«ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ورتالىعى ماسكەۋگە عىلىمي زەرتتەۋ ساپارىن جۇرگىزگەن بولاتىن. ەكسپەديتسيا ولجالى بولىپ, XVII عاسىرعا جاتاتىن پارسى تىلىندەگى «تاريح» قولجازباسى تابىلىپ وتىر.
جاڭا كوزقاراسقا باستاعان قوردالى ەڭبەك ءدۇلدۇل تاريحشى مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» كىتابىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى كەڭ تىنىسپەن جازىلعان. سونداي-اق قازاق حاندىعىن زەرتتەۋشىلەرگە قولجازبادا ماڭىزدى دەرەكتەر ۇشىراسادى. ەڭبەكتە قازاقتاردىڭ شىعىس تۇركىستانداعى موعول بيلەۋشىلەرىمەن قارىم-قاتىناسى تۋراسىندا دا قىزىقتى مالىمەتتەر قامتىلعان.
قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باس ساراپشىسى المات ابسالىقوۆ قولجازبا اۆتورىنىڭ قازاققا قاتىسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
– بۇل كىتاپ كەڭەس كەزىندە ورىس تىلىنە اۋدارىلعان. اۋدارماشىلار تۇپكى قولجازبانىڭ قىرىق پايىزىن عانا اۋدارعاندارىن, تۇگەل ءتارجىما جاساماعانىن ايتادى. كىتاپتا قازاق حاندىعى تۋرالى, سونىڭ ىشىندە حاقنازار حان حاقىندا ءبىرشاما ماعلۇمات بار. قازاق حاندىعى مەن موعولستان مەملەكەتىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس جونىندە قىسقاشا دەرەكتەر دە ۇشىراسادى. ماسكەۋدە جالعىز عانا داناسى ساقتالعان قولجازبانى كوشىرمە جاساعان سەبەبىمىزدىڭ ءبىرى – ءوزىمىزدىڭ كورمە زالعا قويىپ, جاس ۇرپاققا تانىستىرۋ بولسا, ەكىنشىسى – تاريحشىلارىمىزعا جاڭا تەرەزە اشۋ. كىتاپ اۆتورىنا كەلسەك, چۋروس دەگەن تايپا اتاۋى بار. XIV-XV عاسىردا موعولستانمەن سوعىس بولىپ, جەتپىس پايىز چۋروستار قالماقتارعا قونىس اۋدارسا, قالعانى قازاقتارعا, قىرعىزدارعا, ۇيعىرلارعا سىڭەدى. مىسالى, دۋلات رۋىنىڭ ىشىندە «شورا» دەگەن تارماعى بار. بۇل كوشپەلى چۋروس تايپاسى بولۋى مۇمكىن, – دەيدى تاريحشى.
كىتاپ اۆتورى شاح ماحمۋد يبن ميرزا فازىل چۋروس – موعولستان تاريحى بويىنشا بىرنەشە ەلەۋلى ەڭبەكتىڭ اۆتورى. زامانا سۇسىن باققان تەگەۋرىندى تۇلعا ءوز شىعارمالارىن 30 جىل جازىپ, شەجىرە بىلگىرى رەتىندە تانىلعان. شاح ماحمۋدتىڭ «تاريح» اتتى ەڭبەگىندە شىعىس تۇركىستان حالىقتارىنىڭ تاريحى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قىرعىزستان, قازاقستان, ورتا ازيا حاقىندا جاڭا دەرەك كوزدەرى بار.
ايتا كەتەيىك, قولجازبا العاش رەت 1913 جىلى تاشكەنتتەگى باقي-جانبايدىڭ جەكە قولجازبا قورىنان تابىلعان.
