زامانا تالابىنان تۋعان زاڭدار

ماسس-مەديا –  اياسى كەڭ ۇعىم

ەل تاريحىندا ەڭ ۇزاق تالقى­لان­عان قۇجاتتىڭ ءبىرى «ماسس-مە­ديا تۋ­را­لى زاڭعا» پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 19 ماۋسىمدا قول قويدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭ­عىرۋ جولى» اتتى جولداۋىندا مەم­لەكەت­تىڭ مۇددەلەرىن, قوعامنىڭ سۇرا­نىس­تارىن جانە مەديا سالاسى­نىڭ دامۋ ۇردىس­تەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارى تۋرالى زاڭدى قاي­تا قاراۋ تۋرالى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىن­داۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن جاڭا زاڭدا بىرقاتار تىڭ ەرەجە كورىنىس تاپتى.

ەڭ الدىمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن قاتار, ينتەرنەت-رەسۋرستاردى دا قامتيتىن «ماسس-مەديا» دەگەن جاڭا ءارى اناعۇرلىم كەڭ ۇعىم ەنگىزىلگەنىن تىلگە تيەك ەتسەك بولادى. مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات جۇزەگە اسىرىلا­تىن بىرىڭعاي مەديا پلاتفور­ماسىن قۇرۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا گرانتتار بەرۋ, اككرەديتتەۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبى ارقىلى (اككرەديتاتسيا كارتالارىن بەرۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان ۇدەرىسى) جۋرناليستەردى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدارعا تىركەۋ جانە باسقا دا مىندەتتەر قاراستىرىلعان.

اتالعان زاڭدى جۋرناليستەر قاۋىمى كوپتەن كۇتتى. قۇجاتتا ولار ءۇشىن قوسىمشا قۇقىق­تىق كەپىلدىكتەر بەلگىلەنىپ, ء«جۋر­ناليستىڭ ەرەكشە مارتەبەسى» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلدى. وندا ءجۋرناليستىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنىڭ قورعالۋىن, ولاردىڭ اقپارات ىزدەۋ, سۇراتۋ, الۋ جانە تاراتۋ كەزىندەگى, سونداي-اق زاڭدا بەلگىلەنگەن وزگە دە ەرەكشە قۇقىقتارىن بىلدىرەتىن تالاپتار كورىنىس تاپتى. اتاپ ايت­قاندا, مەملەكەتتىك ورگاندارعا سۇراۋ­­لارىن قاراۋ مەرزىمى 7-دەن 5 جۇ­مىس كۇنىنە دەيىن قىسقاردى.

زاڭنىڭ تاعى ءبىر اتاپ ايتار تۇسى – ۇلتتىق تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك تىلدەگى وتاندىق تەلە-راديو باعدارلامالاردىڭ اپتا سايىنعى كولەمى 50 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن ۇلعايتىلىپ, شەتەلدىك تەلەراديو باعدارلامالارىن رەترانسلياتسيالاۋ كولەمى 20 پايىزدان 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى.

سونىمەن قاتار ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدى ناسيحاتتايتىن حاباردى, ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋدىڭ جولدارى مەن وعان ۇندەيتىن اقپاراتتى تارا­تۋعا, جاريا­لاۋعا تىيىم سالىن­عانىن دا ماڭىزدى وزگەرىس­تىڭ ءبىرى رەتىندە اتاۋعا بولادى.

بولاشاققا ارنالعان باعدارلاما

1 قاڭتاردان باستاپ ەلىمىزدە «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى ىسكە قوسىلىپ, 2006 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەرى تۋعان بارلىق بالانىڭ ارنايى جيناقتاۋشى شوتىنا العاشقى 100 دوللار قاراجات ءتۇستى. بۇل قارجى بولا­شاقتا ونىڭ وقۋىنا نەمەسە باسپانا ساتىپ الۋى­نا جۇمسالماق. مەملەكەت باس­شى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوردان بالالارعا اقشا اۋدارۋ تۋرالى زاڭعا وتكەن جىلدىڭ 16 قارا­شا­سىندا قول قويعان ەدى. دەگەنمەن ونىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋى وسى جىلى باستالدى.

قاراجات بجزق-داعى جەكە شوتتارعا تۇسەدى, شوت «جەكە تۇلعا­لار» مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازا­سىنداعى اقپارات نەگىزىندە ءار بالاعا اۆتوماتتى تۇردە اشىلادى, ياعني اتا-انالارعا بانككە نەمەسە بجزق-عا ارنايى بارۋدىڭ قاجەتى جوق. بالانىڭ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدار­لا­ما­سىنا قاتىسا الاتىنىن نەمە­سە قاتىسا المايتىنىن egov.kz پور­تالىنداعى جەكە كابينەتتەن بىلۋگە بولادى. بۇعان قوسا زەينەتاقى قورىنىڭ enpf.kz رەسمي سايتىندا تۇراقتى تۇردە مالىمەتتەر جاريالانىپ تۇرادى.

ايتا كەتەيىك, بۇل اقشانى بالا 18 جاسقا تولعانشا شەشىپ الۋعا بولمايدى. ودان كەيىن قاراجات اتالعان شوتتا تاعى 10 جىل بويى ساقتالىپ تۇرادى. ەگەر وسى ارالىقتا, ياعني ول 28 جاسقا تولعانشا قاراجات پايدالانىلماسا, ول زەينەتاقى شوتىنا اۋدارىلادى. ال ەگەر بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن باسقا ەلگە كوشىپ, ازاماتتىعىن اۋىستىرسا, جينالعان تولەمدى الۋ قۇقىعىنان ايىرىلادى. ەلدەن كەتكەنىمەن, ازاماتتىعىن اۋىستىرماسا, وندا 18 جاسقا تولعان سوڭ جينالعان اقشانى الا الادى.

جوعارىدا ايتقانداي, بالا كامەلەت جاسقا تولعاننان كەيىن جي­ناقتالعان قارجى تەك ەكى ماق­ساتتا, ياعني تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا نەمەسە وقۋ اقىسىن تولەۋگە پايدالانىلادى. تۇرعىن ءۇيدى تەك ەل اۋماعىنان الا الادى, ال وقۋ اقىسىن قاي ەلدە ءبىلىم الىپ جاتسا دا, تولەۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەك.

وسى جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىن شوتتا جيناقتالعان قارا­جاتتى پايدالانۋ تۋرالى 41,8 مىڭ ءوتىنىش ءتۇسىپ, 4,2 ملن دوللار شەشىپ الىنعان. ونىڭ 2,3 ملن دوللارى تۇر­عىن ءۇي جاعدايىن جاق­سارتۋعا, 1,9 ملن دوللارى وقۋ اقى­سىن تو­لەۋ­گە پايدالانىلعان. پرە­زي­دەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسى­مەن قولعا الىن­عان بۇل جوبا وسكەلەڭ ۇرپاق­تىڭ ۇزاقمەرزىم­دى قارجىلىق قاۋىپسىز­دىگىن قامتا­ماسىز ەتىپ, الەۋمەتتىك جاع­دايىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك.

پەتيتسيا – قوعام ءۇنى

بيىل ءساۋىر ايىندا ەل ازاماتتارىنا ۇكىمەتتىڭ مىندەتتى قاراۋىنا جاتاتىن رەسمي پەتيتسيالاردى بەرۋگە زاڭدى قۇقىق ۇسىناتىن پەتيتسيالار تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەندى. بۇل قۇجات پەتيتسيالاردى بەرۋ مەن قول قويۋ ءتارتىبىن رەتتەپ, رۇقسات ەتىلەتىن ماسەلەلەر ءتىزىمى مەن ونى قاراۋ ءۇشىن قول جيناۋ مەجەسىن بەكىتتى. زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن باستالعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى قادام بولدى, سونداي-اق قوعام مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالىپ, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن ارتتىردى.

وسى ورايدا ىسكە قوسىلعان epetition.kz پلاتفورماسىندا حالىق­تىڭ جوعارى بەلسەندىلىگى بايقال­عانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ونى جاريا­لانىپ جاتقان پەتي­تسيالاردىڭ سانىنان, سونداي-اق وزەكتى الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق ماسەلەلەردى تال­قىلاۋعا ازا­مات­تارىمىزدىڭ بەلسەندى قاتىسۋى­نان بايقاۋعا بولادى.

مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت باستاماشى بولعان «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرا­لى» زاڭنىڭ ماقساتى – ەل ازامات­تارىنىڭ مەملەكەت ىستەرىن باسقا­رۋعا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ونىڭ اياسىندا پەتيتسيا ينستيتۋتىن رەسمي تۇردە رەتتەۋ.

«زاڭ ءوتىنىش بەرۋدىڭ بىرنەشە شەگىن بەلگىلەيدى. اۋداندىق دەڭگەيدەگى پەتيتسيالاردى ەڭ از دەگەندە 2,5 مىڭ ازامات قولداۋى كەرەك. ءوتىنىش ۇكىمەت دەڭگەيىندە قارالۋى ءۇشىن 50 مىڭ ازاماتتىڭ قول قويۋى قاجەت. ءوتىنىشتى قاراۋ ۇدەرىسى مۇمكىندىگىنشە اشىق بو­لا­­دى, قاجەتتى قوعامدىق تىڭ­داۋ­­لار وتكىزىلەدى. سوڭعى شە­شىم­دى مەم­­لەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىن­شى باس­­شى­سى قابىلدايدى», دەدى مينيستر.

ويىن بيزنەسىنىڭ جارناماسىنا جول جوق

شىلدە ايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ويىن بيزنەسى تۋرالى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرگە قول قوي­دى. وتكەن جىلى پرەزيدەنت قاۋىپسىزدىك كەڭەس وتىرىسىندا: «كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ويىنعا تاۋەلدىلىك جاعدايى كەڭ اۋقىم الا باستادى. كەيبىر وتباسىلار ءۇشىن بۇل ۇلكەن تراگەدياعا اينالدى» دەگەن ەدى. وسىعان وراي ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ, ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى ءۇشىن قۇمار ويىندارعا قاتىستى شەكتەۋلەر بەلگىلەندى.

زاڭمەن ويىنقۇمارلىققا تاۋەل­دىلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋگە, الەۋ­­مەتتىك وسال توپتاردى قورعاۋ­عا جانە ويىن بيزنەسىن ۇيىمداس­تى­رۋ­شىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارت­­تىرۋعا باعىتتالعان نورمالار ەن­­گىزىلدى. بۇدان بىلاي بورىش­كەر­لەر­دىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە تۇر­عان ادامدار مەن جاۋاپ­تى مەملە­كەتتىك لاۋازىمدا وتىر­عاندار ويىن­حانالارعا كىرە المايدى. بۇل ءوز كەزە­گىندە قارجى­لىق تاۋەكەلدەردىڭ ال­دىن الىپ, قوعامنىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەت­­شىلەرگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرماق.

زاڭ نورمالارى بۋكمەكەر­لىك كونتورالار مەن توتاليزاتور­لاردىڭ جارناماسىنا شەكتەۋ قويادى, ال سىرتقى جارناماعا, كولىك­تەر مەن باق-تاعى جارنا­ماعا مۇلدەم تىيىم سالىنىپ وتىر. ءماجىلىس دەپۋتا­تى ەدىل ءجاڭبىرشيننىڭ ايتۋىنشا, زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ويىن بيز­نەسى, لوتەرەيا جانە لوتەرەيا قىزمەتى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ.

«قۇمار ويىندارعا, ءباس تىگۋگە قاتىسۋعا جاس شەگىن جەكە تۇلعا­لار ءۇشىن 21 جاستان باس­تاپ 25 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ليتسەنزياسى جوق شەتەلدىك بۋكمە­كەرلىك كەڭسەلەردىڭ, توتالي­زاتورلاردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىنا تىيىم سالىنادى. تۇرعىن ۇيلەر مەن جاتاقحانالاردا, ما­دەنيەت ۇيىمدارى ورنالاسقان جەكە تۇرعان عيماراتتار مەن قۇرىلىسجايلاردا, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, عيبادات ۇيلەرىندە لوتەرەيا بيلەتتەرىن تاراتۋعا جانە تەرمينالداردى ورناتۋعا تىيىم سالىنادى. ەلەكتروندىق كازينو مەن ينتەرنەت-كازينو قىزمەتىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار 25 جاسقا دەيىنگى ادامداردى, قۇمار ويىندارعا جانە ءباس تىگۋگە قاتىسۋى شەكتەلگەن ادامداردى قۇمار ويىن­دارعا قاتىسۋعا جىبەرۋ ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق كوزدەلەدى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق قايتا جاسالعان جاعدايدا ليتسەن­زيانىڭ قولدانىسىن توقتاتا تۇرۋ تۇرىندەگى جازا ەنگىزىلدى», دەدى ول.

ەل موينىنداعى اۋىر جۇك

19 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى كەيبىر زاڭنامالىق اكتى­لەرگە نەسيە بەرۋ كەزىندە تاۋە­كەل­دەردى بارىنشا ازايتۋ, قارىز الۋشى­لاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ, قارجى نارىعىن رەتتەۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلگەن زاڭعا قول قويدى.

حالىقتىڭ نەسيە باتپاعىنا باتىپ, قارىزدارىنىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنى – ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى. ارينە, ولاردى ەشكىم نەسيە الۋعا ماجبۇرلەگەن جوق, بىراق ەلدەگى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعداي سوعان يتەرمەلەپ وتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋدى مەملەكەتتىڭ قولعا الۋى – قۇپتارلىق ءىس.

زاڭعا حالىقتىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە قاتىستى بىرقاتار ەرەجە ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, قارىزىن 90 كۇننەن اسا ۋاقىتتان بەرى وتەمەي جۇرگەن ادامدارعا جاڭادان نەسيە بەرۋگە تىيىم سالىنادى. الايدا قارىزدى قايتا قارجىلاندىرۋعا بۇل تىيىم جۇرمەيدى. اسكەري قىزمەتشىلەر مەرزىمدى اسكەري قىزمەتىن وتكەرۋ كەزىندە جانە اسكەردەن قايتىپ كەلگەننەن كەيىن 60 كۇن ىشىندە العان قارىزىنا سىياقى ەسەپتەۋدەن بوساتىلادى.

سونىمەن قاتار 2026 جىلعى 1 مامىرعا دەيىن بانكتەر مەن ميكرو­قارجى ۇيىمدارىنا ازا­مات­­تاردىڭ قارىزىن كوللەك­تور­لىق اگەنتتىكتەرگە بەرۋگە تىيىم سالىندى. ودان كەيىن كوللەك­تور­لىق اگەنتتىكتەرگە جەكە تۇلعا­لار­دىڭ قۇقىقتارىن (تالاپتاردى) بەرۋ شارتتارى قاتاڭداتىلدى. ءدال وسى كۇننەن باستاپ تەك بەرە­شەك تۋىنداعان ساتتەن 24 اي وتكەن جانە بەرەشەكتى رەتتەۋ جونىندەگى راسىمدەر مىندەتتى تۇر­دە جۇرگىزىلگەن جاعدايدا عانا قا­رىز الۋشى جەكە تۇلعالارعا قا­تىس­­­تى قۇقىقتاردى (تالاپتاردى) كول­­لەكتورلارعا بەرۋگە بولادى.

زاڭناماعا سايكەس ازاماتتارعا ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ ۆەب-پور­تالى ارقىلى بانك قارىزدارى مەن ميكروقارجىنى الۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ قۇقىعى بەرىلىپ وتىر. «ستوپ-كرەديت» دەپ اتالاتىن سەرۆيستى قازىرگى تاڭدا 855,6 مىڭ ازامات پايدالانعان. 2024 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ قارىز الۋشىلار ەرىكتى تۇردە باس تارتۋ كەزەڭىندە راسىمدەلگەن نەسيەلەردى وتەۋ مىندەتتەمەسىنەن بوساتىلدى.