توسكەيدە مالىمىز قوسىلعان كورشى ارال اۋدانىنىڭ تۋماسى قىدىرباي ىبىرايموۆتىڭ اڭگىمەسىنەن وسى كومەسكىلەنىپ بارا جاتقان اڭشىلىق ونەرىنە قاتىستى ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ العانداي بولدىق. بالا كەزىنەن اڭشىلىقتىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن ونىڭ قولىندا قازىر جيىرماعا جۋىق قاقپان بار. ونى قۇرۋ جولدارىن اۋىل مەكتەبىندە كوپ جىل ۇستازدىق ەتكەن اكەسىنەن ۇيرەنگەن.
كەيىپكەرىمىز يىعىنا قاسقىر قاقپاندارىن ءىلىپ, ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرىن ارالاعان. سەبەبى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋالار بۇل ازاماتتى ءجيى شاقىرتادى. ءتۇز تاعىسى ءتورت ت ۇلىككە قاۋىپ توندىرگەندە, قىدىرباي اعانىڭ قاندىاۋىز قاقپاندارى تالاي جەردە توسقاۋىل بولعان. قاسقىر العان ولجالى ساتتەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن تاراپ, وعان حابارلاسۋشىلار قاتارى ارتا تۇسكەن.
كەزىندە اكەسى ۇلىنا قاقپاندى ءاردايىم تاق قىلىپ قۇرۋدى وسيەت ەتىپتى. سول اقىلمەن قىدىرباي اعا ءالى كۇنگە دەيىن بارعان جەرىنە ۇنەمى 13, 15, 17 قاقپاننان اپارىپ قۇرادى. قاسقىر قاقپانىن قۇرۋدىڭ وزگە اڭدارعا قاراعاندا كۇردەلىلىگى دە بار ەكەن. قاقپانشىنىڭ ايتۋىنشا, قاسقىردىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, ونىڭ جۇرەتىن اۋماعىن, قىس مەزگىلىنەن بىلايعى ۋاقىتتا سۋ ىشەتىن جەرىن الدىن الا مۇقيات بارلاپ الۋ كەرەك. قاسقىر جەمتىگىن جەگەننەن سوڭ, ول ارادان ارەگىرەككە بارىپ سارىپ, جەردى تىرناپ, بەلگى سالادى. بۇنداي جەردى «بورىسوقپاق» دەپ تە اتاپ جاتادى. سول بەلگى سالعان تۇسقا قاسقىر بىرنەشە كۇننەن سوڭ قايتا كەلىپ ساريدى. وسىنداي جەرلەرگە نەمەسە قاسقىردىڭ جورتاتىن جولدارىن ءدال تاۋىپ قۇرعان دۇرىس. جالپى, قاسقىرعا كوكتەم مەزگىلىندە قاقپان قۇرعان ءتيىمدى. بۇل ۋاقىتتا ولار كۇشىكتەيدى, بالاسىنا تاماق تاسۋ ءۇشىن ەنەسى كوپ كەزىپ, بۇرىنعىدان ساقتىق قاسيەتى السىرەيدى ەكەن.
«قاقپاننىڭ توقپاعى مىقتى بولۋ كەرەك. توقپاق دەگەنىمىز – شىنجىرىنا بايلاناتىن اۋىر تەمىر. سول اۋىر زات جەرگە سۇيرەتىلىپ ءىزى تۇسەدى, سونىمەن بارىپ تۇزاققا تۇسكەن قاسقىردى تاباسىڭ. «تۇلكى تۇپتەپ قۋعاندىكى, قاسقىر قاق باسقا ۇرعاندىكى» دەگەن ءسوز بار. قاقپاندا جاتقان ءتىرى قاسقىرمەن بەتپە-بەت كەلگەندە اۋىر توقپاعىن وزىنە قارۋ رەتىندە قولدانۋعا بولادى. ارلاندارى قاقپانداعى اياعىن ءمۇجىپ سىندىرىپ, بوسانىپ كەتەدى. مۇنداي جانى ءسىرى مىقتىلارىن قاسقىردىڭ ابادانى اتايدى», دەيدى قىدىرباي ساراجادين ۇلى.
ارالدىق قىدىرباي قاقپانشىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعان سوڭ ءوز ولكەمىزدەن دە قاقپان قۇرۋدىڭ ءادىسىن بىلەتىن جاندار بار ما ەكەن دەپ, ىزدەستىرە باستادىم. كوپشىلىك ءبىراۋىزدان شالقار اۋدانىنىڭ جاسى ۇلكەن قارياسى, جىلتىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, 95 جاستاعى جۇماباي جانسۇگىروۆكە جولىعۋعا كەڭەس بەردى. جۇماباي اقساقالدىڭ ەسىمى ەلگە كۇيشىلىگىمەن ەتەنە تانىس. ول – قازاقتىڭ ايگىلى كۇيشى-كومپوزيتورى قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان جان. ونىڭ كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قىرلارىنىڭ ءبىرى – اڭشىلىق ونەرى. قىرىق جىل شوپان بولىپ ەڭبەك ەتكەن اقساقالدىڭ اڭشىلىق جولداعى وقيعالارى تۋرالى ايتقان اڭگىمەلەرى اڭىزعا بەرگىسىز.
«قاقپاندى ون جەتى جاسىمنان باستاپ قۇردىم. ونى ەرمەك ەتكەنىمىز جوق. بالا كۇنىمىزدە بۇل كۇنكورىستىڭ قۇرالى بولدى. تاڭنان كەشكە دەيىنگى بەينەتىڭنىڭ ەڭبەگىنە ءبىر توستاعان بيداي عانا بەرىلەتىن. ول زاماندا اڭ تەرىسى باعالى. قاسقىردىڭ تەرىسى ءبىر قويعا باعالانعان. بىراق قاقپانمەن اڭ اۋلاۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەدى. ويتكەنى قۇرال تاپشى بولدى. ۇيىمىزدە ءبىر عانا قاقپان بار ەدى, سونىمەن تالاي قوياندى دا, كيىكتى دە الدىق. كەيىن تاعى ۇشەۋىن تاۋىپ, بارلىعىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلدىم. وتكەن زامانداردا وسى قاقپاندار اۋلەتىمىزدىڭ وزەگىن جالعاعان, التىننان قىمبات قۇرالى بولدى», دەيدى جۇماباي قارت.
ارداگەردىڭ ايتۋىنشا, ناعىز قاقپانشى ءوز سىرىن كوپكە جايمايدى. ول اۋىلدان الىسقا, مال تۇياعى باسپايتىن جەرگە قۇرىلادى, ورنىن تەك قاقپان يەسى بىلۋگە ءتيىس. بۇل ونەر شەبەرلىكتى, شىدامدىلىقتى قاجەت ەتەدى.
– قاسقىردى قاقپانمەن دە, اتپەن دە سوعىپ الدىم. تاقىمداعان اتتارىمنىڭ جۇيرىكتىگىن اۋىلداستارىم جاقسى بىلەدى. ال قازىرگى اڭشىلار اتقا ۇزاق وتىرۋعا شىدامايدى, ولجاعا تەز جەتۋدى قالايدى. تۇزدە جورتقانعا تەحنيكامەن جەتىپ, توبەسىنەن ءتونۋ اڭشىلىققا جاتپايدى.
بىلتىر كۇزدە جىلدار بويى بيىككە ءىلىپ كەلگەن ءتورت قاقپانىمدى اياق باسپايتىن جەرگە اپارىپ كومىپ تاستادىم. قيمادىم! بىراق ونىڭ قادىرىن وزىمدەي ەندى كىم بىلەدى؟ جاستاردىڭ مۇلدەم وعان قىزىعۋشىلىعى جوق, دەپ تەرەڭ كۇرسىندى اقساقال.
عاسىر عۇمىر يەسىنىڭ بۇل شەشىمى «جەتى قازىنا» ۇعىمىنداعى «قارا قاقپاننىڭ» وقتاي جىلدامدىقپەن دامىعان مىنا وركەنيەت كوشىنەن سۋسىپ ءتۇسىپ, جەر-اناعا اماناتتالىپ, ادامزات تانىمىنان ءوشىرىلىپ بارا جاتقانىن سەزدىرگەندەي بولدى.
راسىندا دا, تەلەفونعا تەلمىرگەن بۇگىنگى بۋىنعا قاقپان قۇرۋدىڭ قىر-سىرىن ۇعىندىرۋ ۇلكەن ءىس. ال كۇنى كەشەگىگە دەيىن اۋىلداعى ءار ۇيدەن تابىلاتىن ءداستۇرلى اڭشىلىق قۇرالىنىڭ دەنى تيىنعا باعالانىپ, تەمىرگە تاپسىرىلىپ كەتكەن. شالقار اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساناۋلى قاقپان تۇر. ەلىمىزدەگى ەتنوگرافتار مۋزەيگە قويىلاتىن قاقپاندار تولىق كۇيىندە بولۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ياعني ونىڭ تەمىر قۇرساۋىنان بولەك, تۇڭلىگى, تيەگى, قىسقىشى, شىنجىرى, توقپاعى تۇگەل بولعاندا عانا ول تولىق جادىگەر رەتىندە سانالادى.
قالاي دەسەك تە, قاقپانشىلىق — قازاق حالقىنىڭ ەتنوگرافيالىق مۇراسى. ۇمىت بولا باستاعان وسى ونەر بولاشاق ۇرپاقتارعا جەتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە ساقتالۋعا ءتيىس.
مۇحتار مىرزالين
اقتوبە وبلىسى,
شالقار اۋدانى
