ەگەمەن قازاقستان • 13 جەلتوقسان, 2024

« ۇلى» بولۋدان نەگە قورقامىز؟

332 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

«تاۋەلسىزدىك» دەگەندە ءبىز تەك 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا جاريالانعان ساياسي ازاتتىعىمىزدى عانا ەسىمىزگە الاتىنىمىز راس. ءيا, بۇل – ۇلى مەرەكەمىز. تاۋەلسىزدىكتەن قىمبات قازىنامىز دا, بايلىعىمىز دا جوق. دەگەنمەن حالقىمىزدىڭ رۋحاني, مادەني, سانا-سەزىم دەڭگەيىندەگى تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسى ودان ەرتەرەك باستالعان جانە بۇعان بۇگىندە 105 جىلدىعىن تويلاپ وتىرعان ءبىزدىڭ باسىلىمنىڭ قوسقان ۇلەسى زور.

« ۇلى» بولۋدان نەگە قورقامىز؟

كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن بولشەۆيكتەر قازاقتىڭ جانە وزگە دە بۇراتانا ۇلت وكىلدە­رىنىڭ تەگىنە «وۆ», «وۆا» سىندى وتار­شىلدىق قارعىباۋىن تاعىپ بەرگەنى ءمالىم. ازاتتىق جايىن­داعى اڭگىمە قۇر ارمان-قيال ەمەس, شىندىققا اينالا باستاعان تۇستا تەگىمىزدەگى ءبىزدىڭ ۇلتقا ءتان ەمەس جۇرناقتان ارىلۋ تۋرالى ماسەلە دە ءجيى كوتەرىلە باستاعان ەدى. سول كەزدە «سوتسياليستىك قازاقستان» دەپ اتالعان ءبىزدىڭ باسىلىم بەتىندە دە بۇل جايىندا كوپتەگەن ماتەريال جارىق كوردى. تەك ءسوز جۇزىندە ماسەلە كوتەرمەي, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ابىزى شەرحان مۇرتازا باستاعان گازەت ۇجىمىنىڭ «وۆ», «وۆا» جۇر­نا­عىنان ءبىر كۇندە ارىلىپ, كوپكە ۇلگى كورسەتكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ناقتىراق ايتقاندا, 1991 جىلى 15 مامىر كۇنى باس رەداكتوردان باستاپ بۇكىل قىزمەتكەر ءوز تەكتەرىن «وۆ»-سىز جازا باستاعان ەدى. كەيىن وسى ءۇر­دىس وزگە دە بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىنا تارالىپ, باسپا­سوزگە قازاقى اتى-جونمەن شىعۋ يگى داستۇرگە اينالدى. ايتا كەتەيىك, سول وقيعادان تۋرا ءبىر ايدان كەيىن, ياعني 1991 جىلدىڭ 18 ماۋ­سىمىندا گازەتىمىزدىڭ اتاۋى «ەگە­مەندى قازاقستان» بولىپ اۋىستى.

باسىلىمنىڭ سول جىلعى 28 قاراشاداعى سانىندا جۋرناليست قاراشاش امزەقىزىنىڭ «وۆ», «وۆا»-دان قاشان قۇتىلامىز؟» اتتى ماقالاسى جاريالانعان. «ارا­مىزدا ءارتۇرلى پىكىر تۋعى­زىپ, بىرەۋ قابىلداپ, بىرەۋ قابىل­داي الماي جۇرگەن وزەكجاردى اڭگىمەنىڭ ءبىرى – فاميليامىزعا جامىلعان «وۆ», «وۆا»-دان قالاي قۇتىلۋ كەرەكتىگى گازەتىمىزدە مۇ­نان بۇرىن دا تالاي رەت جازىل­عان ەدى» دەگەن اۆتور گازەت وقىر­مانىنىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى جولداعان حاتىنان ءۇزىندى كەلتى­رەدى. «گازەتتەرىڭىزدى جۇرت سۇيسىنە وقيدى. جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولدىڭىزدار. ەل-جۇرتتىڭ ويىندا جۇرگەندى وسى گازەتتەن وقيمىز. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قاۋىم بۇگىنگى اياقالىستارىنان اينىماسا ەكەن دەگەن تىلەكتە. اسىرەسە فاميليامىزعا جامالعان «وۆ», «وۆا»-دان قۇتىلۋدى وزدەرىڭىز­دەن باستاپ, باسقالارعا ۇلگى بولدىڭىزدار», دەپ جازادى اقتوبە وبلىسىنىڭ تۇرعىنى امانكوز سەيىلوۆ.

حاتتىڭ سوڭىندا ول «وۆ» جۇر­ناعىن الىپ تاستاۋدى كوپشىلىك جاپپاي قولداعانىمەن, قۇجات اۋىستىرعاندا كەزدەسەتىن قيىن­دىقتار شاش-ەتەكتەن ەكەنىن ايتىپ قىنجىلادى. ويتكەنى ءبىر ادامنىڭ باسىندا قانشا قۇجات بار, سونىڭ ءبارىن اۋىستىرۋعا تۋرا كەلەتىنىن, كوپ ادام وسى ماشاقاتتان قاشىپ, بۇرىنعى تەگىمەن قالا بەرگەندى ءجون كورە­تىنىن ايتىپتى.

تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ باس­تال­عان وسىناۋ «وتارسىزدانۋ» ءۇردىسى ءالى كۇنگە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بىراق تولىقتاي «قا­زاق» بولدىق دەپ ايتۋعا دا ءالى ەرتە. كەيىنگى كەزدە دۇنيەگە كەلىپ جاتقان بالالارىنا تەگىن بەرگەندە «وۆ»-تى قوسپاۋ, سونداي-اق ەرەسەك ادامدار اراسىندا دا سا­نالى تۇردە وتارشىلدىق قارعى­باۋىنان ارىلىپ جاتقاندار كوپ. بۇل, ارينە, قۋانتارلىق جايت. دەگەنمەن «ادامدار اتىم مەن تەگىمدى شاتاستىرادى», «بۇكىل قۇجاتىڭدى دا اۋىستىرۋ كەرەك», «شەتەلگە شىققاندا قيىندىق بولادى» دەگەن جەلەۋمەن ءالى كۇنگە فاميلياعا «وۆ» جۇرناعىن تەلۋدى زاڭدىلىق سەكىلدى كورەتىن زامانداستارىمىز دا از ەمەس. بۇرىن اتا-بابامىز «پالەنشە ۇلى» دەپ جازۋشى ەدى, ال بۇگىنگىلەر « ۇلى» بولۋدان ءالى دە قورقاقتايدى.

شىن مانىندە بۇل ايتىلىپ وتىر­عان سەبەپتەردىڭ ءبارى – نەگىز­سىز. قازىرگى تاڭدا قۇجاتتاعى اتى-ءجونىڭدى قازاقشالاۋ, «وۆ», «وۆا», «ين» سەكىلدى جۇرناقتاردى الىپ تاستاۋ, ءتىپتى تەگىڭدى اۋىستىرۋ – حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا ء«بىر تەرەزە» ارقىلى شەشىلەتىن ماسەلە. بۇرىنعىداي سان ەسىكتى قاعىپ شاپقىلامايسىڭ. ارينە, تەگىڭدى اۋىستىرامىن دەسەڭ, الدىمەن احاج-عا بارىپ, تۋ تۋرالى كۋالىگىڭدى اۋىستىرۋ كەرەك. بۇل دا – قازىرگى كۇنى قيىن شارۋا ەمەس. ءارى دەگەندە جارتى ساعات كولەمىندە شەشىلەدى, سوسىن ءبىر اپتا ىشىندە جاڭا قۇجاتتى الىپ كەتۋگە عانا باراسىڭ.

جاڭا قۇجاتتى العاندا قو­لىڭىز­عا «تەگىن, اتىن, اكەسى­نىڭ اتىن وزگەرتۋ تۋرالى كۋا­لىك­تى» قوسا بەرەدى. حقو مامان­­دارىنىڭ ايتۋىنشا, باس­قا ەش­­قانداي قۇجاتتى (ديپلوم, نەكە كۋا­لىگى, بالالاردىڭ تۋ تۋ­رالى كۋالىكتەرى, اتتەس­تات, ت.ب.) اۋىس­تىرۋدىڭ قاجەتى جوق. سۇراعان جەرگە اتى-ءجونى اۋىسقانى تۋرالى كۋالىكتى كورسەت­سە جەتكىلىكتى. ال بۇل قۇجاتتىڭ ءبارى قازىر ەGov سايتى مەن kaspi قوسىم­شاسىندا قولجەتىمدى ەكەنىن, ونى وزىڭمەن تاسىپ ءجۇرۋ قاجەت ەمەس ەكەنىن ەسكەرسەك, «وۆ»-سىز دالادا قالامىن دەپ الاڭداۋ­دىڭ ەشبىر ءجونى جوق.

سوندىقتان « ۇلى» بولۋدان قو­رىقپايىق. تاۋەلسىز ەل ۇلاندا­رىنىڭ اتى-جونىنەن دە ازاتتىق­تىڭ ايبارى كورىنىپ تۇرعانى جاقسى ەمەس پە؟

سوڭعى جاڭالىقتار