جۇرت جوقشىسى جانقوجا

قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «بوستاندىق بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. اتا-با­بالارىمىز ازاتتىق جولىندا ارپالىستى. تالاي زۇلمات زاماندار مەن ناۋبەتتەردى باستان وتكەردى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلۋگە ءتيىس» دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا جانىن پيدا ەتكەن قاھارمانداردىڭ قاتارىندا جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى دا بار.

سىرىم دات ۇلى, يساتاي تايمان ۇلى, كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ءىرى كوتە­رىلىستەر جەڭىلىسكە ۇشىراعان سوڭ, قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ءبىرجولا جانىشتالعانداي كورىندى. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ءالى دە بولسا تا­ۋەلسىزدىگىن ساقتاپ, سىرداريا وزەنى بويى­ن جايلاعان قازاقتار پاتشالىق رەسەي, حيۋا جانە قوقان حاندىقتارىنىڭ ەندىگى كەزەكتەگى شاپقىنشىلىق نىسانىنا اينالدى. اسىرەسە رەسەي يمپەرياسىنىڭ جويقىن ارەكەتى جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ ورىستەۋىنە قوزعاۋ سالدى.

حالىق جادىندا باتىرعا ارنالعان وننان استام تاريحي جىر-داستان ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا جەتىپ, ساقتالىپ قالعان. بۇلاردىڭ ساپىندا مۇساباي, نۇرماعامبەت, جوكەي, لۇقپان, قارمان, نۇرسۇلتان, ءىزجان, ورنىقباي جانە باسقا جىراۋلاردىڭ شىعارمالارىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, جانقوجا باتىر تۋرالى جىردى ورىس وفي­تسەرى ي.ۆ.انيچكوۆ مۇساباي جىراۋدىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ الىپ, 1894 جىلى باسپا جۇزىندە جاريالاعان.

جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى 1774 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ول كىشى ءجۇز ءالىم ۇلى تايپالىق بىرلەستىگىنىڭ كىشكەنە شەكتى رۋى­نان شىققان. اتاسى كيىكباي باتىر كىسى بولعان. ول تۋرالى ەلەكەي قاسىموۆتىڭ 1847 جىلى جانقوجا باتىرعا جازعان ءبىر حاتىندا: «مەنىڭ اتام ابىلقايىر حان بولعان كەزدە سەنىڭ اتاڭ كيىكباي ونىڭ باتىرى, ءارى ءبيى بولدى. سول كەزدە ەكەۋى بىرىگىپ سىرداريا وزەنىنىڭ بويىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قاراقالپاقتاردى حيۋاعا, ىرعىز بەن تورعايدى جايلاپ العان قالماقتاردى قىتاي جەرلەرىنە قۋىپ تاستاپ ەدى, ءبىزدىڭ وسى جەرلەردى ەركىن جايلاپ جۇرگەنىمىز – سولاردىڭ ارقاسى», دەپ ايتىلعان.

باتىردىڭ اكەسى نۇرمۇحامەد 1710 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1792 جىلى حيۋا حاندىعىنىڭ زەكەتشىسىمەن قاقتىعىستا قازا تاپقان. بايلىققا قۇمارتپاعان نۇرمۇحامەدتىڭ 7-8 تۇيەسى مەن 5-6 بيەسى بولعان دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدى. شەجىرەگە سۇيەنسەك, ودان ءتورت ۇل وربىگەن: اقمىرزا, جولمىرزا, جانقوجا, جۇزعاتار (نەمەسە جاۋعاشار). تابيعاتىنان ۇستامدى نۇرمۇحامەد جۇرتقا تىنىشتىق بەرمەگەن حيۋا جانە قوقان ۇكىمدارلارىنىڭ وكتەمدىگىنەن قورعانۋ ماقساتىندا ۇلدارىن ساربازدىققا باۋلىعان. وسىدان بولار, جانقوجا باتىر قارتايعان شاعىنا دەيىن قارۋىن جانىنان ءبىر ءسات تاستاماعان ەكەن.

جانقوجا بوزبالا شاعىندا-اق ەركىن, باتىل مىنەزىمەن ەل كوزىنە ءتۇسىپ, 40 جاسىندا سىر بويىنداعى قازاقتاردىڭ اراسىندا جوعارى بەدەلگە يە بولادى. باتىرلىعىمەن قوسا, بي مارتەبەسىن يەمدەنەدى. وعان ءتىپتى ايىپتىعا ءولىم جازاسىن تاعايىنداۋ قۇزى­رەتى بەرىلگەن. مۇنداي بيلىك دارەجەسى نەگىزىنەن شىڭعىسحان تۇقىمدارىندا – تاۋكە, ابىلقايىر, سامەكە, جولبارىس, ابىلمامبەت, ابىلاي, ءۋالي حانداردا, ارىنعازى, كەنەسارى سۇلتانداردا, سونداي-اق شەكتىنىڭ تاعى ءبىر باتىرى ەسەت كوتى­بار ۇلىندا بولعانى بەلگىلى. مىسالى, 1849 جىلدىڭ سوڭىندا بەيقام جاتقان ەلدى شاپقان بارىمتاشىلاردىڭ قولعا تۇسكەن ەكەۋىن دارعا اسۋدى بۇيىرعان جانقوجانىڭ ۇكىمى دەرەۋ ورىندالعانىن ەستىگەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ شەكارالىق كوميسسياسى بۇل ءىستىڭ جاي-جاپسارىن قۇپيا تۇردە تەكسەرەدى. ادىلدىكتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن جانقوجا باتىر ەندى بىردە – 1848 جىلى سۇلتان التىنعازى نۇرىم ۇلى تورتقارا رۋىنىڭ ءبيى قۇلباراق بەكباۋلى ۇلىنىڭ اۋىلىن شاۋىپ كەتكەن كەزدە جايىق بەكىنىسى اكىمشىلىگىنە شاعىم ايتىپ, بۇكىل تونالعان دۇنيە-مۇلكىن قايتارىپ بەرۋگە ىقپال ەتكەن.

قوقان مەن حيۋا حاندىقتارى سىرداريا بويىنداعى قازاقتاردى ىعىستىرىپ, ول جەرلەرگە بەكىنىستەرىن سالا باستاعانى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قارسىلىعىن تۋ­عىزدى. باسقىنشىلار قۋاڭدارياعا تاياۋ ورنالاسقان قاراق بيىگىنە جاقىن قۇرتوبە دەگەن جەردە بەكىنىس سالىپ, وندا 200-دەي ادامنان تۇراتىن گارنيزوندى جابدىقتادى. كەيىننەن سىردارياعا ءتىپتى جاقىن ماڭدا قوجانياز بەكىنىسى بوي كوتەرىپ, ول سوڭىرا رايىم بەكىنىسى دەپ اتالدى. مۇنىڭ ىزىنشە جاڭاقالا بەكىنىسى قاتارعا قوسىلدى. بۇل ايماقتاردا ەجەلدەن قازاقتار كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن. حيۋالىقتار سالعان بەكىنىستەر ساۋدا جولدارىنىڭ بويىندا ورنالاستى. ولاردىڭ اسكەري جاساقتارى ءارلى-بەرلى وتكەن كەرۋەننەن عانا ەمەس, قازاق دالاسىنا دەندەپ ەنىپ, قاراپايىم حالىقتان دا سالىق جيناپ تۇراتىن ەدى. بۇعان قوسا, قوقاندىقتار دا ەلدىڭ مازاسىن تۇگەسىپ ءبىتتى. ولاردىڭ بيلىگى سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىنا دەيىن سوزىلدى. وسىلايشا, سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋىن بويلاي تۇتاسقان اسكەري بەكىنىستەر قازاق دالاسىنا تەرەڭدەپ كىرە ءتۇستى.

قوقان مەن حيۋا حاندىقتارىنىڭ جاۋ­لاپ الۋ ساياساتى وتە قاتاڭ سيپات الدى. 1848–1849 جىلدارى حيۋا بەكتەرى جىبەرگەن جاساقتاردىڭ قازاق اۋىلدارىنا شابۋىلى جيىلەي ءتۇستى. نوكەرلەر توناعانىمەن قويماي, مالدى ايداپ كەتتى, ۇيلەردى ورتەدى, ايەل زاتىن كۇڭدىككە سالدى, بالا-شاعانى اياۋ­سىز قىردى. ولاردىڭ ماقساتى قازاقتاردى ءوز بيلىگىنە بويۇسىندىرۋ, باعىندىرۋ, ءسويتىپ بودانعا اينالدىرۋ ەدى. مالدان زەكەت, بيدايدان ۇشىر, ياعني ءار تۇتىننەن – ءبىر قوي, ون پۇت استىقتان – ءبىر پۇت الىنىپ وتىردى.

حيۋا مەن قوقانعا قارسى شايقاستاردا بەدەلى زور جانقوجا باتىردى رەسەي بيلىگى اۋەلى وزىنە قاراي تارتۋعا ۇمتىلدى. 1845 جىلى ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى لادىجەنسكي شەنەۋنىك بەگلوۆقا جانقوجا باتىردى جايىق بەكىنىسىنە شاقىرىپ, 200 رۋبل جانە زەرلى شاپانعا ارنالعان شۇعانى سىيعا تارتۋدى تاپسىردى. بەگلوۆ جانقوجا باتىرعا ادام جىبەرىپ, سىي-سىياپاتتى الۋ ءۇشىن بەكىنىسكە كەلىپ كەتۋىن سۇراعان حات جولدايدى. الايدا جانقوجا باتىر مۇنداي ىلتيپاتقا جاي العىس بىلدىرەدى دە: «مەن ونداي قۇرمەتكە لايىقتى ءىس جاسامادىم. ورىسقا قاتىستى جامان نيەتتە ەمەسپىن», – دەپ قىسقا جاۋاپ قايتارادى. ءسويتىپ, رەسەي يمپەرياسىنىڭ ارباۋ ساياساتىنا الدانبادى. حيۋالىقتاردى تالقانداۋدا تيگىزگەن كومەگى ءۇشىن رەسەي بيلىگى وعان ەساۋل شەنىن تاعايىندادى. بىراق جانقوجا قارتتىعىن العا تارتىپ, ەشقانداي قىزمەتتىك تالاپتاردى ورىنداي المايتىنىن ايتىپ, انت بەرمەسە دە, ورىسقا زيانى جوق ەكەنىن ەسكەرتىپ, تاعى دا شەن الۋدان باس تارتتى.

وسىدان سوڭ ءى نيكولاي جانقوجادان ەساۋل شەنىن قايتارىپ الدى. جانقوجا باتىردان انت الا الماعان گەنەرال-گۋبەرناتور ۆ.پەروۆسكي ونى كىشكەنە شەكتىلەردى باسقارۋ ىسىنەن شەتتەتتى.

جانقوجا باتىر ءحىح عاسىردىڭ 40-جىلدارىندا ورىس بيلىگىمەن قارىم-قاتىناسقا تەك قوقان مەن حيۋا حاندىقتارىنا قارسى سوعىستا وداقتاس رەتىندە قارادى. ولار رايىم بەكىنىسىن سالعان كەزدە دە ساۋدا بايلانىستارىن ورناتۋ ءۇشىن «كوپەستەرىڭدى جىبەرىڭدەر» دەدى. بىراق پاتشالىق رەسەيدىڭ سىرداريا اسكەري بەكىنىستەر جەلىسىن سالۋ ارقىلى ءوز بيلىگىن ورناتۋ ماقساتى بولدى. وتارلىق ساياساتتىڭ ارەكەتتەرى جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلىن جاڭا كوتەرىلىس باستاۋعا ماجبۇرلەدى.

1853 جىلى اقمەشىتتى ورىس اسكەرى باسىپ العان سوڭ سىرداريا بەكىنىستەر جەلىسى سالىنعان جەرلەردەگى قازاقتار رەسەي بودانى بولىپ سانالدى. بۇرىن حيۋا مەن قوقان حاندىقتارىنا ۇشىر مەن زەكەت تولەپ كەلسە, ەندى رەسەيگە جىلىنا ءبىر تۇتىننەن 1,5 رۋبل كۇمىسپەن سالىق تولەۋگە مىندەتتەلدى. ال قازاقتار ونى قويمەن وتەگەندىكتەن, سالىق ارتىعىمەن الىناتىن ەدى. ءتىپتى جىلىنا ءبىر ەمەس, 3-4 رەتكە دەيىن سالىق جيناۋ ادەتكە اينالدى.

سىرداريا بەكىنىستەر جەلىسى سالىنعان سوڭ جايىق جانە ورىنبور كازاكتارىن ارال ماڭىنا قاراي كوشىرۋ باستالدى. ولارعا قازاقتاردىڭ جايىلىمدىق جانە ەگىندىك جەرلەرىن تارتىپ الىپ بەردى. كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاقتار ءار جىلى جاڭا جەرگە كوشىپ, تىڭنان ارىق جۇيەسىن قازۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىنداي جاعدايلار قازاقتاردى ەڭ شۇرايلى جەرىنەن ايىرىپ, سۋعارۋ جۇيەسىن بۇزدى. جايىلىمعا مال جايا الماعان, نە ەگىن ەگە الماعان قازاقتار بالىق اۋلاۋمەن كۇنكورىس جاسادى. بىراق احۋال وتە قيىن ەدى. نارازىلىق ءورتى ءورشي ءتۇستى.

جانقوجا باتىر باستاعان كوتەرىلىس 1856–1857 جىلداردى قامتىدى. كوتەرىلىسشىلەر سانى 1856 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي 1 500-دەن اسادى. كوتەرىلىسكە سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىن مەكەندەگەن كىشكەنە شەكتىلەر عانا ەمەس, ولاردان بولەك ارىقبالىق پەن ارال تەڭىزى اراسىنداعى كوپتەگەن قازاق رۋلارى, ونىڭ ىشىندە تورتقارالار مەن قاراساقالدار دا قاتىستى. «جانقوجا تۋرالى ءمالىم بولعانى, ول 1 800-دەي ب ۇلىكشىلەردىڭ باسىن قۇراپ, پىشەنگە بارا جاتقان ءۇش قونىستانۋشىنى تۇتقىنعا الدى جانە بىرەۋىن قاتالدىقپەن مەرتىكتىردى. ايتا كەتەرلىك نارسە, نۇرمۇ­حامەدوۆ تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى مالىمەتتى سىرداريا جەلىسىن باسقارۋشى مىرزا جەتكىزىپ بەرەدى, ول ب ۇلىكشىلەرگە قارسى ءوزى اتتانۋعا شەشىم قابىلداپ قويدى جانە 23 جەلتوقساندا پەروۆسك فورتىنان جىلجىپ كەتتى. قازىر جانقوجانىڭ توبىرى جانە ونىڭ ءوزى, ەستۋىمىزشە, جاڭاداريا وزەنىنىڭ جوعارى جاعىندا ءجۇر, ول جەردە سۇمدىق تارتىپسىزدىكتەر ورىن الىپ وتىر: ونىڭ جاقتاستارى ءبىر-ءبىرىنىڭ مالىن بارىمتالاپ, مۇلكىن توناپ جاتىر. جانقوجانىڭ نارازىلىعىنا تارتىلعان قازاق بيلەرى مەن قاراپايىم جۇرتشىلىق ماعان حات جولدادى, وندا وزدەرىنىڭ قىلىقتارى ءۇشىن كەشىرىم سۇرادى جانە ونىڭ قاراقشىلىق توبىنا ءوز ەركىمەن كەلىسىم بەرىپ ەمەس, زورلىقپەن ەنۋگە ءماجبۇر بولعاندارىن جەتكىزدى», – دەلىنگەن ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ بىرىندە (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى, ي383-قور, 14-ءىس, 52-پاراق).

كوتەرىلىسكە كوشپەلى قازاقتارمەن بىرگە, سىر بويىندا ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن قازاقتار دا بەلسەنە قاتىستى. 1856 جىلعى جەلتوقساننىڭ سوڭىنا قاراي ولار قازالى بەكىنىسىن قورشايدى جانە بىرىگىپ شايقاس جۇرگىزۋ ءۇشىن حيۋالىقتارمەن, سونداي-اق ەسەت باتىردىڭ اسكەرلەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزەدى.

1857 جىلعى 9 قاڭتاردا بولعان ءىرى شايقاس الدىندا ەسەت باتىردىڭ قول استىنا جينالعان شەكتى رۋىنىڭ بىرنەشە ءجۇز قازاعى بورسىقتان كەلىپ, كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلادى.

بۇل مەزەتتە اقمەشىتتەن گەنەرال في­تينگوف باستاعان 300 كازاك, 320 جاياۋ اسكەردەن قۇرالعان جازالاۋ وتريادتارى اتتانعان بولاتىن. ولار 54 زەڭبىرەكپەن جانە راكەتالىق ستانوكپەن قارۋلانعان. ارحيۆ مالىمەتى بويىنشا: «بۇل ب ۇلىكتى تىيۋ ءۇشىن سىرداريا جەلىسىنىڭ كومانديرى پەروۆسك فورتىنان №1 فورتقا كەلىپ, 300 كازاكتان جانە 320 جاياۋ اسكەردەن تۇراتىن, ءۇش زەڭبىرەگى مەن ەكى راكەتالىق ستانوگى بار وتريادتى جاساقتاپ, 9 قاڭتارعا قاراعان ءتۇنى ب ۇلىكشىلەردىڭ سىرداريانى جوعارى بويلاي 17 شاقىرىمنان الىس ەمەس جەردەگى ورداسىنا اتتاندى» (رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي ءارحيۆى. 1441-قور, 1-تىزبە, 82-ءىس, 6-10-پاراق).

1857 جىلدىڭ باسىندا جانقوجا اسكەرىنىڭ قۇرامىندا 5 مىڭ كوتەرىلىسشى بولدى. نەگىزگى شايقاس قازالىعا جاقىن جەردەگى ارىقبالىق مەكەنىندە ءوتتى. 9 قاڭ­تاردا قىسقا جانە قانتوگىستى شايقاستا قازاقتار جەڭىلىس تاۋىپ, حيۋا اۋماعىنا قاراي شەگىندى. باتىردىڭ ناشار قارۋلانعان جاساعى وت شاشقان زەڭبىرەكتىڭ دوبىنا جانە مىلتىقتىڭ نوسەردەي جاۋعان وعىنا توتەپ بەرە المادى. قازاق اۋىلدارى قاتاڭ قىسىمعا ۇشىرادى. فيتينگوف قازاقتاردى جازالاعان ارەكەتى تۋرالى پەروۆسكيگە راپورتىندا بىلاي دەپ جازادى: «بالىق كاسىپشىلىگىن قۇرتۋداعى باستى كىنالىلەر جانە جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆتىڭ سىبايلاستارى – كىشكەنە شەكتى رۋى اسان تارماعىنىڭ قازاقتارى لايىقتى جازادان تايسالىپ, سىرداريانىڭ سول جاعالاۋىنان وڭ جاعالاۋىنا ەسەت كوتىباروۆتىڭ سوڭىنان ەرگەن شەكتىلەرگە قوسىلۋ ماقساتىندا وتكەندىگى تۋرالى مالىمەت الىپ, مەن №4 باتالوننىڭ 100 جاياۋ اسكەرىنەن جانە 250 كازاكتان تۇراتىن, ءبىر زەڭبىرەگى جانە ءبىر راكەتالىق ستانوگى بار وتريادپەن بىرگە ولاردى جازالاۋعا شىقتىم, ءسويتىپ كىشى بورسىق قۇمىن كەشىپ, كەيبىر اۋىلدى مامبەتبۇلاق سايىندا قۋىپ جەتىپ, ولاردى توناۋ كەزىندە 100 تۇيە, 80 جىلقى, ازعانتاي عانا ءمۇيىزدى ءىرى قارا مال مەن 7 000-نان استام قوي ولجالاندى, سونىڭ ىشىندە ىلگەرى كەتىپ ۇلگەرگەن اۋىلدار قالدىرىپ كەتكەنى دە بار» (رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي ءارحيۆى. 1 441-قور, 1-تىزبە, 82-ءىس, 1-2-پاراق).).

جانقوجا باتىر كوتەرىلىسى جەڭىلىس تاپقان سوڭ دا, بۇرىنعىشا حالىق ءبيى رەتىندەگى قىزمەتىن جالعاستىرا بەردى. حالىق ونىڭ ءادىل, حالقىنا دەگەن ادال پەيىلىن ەرەكشە باعالادى. قازاقتىڭ كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرى م.تىنىشباەۆ جانقوجا باتىردىڭ ورىسقا دا, حيۋالىقتار مەن قوقاندىقتارعا دا, ءتىپتى حانداردىڭ وزىنە مويىنسىنباعاندىعىن ايتىپ وتكەن. راسىندا دا, وجەت باتىر جانقوجا پاتشا بيلىگىنە بەت بۇرماعان قالپى وقشاۋلانىپ ءومىر سۇرە بەردى. شەكارا بيلىگى ونى جاۋ كورىپ, قۇتىلۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن قاراستىردى. جانقوجا باتىر سىرداريا جەلىسىنىڭ باسشىسى مايو­ر دەبۋدىڭ تاپسىرماسىمەن سۇلتان ەلەكەي قاسىم ۇلى باستاعان جازالاۋ جاساعىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. بۇل تۋرالى اتاقتى مۇساباي جىراۋ بىلاي دەپ جىرلايدى:

باستايتىن ءار جولعا دا قۇدىرەت-ءتى,

قۋلارى بۇل قازاقتىڭ تۇپكە جەتتى.

«بار بولسا ەلىكەي حان, جاۋ بولماس» دەپ,

جانقوجا ۇرىسپاستان قاپى كەتتى...

حالىق جادىندا ساقتالعان جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى تەك باتىر بەينەسىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اقىل-پاراساتى مەن ويى كەمەل, ورلىگى مەن وجەتتىگى بيىك, مىنەزى ادىلەتتى ءارى كەڭ دارقان جان كەيپىندە كورىنەدى. بۇگىنگى ازات ۇرپاق قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن قاھارمانىن ۇمىتقان جوق, ۇمىتپايدى دا.

زيابەك قابىلدينوۆ,

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا اكادەميگى