– نابيرا حانىم, بيىل مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدە كوپتەگەن ايشىقتى ءىس-شارالار وتكەنىنەن حاباردارمىز. سولاردىڭ ىشىندە الكەي مارعۇلان مەن كەمەل اقىشەۆتىڭ مەرەيتويلارىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان كورمەلەر كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. كورمە وتكىزۋدەگى ماقسات-مىندەتتەرىڭىز قانداي بولدى؟
– تاعى ءبىر جىل تاريح قوينىنا سۇڭگىپ بارادى. بۇل جىل جالپى قازاق تاريحى ءۇشىن ايتۋلى جىل بولدى دەپ ايتقان بولار ەدىم. تاريحقا ورنەك سالعان مول-مۇرالارىمىزدى زەرتتەپ-زەردەلەگەن, بۇگىنگە جەتكىزگەن ءارى كەيىنگى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن داڭعىل جول سالىپ بەرگەن قوس الىپ الكەي مارعۇلان مەن كەمەل اقىشەۆ قازاق تاريحىنداعى قايتالانباس تۇلعالار. ول كىسىلەردى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىن ەگىز ۇعىم دەپ اتاۋىمىزعا بولادى. سەبەبى ەكەۋى دە ۇلتتىق مادەنيەت پەن عىلىمنىڭ ورىستەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. سوندىقتان قايراتكەر تۇلعالارىمىزدىڭ مەرەيلى جىلدارى جاي ناۋقانشىلدىق ءۇشىن ەمەس, جاس ۇرپاققا تاعىلىم بەرەتىن, تاريحقا قۇرمەت جاساپ, وتكەنگە سالاۋات ايتاتىن بىرەگەي جوبالارمەن ەستە قالسا دەدىك. مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدە ولاردىڭ شىعارماشىلىعى مەن ءومىر تىنىسىنا قاتىستى كوپتەگەن جادىگەرلەر ساقتاۋلى تۇر. اتالعان مۇرالاردى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنا وتىرىپ, جاس ىزدەنۋشىلەرگە تىڭ تاقىرىپتارعا جول اشىلسا دەگەن ماقساتىمىز بولعانى راس. ەڭ باستىسى كورمەگە كەلگەن كورەرمەنگە بۇل مۇرالاردىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسىن تانىتقىمىز كەلدى. بۇل ويىمىز بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوز مەجەسىنە جەتتى دەپ ويلايمىن.
– ەندى وسى كورمەلەرگە جەكەلەي توقتالىپ وتسەك. مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدە كورنەكتى عالىم, ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆتىڭ نەندەي مۇرالارى ساقتاۋلى تۇر؟
– ءوزىڭىز ايتقانداي, «قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ تەمىرقازىعى» دەپ اتالعان كورمەدە عالىمنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى مەن تىرشىلىگىندە تۇتىنعان جەكە زاتتارى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. كورمە مۋزەيدىڭ ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, فوتوقۇجاتتار قورىندا ساقتالعان بىرەگەي جادىگەرلەر نەگىزىندە جاساقتالعان. ورتالىق مۋزەيدە كەمەل اقىشەۆتىڭ شىعارماشىلىعى مەن ءومىر جولىنا قاتىستى 160-تان استام ەكسپونات بار. عالىم ومىرىندەگى باستى وقيعالاردى بەينەلەيتىن فوتوسۋرەتتەر مەن ماراپاتتار ماڭىزدى جادىگەرلەر ساناتىندا. قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ تاريحى ك.اقىشەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى دەسەك, ەل اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن ەڭ اۋقىمدى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىندا تابىلعان تاڭداۋلى جادىگەرلەر عالىمنىڭ تاباندى ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى. ك.اقىشەۆ 1951-1952 جىلدارى باسقارعان نۇرا ەكسپەديتسياسىنىڭ نۇرا, شەرۋباي-نۇرا, جاقسى مەن جامان, سارىسۋ وزەندەرى اڭعارلارىنداعى قورىمداردان جينالعان ماتەريالدار, جەتىسۋ اۋماعىنداعى ۇيسىندەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن بەينەلەۋگە, ونىڭ ەۆوليۋتسياسىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەسكەرتكىشتەردەن جيناستىرىلعان جادىگەرلەر, بەسشاتىر قورعانىنداعى جەرلەۋ ورنىنان الىنعان تيان-شان شىرشاسىنىڭ بىرنەشە بورەنەلەرى دە ەكسپوزيتسيا تورىنەن ورىن الدى.
اسىرەسە 1956-1991 جىلدارداعى جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ ماتەريالدارى ايرىقشا مانگە يە. ساقتاردىڭ سارىتوعاي قونىسىنان الىنعان ماتەريالدار (ب.ز. I-III عع.), 1985 جىلى تۇسىرىلگەن قىستاۋلاردىڭ توپوگرافيالىق جوبالارى, سۋارۋ قۇرىلىستارى, سۋ ديىرمەندەرى, ءىرى تاس بلوكتاردان جاسالعان قورشاۋلاردىڭ سۋرەتتەرى, ءارتۇرلى كەزەڭگە جاتاتىن سۇلۋ قويان قورىمىنىڭ قازبا ماتەريالدارى, 1982 جىلدىڭ كوكتەمىندە شەڭگەلدى اۋىلىنىڭ شەتىنەن انىقتالعان XIII-XIV عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن بەلگىسىز شىڭعىس اۋلەتى بيلەۋشىسىنىڭ جەرلەۋ ورنىنا قاتىستى جادىگەرلەردى دە كورمە قوناقتارى تاماشالادى. وتاندىق گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ دامۋىنا جانە الەمدىك مادەنيەتكە زور ۇلەس قوسىپ, مۋزەي قورىن باعا جەتپەس قازىنالارمەن بايىتقان كەمەل اقىشەۆتىڭ تۇلعاسى مەن شىعارماشىلىق مۇراسى جاس ىزدەنۋشىلەر ءۇشىن ۇلكەن زەرتتەۋلەرگە سۇرانىپ تۇرعان مازمۇندى تاقىرىپ ەكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار, شاراعا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زەينوللا ساماشەۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى جاكەن تايماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الەكساندر پودۋشكين, عالىمنىڭ قىزى زارينا كەمالقىزى قاتىسىپ, قايراتكەر عالىمنىڭ ەڭبەك جولى مەن ومىرىنە قاتىستى تىڭ ەستەلىكتەرمەن ءبولىستى.
ەلىمىزدە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى باستاۋ العان تۇستا عالىمنىڭ ۇلى الىشەر كەمال ۇلىمەن مۋزەيدە تىعىز جۇمىس ىستەدىك. ول كىسى اكەسىنىڭ جەكە زاتتارىن, ەكسپەديتسياعا الىپ بارعان دۇنيەلەرىن, ءوزى كيگەن كيىم-كەشەكتەرىن, سوعىس ارداگەرى رەتىندە العان ماراپاتتارىن, عىلىمي ەڭبەكتەرىن مۋزەي قورىنا تابىس ەتكەن. قازىر جىلدان-جىلعا اۋا-رايىنىڭ ءتۇرلى جاعدايلارىنا بايلانىستى دالا ەسكەرتكىشتەرى جويىلىپ بارا جاتىر. اقىشەۆ مۇرالارى سولاردىڭ بارىنە تەرەڭ كوزقاراسپەن ۇڭىلۋگە باعىت-باعدار بەرەتىن نەگىزدەمەلەر جاسادى. مۇنى زەرتتەپ-زەردەلەيمىن دەيتىن عالىمدارعا تاقىرىپتار جەتىپ ارتىلادى.
– بىلۋىمىزشە, اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان «عىلىمنىڭ مارعاسقاسى – مارعۇلان» دەپ اتالعان ءىس-شارانى كوشپەلى كورمە رەتىندە عالىمنىڭ تۋعان جەرىندە وتكىزىپ قايتتىڭىزدار. بۇعان نە سەبەپ بولدى؟
– ءيا, كورمەنى عالىمنىڭ تۋعان جەرى پاۆلوداردا, ءوزىنىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن وقۋ ورداسىنىڭ قابىرعاسىندا وتكىزۋىمىزدىڭ وزىندىك سيمۆوليكالىق ءمانى بار. ونىڭ ۇستىنە عالىمنىڭ تۋعان جەرىندە جىل سايىن «مارعۇلان وقۋلارى» دەپ اتالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, تۇتاس ەل ارحەولوگتارى سول الاڭدا توعىسادى. كورمەنى سوندا ارنايى الىپ باردىق ءارى عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىستىق. تۋعان جەرىنىڭ جاستارى, جاس ىزدەنۋشىلەر عالىمنىڭ قولتاڭباسى قالعان مۇرالاردى ءوز كوزىمەن كورسە دەگەن ماقساتىمىز بولدى. 1980 جىلدارى عالىمنىڭ قىزى دانەل اپاي, ءبىزدىڭ مۋزەيدىڭ قورىنا ول كىسىنىڭ بىرقاتار جەكە زاتتارىن تاپسىرعان. ولاردىڭ ىشىندە عالىم دالا جۇمىستارىنا وزىمەن بىرگە الىپ بارعان اعاشتان جاسالعان, سىرتى بىلعارىمەن قاپتالعان جاشىگى, اياعىنا كيگەن 42-ءشى ولشەمدەگى بىلعارى باتىڭكەسى بار. ودان بولەك ءوز قولىمەن جازعان «دالا ەكسپەديتسياسى» كۇندەلىگىن مۋزەيدىڭ اسا قۇندى جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز.
الكەي مارعۇلان – ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى ساناتكەرلىك توعىسقان تۇلعا. قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋى ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, تىكەلەي العاندا, ۇلتتىق ارحەولوگيا – ەتنوگرافيا مەكتەپتەرى تاريحىنىڭ قالىپتاسۋ-دامۋ ۇدەرىسى ونىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. كورمەدە فوتوسۋرەتتەر, اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ جەكە زاتتارى, قۇجاتتار, ماراپات بەلگىلەرى جانە عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتەۋ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىن ءارى قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن ايعاقتايتىن مۋزەي قورىنان الىنعان ماتەريالدار ۇسىنىلدى. سونداي-اق, كورەرمەن ورتالىق قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ ىزدەنىستەرى بارىسىندا جينالعان نەوليت جانە قولا زامانىنىڭ ارتەفاكتىلەرىمەن قاۋىشتى. ورتالىق قازاقستان ەكسپەديتسياسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەرىمەن اتاسۋ, اقمايا, مىرجىق قونىستارىنان تابىلعان زاتتار ارقىلى تانىستى. ەرتە تەمىر عاسىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىندە تاسمولا مادەنيەتىنىڭ ارتەفاكتىلەرى بار. عالىمنىڭ ورتا عاسىرلار تاريحىن زەرتتەۋدەگى تابىستارىن نۇرا وزەنى ماڭىنداعى قورىمداردان, وتىرار توبە قالالارىنداعى قازبالاردان جينالعان دۇنيەلەر, ورتا عاسىرلارداعى قۇرىلىس-ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى – ءتۇرلى عيماراتتار ماكەتتەرى اڭعارتادى. كورمەدەگى ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار تەرەڭ تامىرلى مادەني مۇرانىڭ ايعاعى. كورمە ەكسپوزيتسياسىن ءتۇرلى ماتەريالدار: قازبا جۇمىستارىنىڭ پانوراماسى, جارتاس بەتىندەگى سۋرەتتەر, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى, سونداي-اق الكەي مارعۇلان جايلى باسقا عالىمداردىڭ وي-تولعاۋلارى تولىقتىردى.
عالىمنىڭ ايتۋلى زەرتتەۋ جۇمىستارى ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, فيلولوگيا, قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى, ونەر تاريحى سياقتى ءتۇرلى سالالاردى قامتىدى. ول وتكەن عاسىردىڭ 40 جىلدارىنان باستاپ قازاقستان اۋماعىنداعى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى ىزدەستىرىپ, زەرتتەۋ شارالارىن قولعا الدى. جەتىسۋ, وڭتۇستىك, باتىس قازاقستان جەرىندەگى ەجەلگى قالا مادەنيەتىنىڭ ورىندارىن انىقتاپ وتىرار, تاراز, ساۋران, سىعاناق, سارايشىق سياقتى گۇلدەنگەن وتىرىقشى تۇرمىس ورتالىقتارىنىڭ بولعانىن دالەلدەدى.
قولا داۋىرىندەگى ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن ىزدەستىرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ءا. مارعۇلان 30 جىل بويى جەتەكشىلىك ەتكەن. اكادەميك قولا داۋىرىندە ورتالىق قازاقستان ءىرى وركەنيەت وشاعى بولىپ مۇندا بىرەگەي بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتى قالىپتاسقانىن دا عىلىمي نەگىزدە دالەلدەپ شىقتى.
– قر مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ جادىگەرلىك قورى, ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتەتىن ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ كەلەر جىلعا ارنالعان جوسپارى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– مۋزەيدىڭ ارحەولوگيا بولىمىندە 30 مىڭ ساقتام بىرلىككە جۋىق ماتەريال بار. بىلە-بىلگەن ادامعا عىلىمنىڭ ناعىز ورداسى – مۋزەي قورى. مۇنىڭ ءبارى ءۇش تىلدە كەزەڭ-كەزەڭىمەن تسيفرلى فورماتقا كوشىرىلدى. قاجەت مالىمەتتى كومپيۋتەر ارقىلى تەرىپ, وڭاي تاۋىپ الامىز. جىل سايىن مۋزەي قورى كەمى 200-دەن استام ەكسپوناتپەن تولىعىپ وتىرادى. بيىل عىلىمي ينستيتۋت رەتىندە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي جوبا ۇسىندىق. بۇل جوبا نەگىزىنەن كەگەن القابىندا ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋگە باعىتتالعان. بۇل تاقىرىپقا تەك ارحەولوگيالىق تۇرعىدان ەمەس, ارحەولوگيا-ەتنوگرافيالىق تۇرعىدان كەلسەك دەيمىز. ەگەر ءبىز ەرتە تەمىر كەزەڭىنىڭ قونىسىن زەرتتەيتىن بولساق, نەگە ءبىز قازاقتىڭ قىستاۋى مەن جايلاۋىن زەرتتەمەيمىز؟ ولاردىڭ ورتاسىنداعى بايلانىستى نەگە قارامايمىز... ءا.مارعۇلان, ك.اقىشەۆ سەكىلدى عالىمدارىمىز سونىڭ باستاۋ بۇلاعىن بىزگە كورسەتىپ بەردى, ونى ارى قاراي جالعاۋ كەيىنگىلەرگە جۇكتەلەتىن جاۋاپتى مىندەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
