«قازاقستان قۇستارى» اتتى دالالىق انىقتامالىق كىتاپتا: «تارعاق – سھەttusia gregaria – Sociable Lapwing – كرەچەتكا. ستەپنايا پيگاليتسا. Vanellus gregarius. تۇرشەسى بولمايدى. ۇيالايتىن سيرەك جىل قۇسى. دەنە ۇزىندىعى 27-30 سم, قانات قۇلاشى 65-770 سم, سالماعى 170-270 گ», دەپ جازىلىپتى.
تارعاقتاردىڭ داۋىسى «كرە-كرە, كرەچ, كەرگو» دەپ ەستىلەدى ەكەن. وسىعان قاراپ شەتەلدىك ورنيتولوگ عالىمدار gregaria نەمەسە كرەچەتكا دەپ اتاعان ءتارىزدى. تارعاق – ورتاشا ءپىشىندى دالا بالشىقشىسى. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ەندەميك قۇسى. تارالۋ اۋماعىنىڭ نەگىزگى بولىگى ءبىزدىڭ ەلگە تيەسىلى. ماسەلەن, قامىس-سامار, يندەر كولىنە, ەمبىدەگى تەمىر وزەنىنىڭ ساعاسىنا, ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنا, اتاسۋ وزەنىنىڭ جوعارى اعىسىنا دەيىن تارالعان. ولار وسىمدىگى از سورتاڭ جەرلەردە, قۇرعاق سازدى جۋساندى دالالاردا, بەتەگەلى, اقسەلەۋلى شولدەردە مەكەندەيدى ەكەن.
سۋرەتتە: 2024 جىلعى مامىر-شىلدە ايلارىندا باقىلاۋ جۇرگىزىلگەن اۋماقتىڭ كارتا-سحەماسى (اسبك)
ەلىمىزدە بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى (اسبك) قۇرىلعاننان كەيىن, 2004 جىلى «تارعاق» عىلىمي-زەرتتەۋ جانە قورعاۋ جوباسى اياسىندا تارعاقتاردى زەرتتەۋ قولعا الىنىپتى. قازىر بۇل قۇستى جان-جاقتى, تىڭعىلىقتى زەرتتەپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر عالىم-مامان – رۋسلان ورازاليەۆ.
«تارعاق – قىزعىش قۇستىڭ ءبىر تۋىسى. كۇزدە جىلى جاققا (تاياۋ شىعىس جاققا – ب.ق.) ۇشىپ كەتەدى دە, ناۋرىزدا ورالادى. ۇياسىن جەرگە, شۇڭقىرعا سالادى. ساۋىردە جۇمىرتقالايدى. ءتورت شۇبار جۇمىرتقانى اتالىعى مەن انالىعى كەزەكتەسىپ باسىپ, ءۇش اپتادان كەيىن بالاپان شىعارادى. ولار ءبىر ايدان كەيىن ۇياسىن تاستاپ كەتە بەرەدى. بالاپاندارى ەرەسەكتەرى سياقتى جاندىكتەرمەن, شەگىرتكە, قوڭىز ءتارىزدى اۋىل شارۋاشىلىعى زيانكەستەرىمەن قورەكتەنەدى», دەيدى ورنيتولوگ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, بۇدان 20-30 جىل بۇرىن ونى كەزدەستىرۋ قالىپتى جاعداي بولسا, قازىر قاتارى سيرەگەن.
«2004 جىلدان باستاپ بۇل ءتۇر حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ (IUCN قىزىل كىتابى) قىزىل تىزىمىنە (CR) ەنگىزىلدى. بۇل جويىلۋ قاۋپى جوعارى دەگەن سانات. وسىعان وراي ءبىزدىڭ ەلدە دە قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلدى. 2002 جىلى ەلىمىزدە شامامەن 520 جۇپ ۇيا سالعان, قازىر جالپى سانى 11 200 شاماسىندا. بىراق بۇل ناقتى سانى ەمەس, ءالى دە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىرمىز», دەيدى ر.ورازاليەۆ.
بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلى 28 تامىزدا وزبەكستان ەلىنەن ءبىرىنشى تارعاقتار توبى (2 مىڭعا جۋىق) تاليمارجان كولىنە كەلىپ قونىپتى. تاليمارجان وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستان اراسىنداعى ترانسشەكارالىق اۋماق, وندا جىل سايىن مىڭداعان تارعاق قونىس اۋدارۋ جولىندا ايالدايدى ەكەن. كەيىنىرەك قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا تاليمارجاندا تارعاق سانى 6 مىڭعا جەتكەن.
«وزگە ەلدەگى سەرىكتەستەرمەن اقپارات الماسۋ – قۇستاردىڭ كوشىپ-قونۋىن باقىلاۋعا كومەك. سول سەبەپتى تارعاقتاردى جەرسەرىكتىك تاڭبالاۋ جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر. وسى جازدا ءتورت تارعاق تاڭبالاندى, بىرەۋىنەن ماۋسىمدىق قوزعالىس تۋرالى مالىمەت 2022 جىلدان بەرى ءتۇسىپ تۇرادى. تارعاققا تاراتقىش (سالماعى 6 گرامم) تاعىلعاننان كەيىن, قۇستى جاي ۇشىرىپ جىبەرەدى دە, قۇرىلعى قۇستىڭ انىق ورنىن حابارلاپ تۇرادى», دەيدى اسبك ماماندارى.
سوڭعى ءبىر-ەكى ايدا جازدا قۇرىلعى ورناتىلىپ, تاڭبالانعان انالىق قۇستى باقىلاۋدا ەكەن. ول ۇيا باسىپ, ءۇش بالاپانىنان اياققا تۇرعىزعان. ءسويتىپ, 11 قىركۇيەك كۇنى كەشكە وڭتۇستىككە قاراي بەت الىپتى. قازىر بۇل قۇس وڭتۇستىك قازاقستانداعى شاردارا سۋقويماسىنىڭ جاعالاۋىندا (تۇركىستان وبلىسى) ءجۇر.
بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ «تارعاق» عىلىمي-زەرتتەۋ جانە قورعاۋ جوباسىنا اياسىندا قاۋىمداستىق ماماندارى بيىل دا اقمولا, قاراعاندى وڭىرىندەگى تارعاقتاردىڭ ۇياسىنا باقىلاۋ جۇرگىزىپتى.
ء«بارى كوكتەمگى اپاتتى سۋ تاسقىنىنان باستالىپ, تەمپەراتۋرانىڭ اۋىتقۋى, جاۋىن-شاشىننىڭ مول تۇسۋىمەن جالعاستى. مۇنداي قۇبىلىستار جەردە ۇيالايتىن قۇستاردىڭ ماۋسىمدىق قونىس اۋدارۋىنا عانا ەمەس, جاقسى ۇيا سالۋىنا دا اسەر ەتەدى. ءبىز تارعاق, باسقا دا دالا قۇستارىنىڭ (شالعىن قاراقاسى, ۇلكەن شالشىقشى, اققانات بوزتورعاي, دالا قۇلادىنى, ساز جاپالاعى) ۇيا سالاتىن جۇپ سانىنىڭ ايتارلىقتاي ازايعانىن بايقادىق. بۇل جولى تارعاقتىڭ ون ۇياسىن باقىلاۋ بۇيىردى, التى ۇيادان بالاپاندار تۇلەپ ۇشتى, نوسەرلى جاۋىننان ۇشەۋىن سۋ الدى, بىرەۋىن جىرتقىش بۇزىپ كەتتى», دەيدى ماماندار.
بيىلعى ورنيتولوگيالىق باقىلاۋدىڭ ناتيجەسىنە ساي ماۋسىم-شىلدە ارالىعىندا تارعاقتاردىڭ ۇيالاعان جەتى نەگىزگى جەرلەرى انىقتالعان. ول – اقتوبە وبلىسىندا ەمبى وزەنىنىڭ ساعاسى (KZ010), قوستاناي وبلىسىندا قويباعار-تۇنتۇگىر كولدەر جۇيەسى (KZ033), امانقاراعاي ورمانى (KZ034), توۋنسور كولى (KZ037), جارسور-ۋركاش سورى (KZ038), ناۋىرزىم قورىعى (KZ040), پاۆلودار وبلىسىندا ەرتىس ورمانى (KZ105).
سونىمەن قاتار بيىل 1-10 ماۋسىمى ارالىعىندا اقتوبە وبلىسى اۋماعى باقىلانىپ, ەش تارعاق كەزدەسپەگەن, ال 30 مامىر مەن 23 ماۋسىم ارالىعىندا قوستاناي وبلىسىندا جۇرگىزىلگەن باقىلاۋدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, نەبارى 25 تارعاق كەزدەسىپتى. 25 ماۋسىم مەن 7 شىلدە اراسىندا پاۆلودار, اباي وبلىستارىن باقىلاۋ بارىسىندا پاۆلوداردا جالعىز تارعاق جولىققان. ال اباي وبلىسىندا مۇلدە كەزدەسپەگەن.
تارعاقتاردىڭ جاناشىرى رۋسلان ورازاليەۆتىڭ قۇستاردى باقىلاۋ بارىسىندا تۇسىرگەن فوتوسۋرەتى مەن قىزىعى كوپ ەكەن. ازىرگە قىزىق دەگەن ەكى مىسالمەن قايىرايىن. تارعاقتاردىڭ وجەتتىگى سونشا, وزىنەن ءجۇز ەسە ۇلكەن وگىزدى دە قورقىتىپ, ۇياسىنا جولاتپاعانىن كورىپ تاڭعالعانىن جاسىرمادى رۋسلان. سونداي-اق مي قايناعان اپتاپ ىستىقتا بالاپاندارىنا كولەڭكە جاساپ, كۇننەن قورعايدى ەكەن.
قورىتا ايتقاندا, قازىر كوپتەگەن جان-جانۋار حالقىمىزدىڭ ەرتەگى, جىر, داستاندارىندا عانا قالىپ بارادى. «كوزدەن كەتكەن سوڭ كوڭىلدەن كەتەدىنىڭ» كەبىن كيىپ وتىر. مىسالى, ءبىز ايتىپ وتىرعان ەرتەگىدەگى تارعاق قۇسى ەلىمىزدە بار ەكەنى, بىراق قاتارى سيرەپ بارا جاتقان قۇستاردىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنى كوبىمىزدى تولعاندىرمايدى. ەلىمىزدەگى ەندەميكتەردىڭ قورعالۋى دا, ناسيحاتتالۋى دا كەمشىن تۇسەتىنى قىنجىلتادى.
