناتقاقتى جوبا اياسىندا ءار تەڭگەنى «تاڭبالاۋ» قاراستىرىلعان. بۇل قاراجات قوزعالىسىن سوڭعى جەتكىزۋشىگە دەيىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وعان اۆتوكولىك جانە تەمىرجول قۇرىلىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن مال ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جەكەلەگەن ايماقتار مەن نىساندار قامتىلىپ وتىر. بۇل تەتىك قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەي باستادى, العاشقى تسيفرلىق تەڭگەلەر جەتكىزۋشىلەر مەن مەردىگەرلەرگە جىبەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, قاراعاندى وبلىسىندا «دوستىق-مويىنتى» تەمىرجولىن سالۋ شەڭبەرىندە 164 ملرد تەڭگە, اتىراۋ وبلىسىندا «مۇقىر-كۇلسارى» اۆتوجولىن جوندەۋگە 100 ملن تسيفرلىق تەڭگە ءبولىندى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.جۇماعالي.
اگەنتتىك باسشىسى بۇل وتە ماڭىزدى جوبا ەكەنىن جانە ونىڭ بۇكىل سالاعا ەنگىزىلۋى اقشا جىمقىرۋعا قارسى ۇلكەن كەدەرگى بولاتىنىن ايتتى. سونداي-اق مەردىگەرلەردىڭ تاڭبالانعان اقشامەن «اشىق» جۇمىس ىستەۋگە دايىندىعى «Open Book» قاعيداتى بويىنشا ادال بيزنەستىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
اگەنتتىكتىڭ القا وتىرىسىندا بىرنەشە جىلدان بەرى تابىستى جۇزەگە اسىپ جاتقان زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ جۇمىستارى جايىندا دا كەڭىنەن مالىمەت بەرىلدى. ونىڭ الەۋمەتتىك ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, سايكەسىنشە, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام ەكەنى ايتىلدى. ناقتى سانعا جۇگىنسەك, 2022 جىلدان بەرى 1 ترلن 120 ملرد تەڭگەگە جۋىق م ۇلىك تۇرىندەگى اكتيۆتەر مەن قاراجات مەملەكەتكە قايتارىلعان, ونىڭ ىشىندە وتكەن جىلى 486,5 ملرد تەڭگە زاڭدى ورنىنا جەتكەن. مەملەكەت مۇلكىن زاڭسىز تۇردە قالتالارىنا باسقان ادامداردان قايتارىلعان وسى قاراجات ەسەبىنەن ەلىمىزدە 56 مەكتەپ سالىندى.
كەز كەلگەن قوعامداعى سىبايلاس جەمقورلىق ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا سوققى بولىپ تيەتىنى راس. سونداي-اق وعان قارسى كۇرەستىڭ باستى ماقساتى دا – تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قورعاۋ. وسىعان وراي اگەنتتىك بىلتىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە سىرتقى تالداۋ جۇرگىزگەن. كەيىنگى بەس جىلدا الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىنا بيۋدجەتتەن 23 ترلن تەڭگە ءبولىنىپتى. الداعى ەكى جىلعا تاعى 13 ترلن تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانعان. نەگىزگى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى مۇگەدەكتىكتى بەلگىلەۋ, جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن قىزمەتتەرگە بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋ ماسەلەلەرىندە انىقتالىپ وتىر.
«ولار, اسىرەسە الەۋمەتتىك كومەككە جۇگىنەتىن ازاماتتاردىڭ وسال ساناتتارىنا اسەر ەتەدى. جوسىقسىز قىزمەتكەرلەر قولدانىستاعى ولقىلىقتاردى پاراقورلىق پەن قىزمەتتىك وكىلەتتىگىن اسىرا پايدالانۋ ءۇشىن ءجيى قولدانادى. جوعارىدا ايتىلعاندار قىلمىستىق قۇقىقتىق تاجىريبەمەن دە راستالادى. مىسالى, شىمكەنتتە ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ءبولىم باسشىسى مەن قالالىق ەمحانا قىزمەتكەرىنە قاتىستى ۇكىم شىعارىلدى. ولار مۇگەدەك بالالاردىڭ اتا-انالارىنان مۇگەدەكتىك توبىن بەلگىلەگەنى ءۇشىن جۇيەلى تۇردە پارا الىپ وتىرعان», دەدى ا.جۇماعالي.
سونىمەن قاتار سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە سىرتقى تالداۋ بارىسىندا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار نەگىزگى ماسەلە انىقتالدى. مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاماعا قاتىستى 5,2 مىڭنان اسا ايلا-شارعى جاساۋ فاكتىسى, اتاپ ايتقاندا نەگىزسىز مۇگەدەكتىك تاعايىنداعان نەمەسە ودان باس تارتۋ جاعدايلارى بەلگىلى بولدى. مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا ارنالعان تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسىن نەگىزسىز كوتەرۋ, سونداي-اق جالعان جەتكىزىلىمدەر فاكتىلەرى تىركەلگەن. بۇل 830 ملن تەڭگەنىڭ ماقساتسىز جۇمسالۋىنا اكەلىپ سوققان.
«اتاپ ايتقاندا, شىمكەنت قالاسىندا گيگيەنالىق قۇرالدارعا نەگىزسىز تولەنگەن سوما 200 ملن تەڭگەنى قۇرادى. 1,2 مىڭنان اسا جالعان بيزنەس قۇرۋ جانە الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋ ءۇشىن كىرىستەردى كوبەيتۋ جاعدايلارى انىقتالدى. سونىمەن قاتار جالعان جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 500-دەن اسا جاعدايى بەلگىلى بولىپ, 168 ملن تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتتىك سۋبسيديا قاعاز جۇزىندە عانا بولىنگەنى, بىراق ءىس جۇزىندە ادامدار جۇمىسقا ورنالاسپاعانى انىقتالدى», دەپ اتاپ ءوتتى اگەنتتىك توراعاسى.
وسى جانە وزگە دە وزەكتى جايتتارعا توقتالعان ا.جۇماعالي قوعامدا «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتتارىن, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتى ساپالى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, ونىڭ الدىن الۋ جانە سەبەپتەرىن جويۋ, جازانىڭ بۇلتارتپاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە زالالدى وتەۋ, سونداي-اق بيزنەستى سىبايلاس جەمقورلىقتان قورعاۋ نەگىزگى باعىتتار بولىپ قالا بەرەدى. ۆەدومستۆو باسشىسى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جانە ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتالعان پرەزيدەنت تاپسىرمالارىنىڭ بۇلجىتپاي ورىندالاتىنىن مالىمدەدى.
