سۋرەت: ru.freepik.com
ءباسپاسوز جيىنىندا ءسوز العان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى دارحان احمەد-زاكي سوڭعى جىلدارى عىلىمعا بولىنگەن قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ ۇلعايعانىن ايتتى.
«قازىر ەلىمىزدە 25 مىڭنان اسا عالىم جۇمىس ىستەيدى. بىلتىر قابىلدانعان جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, ءومىر بويى وقىتۋ جانە عىلىمدى دامىتۋ سياقتى باعىتتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن ەكى كەڭەس ءوتتى. ناتيجەسىندە, كەرەكتى شەشىمدەر قابىلداندى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ 3,5 ەسە ءوستى, ال الەمنىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىندا قازىرگى ۋاقىتتا 800-دەن اسا ادام عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتتى. ينفراقۇرىلىمدىق دامىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى – قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ. قازىرگى كەزدە بۇل كورسەتكىش بىزدە 14%-دى قۇرايدى. بيىلعى شىلدەدە «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. اتالعان زاڭ ەلىمىزدە عىلىمدى دامىتۋعا جانە تەحنولوگيالىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا, ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەلەرىن ەنگىزۋگە, سونداي-اق عىلىمي قىزمەتتىڭ ستراتەگيالىق, كاسىپتىك جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان», دەدى د.احمەد-زاكي.
سپيكەر بريفينگتە بايانداعانداي, «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭدا عالىمداردى ىنتالاندىرۋ ەرجەلەرى, عىلىمي-تەحنيكالىق اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋ, كەلەشەكتە وندىرىسكە قاجەت بولاتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ سىندى تەتىكتەر قامتىلعان. قازىر عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسى بىرنەشە ساتىدان تۇرادى. ايتالىق, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەس سايكەس شەشىم شىعارادى. جوعارعى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا قارجىلاندىرۋ شەشىمدەرىن ايقىندايدى. ناتيجەسىندە, قارجى ۇيلەستىرىلىپ, عىلىمعا قاجەتتى تاقىرىپتار ناقتىلانادى.
«سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارىن اشۋ دا عىلىمي الەۋەتتى دامىتۋعا كوزدەلگەن. ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – سول اكىمشىلىكتەردىڭ جانىندا عىلىمي كەڭەستەر قۇرىلدى. وسىعان سايكەس جاڭا زاڭنىڭ ىشىندە قۇزىرلار قاراستىرىلعان. ماسەلەن, اقتوبەدە اشىلعان حەرريوت ۋوت ۋنيۆەرسيتەتىندە جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ماماندارىمەن قاتار شەتەلدىك عالىمدار وقۋ باعدارلامالارىنا سايكەس جاڭا عىلىمي باعىتتاردى قامتىپ كەلەدى. بۇل عىلىمي الەۋەتتى ارتتىرۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى. بىزدە عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسى بىرنەشە ساتىدان تۇرادى. جوعارىدا ايتىلعان پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەس ستراتەگيالىق تۇرعىدا قاجەتتى شەشىم شىعارادى. ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى تەحنيكالىق كوميسسيا اياسىندا قارجىلاندىرۋ شەشىمدەرى ايقىندالادى. ال قازىرگى بار ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر, عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەستەر قارجىنى ۇيلەستىرىپ, جوبالاردى ىرىكتەۋ, سوعان سايكەس كەلەشەكتە وندىرىسكە كەرەكتى تاقىرىپتاردى انىقتاپ بەرەدى», دەدى سپيكەر.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, تەحنولوگيالاردىڭ دايىندىق دەڭگەيى 9 كەزەڭنەن تۇرادى. العاشقى 4 دەڭگەيىندە ىرگەلى عىلىمنىڭ قانشالىقتى قولدانبالى دەڭگەيگە شىعۋ مەرزىمى ايقىندالادى. ويتكەنى كوبىندە گيپوتەزا انىقتالادى. ودان كەيىن زەرتتەۋ ادىستەمەلەرى ارقىلى سول تەوريالار, مودەلدەر اشىلادى. ناتيجەسىندە, ونى قانشالىقتى قولدانبالى دەڭگەيگە شىعارۋ مۇمكىندىگى بەلگىلى بولادى. 5-7 دەڭگەيدە قولدانبالى پراكتيكالىق يدەيا وندىرىسكە ناقتى لابوراتوريالىق تۇرعىدان ءوتىپ بارىپ, وندىرىستىك كەڭىستىكتە سايكەس باعالانىپ, سونىڭ قانداي دا ءبىر وڭ ءونىمىن الۋعا بولاتىنىن انىقتاي الامىز. ال 8-9 دەڭگەيلەر تەحنولوگيالاردىڭ وندىرىستەگى كەڭ تارالۋىن قامتيدى. ماسەلەن, 20 جىل بۇرىن سەلەندى شىعارۋدىڭ تەورەتيكالىق تۇرعىدا ىرگەلى عىلىم رەتىندە قالىپتاسسا, زەرتحاناداعى العاشقى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە ءبىرشاما جىل وتكەننەن كەيىن بۇنىڭ كەرەك ۆاكۋم-ديستيللياتسيالىق قۇرىلعىسى جاسالىپ, تسەحتا ورناتىلىپ, بىلتىر تامىز ايىندا وندىرىسكە ەنگىزىلدى. ەل وڭىرلەرىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر حاكاتوندار ارقىلى جۇزەگە اسادى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى كومپانيالارمەن بىرگە وتاندىق عالىمداردىڭ قانداي عىلىمي شەشىمدەر بەرەتىنىن انىقتايدى. مينيسترلىك پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا ەنشىلەس كومپانيالاردىڭ جۇمىس جوسپارى, ارنايى كەستە بەكىتىلدى. ەڭ ءبىرىنشى جوبا «قازاتومونەركاسىپ» كومپانياسىمەن بىرگە جۇزەگە اسىرىلدى.
«ايقىندالعان كەستەدە 4-6 قاراشادا «KazMinerals» كومپانياسىمەن جۇمىس ىستەيمىز. مۇندا كورىنىپ وتىرعانداي, عالىمداردىڭ سانى بەلگىلەنگەن, قانداي ۋنيۆەرسيتەتتەر, ارينە, ناتيجەسىندە ناقتى قانداي تاپسىرمالار ورىندالاتىنىن كورۋگە بولادى. ماسەلەن, «Kazakhmys» كومپانياسىنا بايلانىستى ايتا كەتسەك, بۇل جەردە فلوتاتسيالىق ادىستەمە تەحنولوگيالارىنىڭ دامۋى كەلەسى دەڭگەيىن انىقتاۋ, ودان كەيىن سايكەس ءونىم قالدىقتارىنىڭ ىشىنەن كەرەكتى قوسىمشا مەتالل مەن حيميالىق ەلەمەنتتەردى ءبولىپ الۋ, سودان كەيىن باسقا دا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار يا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرمالارى ايقىندالىپ, قازىرگى تاڭدا وسى باعىتتا عىلىمي سۇيەمەلدەۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر», دەدى د.احمەد-زاكي.
مينيسترلىك وكىلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جۇمىستى باستاماس بۇرىن مينيسترلىك جوباعا قاجەتتى عالىمداردى ىرىكتەپ, حاكاتون شەڭبەرىندە ءار تاپسىرما تالقىلانادى. بۇعان دەيىن عىلىم قورى ارقىلى كوممەرتسيالاندىرۋ گرانتتارى ۇيلەستىرىلەتىن بولسا, قازىرگى تاڭدا وعان قوسىمشا ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلمەك. ياعني بيزنەس بارلىق تاۋەكەلدى ءوز موينىنا الادى. عىلىمي ىزدەنىس جوبالارى قىسقا مەرزىمدە ناتيجە بەرمەيدى. سوندىقتان الدىمەن ولار ىرگەلى زەرتتەۋلەردەن ءوتۋ كەرەك. سول كەزدە بيزنەس تاراپىنان قىزىعۋشىلىق بولسا, جوباعا كاسىپكەرلەردىڭ قارجىسى تارتىلادى.
