– جاساندى ينتەللەكت پەن ادام ينتەللەكتىسىنىڭ اراسىندا قانداي نەگىزگى ايىرماشىلىقتار بار؟
– ادام ينتەللەكتىسى ەموتسيالار مەن ينتۋيتسياعا نەگىزدەلگەن, تاجىريبەلەر مەن سەزىمدەردى ەسكەرە وتىرىپ شەشىم قابىلدايدى. ال جاساندى ينتەللەكت (جي) تەك مالىمەتتەرگە سۇيەنەدى, ول ەموتسيانى, ەتيكانى تۇسىنبەيدى جانە جاڭا نارسەنى تەك بۇرىنعى مالىمەتتەر نەگىزىندە ۇيرەنەدى. سوسىن جالپى قازىر «ينتەللەكت دەگەن نە؟» دەيتىن دە سۇراق بار. سونداي-اق «تەك قۇر ينتەللەكت پايدا بەرە مە؟» دەگەن دە ساۋال ءجيى قويىلادى. ەندى مەن تۇسىندىرەيىن. سوعىس اشاتىندار كىم؟ گيتلەر كىم؟ ول دا – ينتەللەكت يەسى. ال ول ينتەللەكتىسىن دۇرىس باعىتتا قولداندى ما؟ جاۋابىن بىلەسىز. ەندەشە, جاساندى زەردە ادام ينتەللەكتىسىن تولىقتاي كوشىرىپ العانى قاجەت پە, جوق پا دەگەن تاعى ءبىر سۇراق تۋىندايدى. ودان بولەك, مەنىڭ ويىمشا, ادام ينتەللەكتىسى شەكسىز. ال جاساندى زەردە ءاردايىم شەكتەۋلى بولماق. ويتكەنى ول ءوزىن قالاي ۇيرەتتى, سولاي ارەكەت ەتەدى. ادام بولسا, ءاردايىم تىڭ يدەيالاردى ومىرگە اكەلە الادى. سوندىقتان ادام بالاسى مەن جاسالعان دۇنيەنى توتەسىنەن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, بۇل تۋرالى «جي وكىل اكەسى» اتالاتىن, مەتا كومپانياسىنىڭ جي بويىنشا باسشىسى يان لەكۋن مىرزا «قازىرگى جي (ياعني ۇلكەن تىلدىك مودەلدەر) لوگيكالىق شەشىم قابىلداي المايدى. اينالا دۇنيەدە نە بولىپ جاتقانىن بىلمەيدى. سونداي-اق, ادام ينتەللەكتىسىنە جەتپەدى» دەگەن پىكىر ايتادى.
– بۇل تەحنولوگيانىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ىقپالى قانداي بولادى.
– جي ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدى جەڭىلدەتەدى دەپ ويلايمىن. ىقپالى جوعارى بولادى. وسىدان 10 جىل بۇرىن عانا ادامداردى سمارتفون ۇستاۋعا كوندىرە الماۋشى ەدىك. ء«ىت مامانى ەمەسپىن. ەشكىممەن سويلەسپەيمىن. ينتەرنەتتە جۇمىسىم جوق. ماعان وسى باتىرما تەلەفون جارايدى» دەۋشى ەدى. ال قازىر ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن «WھatsApp» ارقىلى قۇدا-قۇداعيمەن, كورشى-قولاڭمەن سويلەسەدى. بانك قىزمەتىن قولدانادى. اۋدارما جاسايدى. جي دە سونداي بولادى دەگەن سەنىمدەمىن. مىسالى, ول ءسىزدىڭ كاسىبي جۇمىسىڭىزدى اۆتوماتتاندىرادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاقسارتادى, وقۋ ۇدەرىسىن ءتيىمدى ەتەدى. ايتالىق, مۇعالىم بولساڭىز, ساباق جوسپارىن جاساي الاسىز. اتا-انا بولساڭىز, بالاڭىزدىڭ ءۇي جۇمىسىن بىرگە وتىرىپ ىستەۋگە كومەكتەسە الادى. تۇپ-تۋرا كوشىرىپ الۋ ماعىناسىندا ەمەس, سول ساباقتى ءتۇسىندىرۋ ماعىناسىندا. بىراق ونىڭ تەرىس جاقتارى دا بار. مىسالى, ادامنىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋعا قاتىستى. ويتكەنى ادامدار جي ارقىلى جۇمىس ىستەگەن كەزدە ادامداردىڭ دەربەس اقپاراتىن دا جۇكتەپ جىبەرىپ جاتادى. سونداي-اق جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋى سەكىلدى ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن. دەگەنمەن باسقا ءبىر جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىنىنا تولىق سەنىمدىمىن. ولاي دەيتىنىم, مەن ءىت مامان بولسام دا وسىدان 10 جىل بۇرىن ءبىر كۇنى «پرومپت ينجەنەر» دەگەن ماماندىق شىعاتىنى ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرمەگەن ەدى.
– سوندا قانداي ماماندىقتار جويىلۋى مۇمكىن؟
– كەيبىر ماماندىقتار, اسىرەسە, قايتالاناتىن جۇمىستاردى ورىندايتىن سالالاردا, ياعني ءوندىرىس, اكىمشىلىك قىزمەتتەر جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. بىراق سونىمەن قاتار, جاڭا ماماندىقتار پايدا بولادى. اتاپ ايتساق, جي ازىرلەۋشىلەرى, دەرەكتەر تالداۋشىلارى سياقتى ماماندىقتار جوعارى سۇرانىسقا يە بولادى. جاقىندا عانا قىزىق اقپاراتقا تاپ بولدىم. «McKinsey» دەگەن زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار. سولاردىڭ ەسەبىنە جۇگىنسەك, 2025 جىلعا قاراي الەمدە 85 ملن جۇمىس ورنى جويىلىپ, ەسەسىنە 97 ملن جاڭا جۇمىس ورنى پايدا بولادى ەكەن. سوندىقتان بۇل سۇراق بويىنشا مەن تەك قانا پوزيتيۆ جانە وپتيميست كوزقاراستامىن.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, جاساندى زەردە جۋرناليستيكا سالاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
– جي جۋرناليستيكادا اقپارات جيناۋ مەن تالداۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتادى, جاڭالىقتار جازۋدى اۆتوماتتاندىرادى. بىراق ول ادامنىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن الماستىرا المايدى. سونىمەن قاتار جالعان اقپارات تاراتۋ قاۋپى دە ارتا تۇسەدى. جالعان اقپارات قايدان شىعادى؟ ول جۋرناليست جاساندى ينتەللەكت قۇرالىنا كوزسىز سەنىپ, تۇپ-تۋرا كوشىرىپ الىپ جاريالاۋدان شىعادى. الايدا ەتيكالىق تۇرعىدان, زاڭدى ءھام ساۋاتتى تۇرعىدان ادەپ ساقتاي وتىرىپ قولدانسا, كۇنبە-كۇنگى جۇمىستاردى تاپسىرۋعا بولادى. ايتالىق, سەمانتيكالىق تالداۋ جاساۋ نەمەسە جاڭالىقتارعا كلاسسيفيكاتسيا جاساۋ دەگەن سياقتى. بۇل – شەكسىز تاقىرىپ. باستىسى, جاساندى ينتەللەكتىنى جاتىرقاماي, قولدانا باستاۋ قاجەت.
– جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ بويىنشا قانداي ەلدەر مەن كومپانيالار كوش باستاپ تۇر؟ قازاقستاننىڭ بۇل سالادان الار ورنى قانداي؟
– اقش, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەر جي دامىتۋدىڭ كوشباسىندا. ەۋروپادا, اسىرەسە فرانتسيادا دا جاقسى باستامالار بار. كومپانيالار اراسىندا «Google», «Microsoft», «OpenAI» سەكىلدى ءىرى تەحنولوگيالىق كورپوراتسيالار بار. ولار ەندى گەنەراتيۆ جي باعىتىندا ازىرگە كوش باستاپ كەلەدى. قازاقستان جي سالاسىندا ءالى باستاپقى كەزەڭدە, بىراق بىزدە بولاشاعى زور, تەك قانا دۇرىس ساياسات پەن ينفراقۇرىلىم قاجەت. تەك جي ەمەس, بۇكىل سالادا ەلىمىز قانداي, بۇل سالادا دا سوندايمىز. ميللياردتاعان دوللار قارجى جۇمسالعان, 40-50 جىلدان بەرى جي زەرتتەۋمەن, دامىتۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان, الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرى بار ەلمەن قازاقستاندى سالىستىرۋ, ونىڭ ورنىن ىزدەۋ ىڭعايسىزداۋ سياقتى.
– جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ بارىسىندا قانداي زاڭنامالىق جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت؟
– ەڭ باستىسى, دەرەكتەردى قورعاۋ جانە ەتيكا ماسەلەلەرىن شەشۋ قاجەت. ويتكەنى ول باسقا ءبىر ادامعا جەكە دەرەكتەرىم جازىلعان مالىمەتتى بەرمەۋ كەرەك. جي قولدانۋ بارىسىندا ادامنىڭ جەكە مالىمەتتەرىن دۇرىس پايدالانۋ, جي شەشىم قابىلداعان كەزدە ادىلدىك پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بالاعات ءسوز, ديسكريميناتسيا, فاشيزم, ءدىني جانە ۇلتتىق الاۋىزدىق تۋعىزاتىن مالىمەت شىعارماۋ كەرەك. ويتكەنى ءبىز كوپۇلتتى مەملەكەتپىز. وزگە ۇلت وكىلدەرى وتاندىق جي قولدانعان كەزدە ءبىزدىڭ مەملەكەت جاساعان جي ولاردى شەتتەتەتىن اقپارات شىعارماۋ كەرەك. بۇل – ءۇزىلدى-كەسىلدى ماسەلە. دەگەنمەن ايتا كەتەر بولسام, ءبىزدىڭ ەل كەز كەلگەن زاڭ نەمەسە نورماتيۆتىك قۇجات قابىلدار كەزدە, مىندەتتى تۇردە, حالىقارالىق تاجىريبەلەردى ەسكەرەدى. سوندىقتان زاماناۋي قۇجات قابىلداندى دەپ سەنەمىن.
– جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن كۇندەلىكتى ساباق بارىسىندا قالاي قولدانۋعا بولادى؟
– جي ساباقتا وقۋشىلاردىڭ جەكە قاجەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن ماتەريالدار ۇسىنا الادى, تاپسىرمالاردى اۆتوماتتى تۇردە تەكسەرىپ, وقۋشىلاردىڭ ۇلگەرىمىن باقىلاپ وتىرادى. سونىمەن قاتار ول مۇعالىمدەرگە كومەكشى قۇرال رەتىندە قولدانىلادى, مىسالى, كۇردەلى ماتەريالداردى تۇسىندىرۋدە. ءوز باسىم ۇلدارىما ساباق ورىنداۋدا قولدانامىن. ء«ۇي تاپسىرماسى 2+2 نەشە بولاتىنىن انىقتاۋ كەرەك. ماعان بىردەن جاۋابىن ايتپا. ويتكەنى, مەن بالالارىمنىڭ قۇر كوشىرىپ العانىن قالامايمىن. ماعان 2+2 دەگەنگە ۇقساس ەسەپ قۇراستىرىپ, نەلىكتەن سولاي شىققانىن ءتۇسىندىر» دەپ جازامىن. سول كەزدە ول ماعان 3+3 نەشە بولاتىنىن, ونى قالاي ەسەپتەگەنىن جازىپ بەرەدى. سوسىن «وسىعان ۇقساس تاعى ەكى ەسەپتى تەست رەتىندە تاڭداۋ جاۋاپتارىمەن ۇسىن», دەيمىن. تاڭداۋ جاۋاپتارىن بالالارىما كورسەتەمىن. سول ارقىلى ول ەرىنبەيتىن, ۇرىسپايتىن, جالىقپايتىن جي اسسيستەنت ارقىلى جاڭا تەحنولوگيانى ءوز پايداسىنا جاراتادى. وسى سەكىلدى بىرنەشە مىسالدى شەكسىز ۇسىنۋعا بولادى.
– جاساندى زەردە قازاقشاعا ساۋاتتى بولۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟
– قازاق تىلىندەگى مالىمەتتەر بازاسىن كەڭەيتۋ قاجەت. جي قازاق ءتىلىن ساۋاتتى ءتۇسىنىپ, دۇرىس قولدانۋى ءۇشىن كوپ ءماتىن, اسىرەسە, رەسمي جانە ادەبي تىلدەر جيناقتالۋى كەرەك. سونداي-اق جي قازاق تىلىنە بەيىمدەلگەن الگوريتمدەر مەن ۇلگىلەردى ازىرلەۋ ماڭىزدى. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ۇلتتىق جاساندى ينتەللەكت مودەلىن جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سول ءۇشىن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ورتالىعى قازاق تىلىندەگى ماتىندەر مەن سوزدەردىڭ ساۋاتتى تالدانۋىندا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىپ وتىر. ول جەردە لينگۆيستەر انا تىلىمىزدەگى مالىمەتتەر قورىن ساۋاتتى سۇرىپتاۋمەن اينالىسادى. سونداي-اق عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك مىرزانىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرىندە جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا مامان دايارلاۋ ماقساتىندا جاڭا ءبىلىم باعدارلامالارى جانە شەتەلدىك بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارى اشىلىپ, ماماندار دايارلاۋدا ءبىراز ارەكەت جاسالىپ جاتىر. وسىنىڭ بارلىعى قازاقشا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ساۋاتتى دايىندالۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسا تۇسەدى. دەگەنمەن بىردەن ەسكەرتە كەتەيىن, بۇل – توقتامايتىن ۇدەرىس. جاساندى ينتەللەكت ءبىر رەت جاسالىپ قويمايدى. ول جاڭالانۋى قاجەت, ول تۇرلەنۋى كەرەك, قاتەلەسسە تۇزەتىلۋگە ءتيىس. وسى سەبەپتى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ماماندار دايارلاۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكزات قۇلشار,
«Egemen Qazaqstan»
