تسيفرلىق ورتاداعى ءتىل الەۋەتى
وتىرىس بارىسىندا پالاتا دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ جانە تالىمگەرلىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. سەناتورلار زاڭنىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى ساياساتىن ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام ەكەنىنە نازار اۋداردى.
اتالعان زاڭ ارقىلى ءتيىستى زاڭناماعا جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان تالىمگەرلىك ينستيتۋتىن رەتتەۋ ءۇشىن «تالىمگەرلىك جونىندەگى ۇيىم» ۇعىمى ەنگىزىلەدى. سونداي-اق تالىمگەر بولۋعا ۇمىتكەر ادامداردىڭ تالىمگەرلىك بويىنشا وقىتۋدان مىندەتتى تۇردە ءوتۋى بەلگىلەنەدى جانە تالىمگەرلىك بويىنشا وقىتۋدى ۇيىمداستىراتىن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالادى.
سونىمەن قاتار زاڭدا قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيە رەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق سوزدىك قورىن قۇرۋدى, قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق ستيلدەرى مەن جانرلارىنىڭ ماتىندەرىن قامتيتىن اقپاراتتىق-انىقتامالىق جۇيە رەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىن قۇرۋدى, قازاق تىلىندەگى ماتىندەردى وڭدەۋ, گەنەراتسيالاۋ جانە تالداۋ ءۇشىن جاساندى نەيروندىق جەلىگە نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن اۋقىمدى ءتىل مودەلىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن نورمالار قاراستىرىلعان.
بۇعان قوسا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ءوز قۇزىرەتى شەگىندە ستراتەگيالىق, رەتتەۋ, ىسكە اسىرۋ جانە باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قۇزىرەتى بەلگىلەنەدى. م.اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, زاڭدا دارىندى وقۋشىلاردى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە ولاردىڭ عىلىمي قىزمەتىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن حالىقارالىق عىلىمي جوبالار كونكۋرستارىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىنە كونكۋرستان تىس مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن بەرۋ جونىندەگى نورما دا بار.
«قارالعان زاڭ تالىمگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى, سونداي-اق ءبىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. زاڭ ارقىلى جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا تالىمگەر بولۋعا نيەتتى ادامداردى وقىتاتىن ارنايى ۇيىمداردىڭ مارتەبەسى, قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى بەكىتىلدى. تۇزەتۋلەردىڭ ءبىر توپتاماسى تسيفرلىق ورتادا قازاق ءتىلىنىڭ الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋعا ارنالعان ەرەجەلەردى قامتيدى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق وليمپيادالار مەن كونكۋرستاردا جەڭىسكە جەتكەن دارىندى وقۋشىلارعا «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى ۇزدىك شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى. ماقۇلدانعان زاڭ تالىمگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ الەۋەتىن نىعايتۋعا جانە ءتىلىمىزدى دامىتۋ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
تەڭىزدەگى جۇمىس توقىراپ تۇر
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. سۇيىندىك الداشەۆ اقتاۋ پورتى اكۆاتورياسىندا تەڭىز ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋعا قاتىستى پروبلەمالارعا توقتالدى. اتالعان ماسەلە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ دامۋىنا جانە ەلىمىزدىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
«اقتاۋ پورتى اكۆاتورياسىندا تەڭىز ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ» جوباسى تەڭىز ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ 2024–2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنا ەنگىزىلگەن جانە قۇنى 42 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاساقتالىپ, ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى الىندى. الايدا قۇنى 20 ملرد تەڭگە قۇرايتىن 2025 جىلى باستالۋعا ءتيىس جوباعا بۇگىنگى تاڭدا بۇل باعىتتا جۇمىستىڭ اتقارىلۋىنا قاراجات كوزى قارالماعانى انىقتالىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە جوبانىڭ ۋاقىتىندا ىسكە اسپاي قالۋىنا اسەرىن تيگىزەدى», دەپ اتاپ ءوتتى دەپۋتات.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قارجىلاندىرۋدىڭ بولماۋى ەلىمىزگە ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. قاۋىپسىز ناۆيگاتسيانى قامتاماسىز ەتۋ, جۇك اعىنىن ارتتىرۋ جانە مارشرۋتتاعى كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ قاجەت. بۇل شارالار اتقارىلماسا, ترانسكاسپي مارشرۋتىنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ تونەدى, ال ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى جۇزەگە اسپاي قالادى.
«جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, اقتاۋ پورتى اكۆاتورياسى تەڭىز ءتۇبىن تەرەڭدەتۋدىڭ 1-كەزەڭ جۇمىستارىن ۋاقىتىندا اتقارۋ ماقساتىندا جوبانى قارجىلاندىرۋعا قاراجات بولۋگە ىقپال ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ كولىك لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ باعىتىندا زور مۇمكىنشىلىكتەر بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى دەپۋتات.
الەۋمەتتىك قورعاۋ ماماندارىنىڭ نازى
دەپۋتات بيبىگۇل اققوجينا قازىر اتتەستاتتاۋعا جاتپايتىن پسيحولوگ, دەفەكتولوگ جانە لوگوپەدتەردى قوسا العاندا, الەۋمەتتىك قورعاۋ مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەيتىن پەداگوگتەردى اتتەستاتتاۋ ماسەلەسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋدى ۇسىندى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, وسىعان بايلانىستى بۇگىندە مۇنداي ماماندار مەكتەپتەردەگى مۇعالىمدەرگە قاراعاندا تومەن جالاقى الىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇمىسقا دەگەن ىنتا-ىقىلاس تومەندەي تۇسكەن جانە كادرلاردىڭ جوعارى اقى تولەنەتىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا اۋىسۋى كوبەيىپ بارادى. بۇل دەربەس كوزقاراس پەن وزگەشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
«الەۋمەتتىك قورعاۋ مەكەمەلەرىندەگى پەداگوگتەرگە اتتەستاتسيا جۇيەسىنىڭ بولماۋى كاسىبي وسۋگە ىنتالاندىرۋدى جويۋمەن قاتار, ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارمەن جۇمىس ساپاسىنا دا قاۋىپ توندىرەدى. اتتەستاتتاۋدى ەنگىزۋ مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن وبەكتيۆتى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە ولاردىڭ جالاقىسىنىڭ وسۋىنە جانە ەڭبەك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتەدى. مۇنداي اتتەستاتتاۋدىڭ قاجەتتىلىگى, اسىرەسە جالاقىنىڭ ايىرماشىلىعىنا كەلگەندە اسا ماڭىزدى. مىسالى, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە پەداگوگ-پسيحولوگ 247 مىڭ تەڭگە الادى, ال الەۋمەتتىك قورعاۋ مەكەمەسىندەگى ارىپتەسىنىڭ جالاقىسى 187 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ەڭبەكاقى تولەۋدەگى مۇنداي الشاقتىق كاسىبي ىنتا-ىقىلاستىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
دەپۋتات الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى پەداگوگتەرگە اتتەستاتتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن ەرەجەلەردى وزگەرتۋدى ۇسىنىپ وتىر. ول الەۋمەتتىك قورعاۋ ماماندارىن اتتەستاتسيالاۋ ولاردىڭ كاسىبي ىنتاسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالارعا كورسەتىلەتىن ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەر ساپاسىن جاقسارتادى دەپ سانايدى.
ورمان شارۋاشىلىعىنا كومەك كەرەك
سەناتور امانگەلدى تولاميسوۆ جەكە ورمان شارۋاشىلىقتارىنا قاتىستى پروبلەمالارعا نازار اۋداردى. جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن دەپۋتات اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋدى, سۋبسيديالاردى, سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى جانە ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەر ءۇشىن وتەماقىلاردى قامتيتىن ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن جەكە ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جول كارتاسىن ازىرلەۋ سىندى باسقا دا شارالاردى ۇسىندى.
«جەكە ورمان شارۋاشىلىعى ورمان القاپتارىن ۇلعايتۋعا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋگە باعىتتالعان ءبىزدىڭ كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولا الادى جانە بولۋعا ءتيىس. بۇل سەكتور – ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق دامۋىنا جانە رەسۋرستاردى قالپىنا كەلتىرۋگە قوماقتى ينۆەستيتسيا كوزى. الايدا ەلدە جەكە ورمان شارۋاشىلىعى بىرقاتار جۇيەلى ماسەلەگە تاپ بولىپ تۇر», دەدى سەناتور.
ول قازىرگى كەزدەگى قاۋىپ-قاتەردى نازارعا الا وتىرىپ, جۇيەلى كەدەرگىلەردى جويۋ, قارجىلىق ىنتالاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە جەكە اعاش وسىرۋشىلەر ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«جەكە ورمان شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ تەتىكتەرىن ازىرلەپ, ۇلتتىق باعدارلامالار اياسىندا جەكە ورمان يەلەرىنە كومەك كورسەتۋدى سۇرايمىز. وسى ماقساتتا ۇكىمەتكە جەكە ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا كەشەندى جول كارتاسىن ازىرلەۋدى تاپسىرۋدى ۇسىنامىز. جول كارتاسى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋدى, سۋبسيديالار, سالىق جەڭىلدىكتەرى جانە ەكوجۇيەلىك قىزمەتتەر ءۇشىن وتەماقىلاردى قامتيتىن ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى كوزدەۋگە ءتيىس. بۇل ەلىمىزدە 2030 جىلعا دەيىن ورمان القاپتارىن 14,5 ملن گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ, كليماتتىق وزگەرىستەرگە قارسى تۇرۋ جانە تابيعاتتى تۇراقتى پايدالانۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەدى», دەدى سەناتور.
سونداي-اق پالاتا وتىرىسىندا سەناتور ەۆگەني بولگەرت سەرتيفيكاتتاۋ ورگاندارى مەن زەرتحانانىڭ قوسارلانعان باقىلاۋىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل وتاندىق بيزنەسكە قاۋىپ توندىرەدى. وسىعان بايلانىستى ول مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ راسىمدەرى مەن نەگىزدەرىن زاڭنامالىق تۇرعىدان اجىراتۋدى ۇسىندى.
ال دەپۋتات التىنبەك نۋح ۇلى ايگىلى عالىم ەۆنەي بوكەتوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن جوعارى يدەولوگيالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, وسى باعىتتا بىرقاتار ۇسىنىسقا توقتالىپ ءوتتى.
