سۋرەت: ru.freepik.com
PhD زەرتتەۋشى امالبەك ءومىرتايدىڭ ايتۋىنشا, اەس – ستراتەگيالىق نىسان. ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەملەكەت ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋى ءتيىس ماسەلە ءارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە پىسىقتالۋى قاجەت. قۋاتتىلىعىنا قاراي حالىق پەن ونەركاسىپتىڭ تۇراقتى, ۇزاقمەرزىمدى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرىلۋى ءجيى ايتىلىپ, ارتىقشىلىعىمەن قاتار, كەمشىن تۇستارى دا تالاي رەت اشىق جاريالانعان.
ء«بىزدىڭ ەل الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا اۋاعا شىعاراتىن كومىرقىشقىل گازىن 2-3 ەسە ازايتۋ تۋرالى مىندەتتەمە العان. حالىقارالىق ستاندارتتار مەن تالاپتار ساقتالماي, ەش مەملەكەت اەس قۇرىلىسىن باستاي المايدى», دەيدى ساراپشى امالبەك ءومىرتاي.
ەلىمىز ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك – ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. سونىڭ سالدارىنان قۋات كوزىن كورشىلەس ەلدەردەن يمپورتتاۋعا ءماجبۇرمىز. ەنەرگيا تاپشىلىعى سەزىلگەن سايىن عالامدىق ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ اەس-كە دەگەن تاۋەلدىلىگى ارتىپ كەلەدى. بيىلعى جارتى جىلدىڭ وزىندە 6 مىڭ مەگاۆات ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگى بايقالعان.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم باسشىسى تيمۋر جولدىباەۆ بىزدەگى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ ناقتى قۋاتى 16 گۆت-تى قۇرايدى دەيدى.
ءىرى ءوندىرىس ورىندارى كوبەيگەن سايىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ وتىر. بۇل – بارلىق ەلگە ورتاق ماسەلە. وزبەكستان وسىنداي تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن اەس سالۋعا كىرىستى. بىرىككەن اراب امىرلىگى مەن تۇركيا دا اەس-ءتى تاڭدادى. بىزدەگى ەلەكتر ستانسالارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ توزىعى جەتكەن, 70 پايىزى كومىرمەن جۇمىس ىستەيدى. ال كەيىنگى كەزدە جيىلەپ كەتكەن ەنەرگيا تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن ءتۇرلى نۇسقا ۇسىنىلا باستادى. سونىڭ كوش باسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋ تۇر. بۇل رەتتە اەس-ءتى قاي جەرگە سالعان دۇرىس دەگەن ماسەلە تۋىندايدى. بۇعان دەيىن شىعىس جانە وڭتۇستىك قازاقستان اۋماعىنا تالدامالى جۇمىستار جۇرگىزىلگەن.
«ەكەۋى دە اتوم نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىنا جارامدى. زەرتتەۋدى ءبىزدىڭ كومپانيا يادرولىق تەحنولوگيالار قاۋىپسىزدىگى ورتالىعىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە اتقاردى. ۇكىمەتتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جاپوندىق اتوم كومپانياسىنىڭ كۇشىمەن تاۋەلسىز تەحنيكالىق جانە ەكولوگيالىق ساراپتاما جاسالىپ, وڭ ناتيجە كورسەتكەننەن كەيىن وڭتۇستىكتەگى اۋماقتى ۇسىندىق», دەيدى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» اق باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين.
اباي وبلىسىنداعى كۋرچاتوۆ قالاسى قاراستىرىلعانىمەن, الماتى وبلىسىنىڭ ۇلكەن كەنتىندە ينفراقۇرىلىم تۇرعىسىنان ارتىقشىلىق بولعان. بالقاش وزەنىنىڭ بويىنداعى قۇرىلىس اۋدانى كەڭەس زامانى تۇسىنان بەرى كوزگە ءتۇسىپ كەلگەن ەدى. 1984 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان اۋماعىنا گرەس سالۋ جوسپارلانىپ, كەيىن توقتاتىلعان. 2008 جىلدارى بالقاش جەس-ءىن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىمەن, ول دا اياقسىز قالدى.
اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋداعى اۋدانداردى زەرتتەۋ ماگاتە قۇجاتتارى مەن ەلىمىزدىڭ نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق تالاپتارى نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن. ونداعى قاراستىرىلعان باستى فاكتور – جەر سىلكىنىسى مەن گەولوگيالىق قۇبىلىستار, گيدرومەتەورولوگيالىق جاعدايلار, اەس پايدالانۋ كەزىندە اۋدان گيدروگرافيكاسىنا اسەرى. ۇلكەن اۋىلى اۋماعىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق ارتىقشىلىقتارى زەرتتەلىپ, تالداما ناتيجەسىنە قانداي دا ءبىر كەدەرگى كەلتىرەتىن جاعداي تىركەلمەگەن.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بالقاش كولىنىڭ جاعاسىندا اەس سالۋ بىرنەشە وڭىردە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن تاپشىلىقتى جويىپ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ قانا قويماي, باعانى دا تۇراقتاندىرادى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن قوسالقى جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, جەتىسۋ مەن الماتى وڭىرىندە ءوندىرىس پەن بيزنەس وركەن جايماق.
ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ەنەرگيا تاپشىلىعى 2-3 جىلدان كەيىن ايقىن بىلىنەتىنىن, سوندىقتان اتالعان اۋماققا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ وڭتايلى شەشىم ەكەنىن ايتادى.
«ۇكىمەت ستانسانى سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ شىڭىنا جەتتى. ءبىز بالقاش اۋماعىن اتاپ وتىرمىز. زاڭ بويىنشا ءۇش بالاما الاڭدى تالداپ, سيپاتتاپ, بىرەۋىن نەگىزگى الاڭ رەتىندە ۇسىنعاندا عانا, اتوم ستانساسى سالىنادى», دەيدى تيمۋر جانتيكين.
سونىمەن قاتار ساراپشى رەفەرەندۋم ناتيجەسىنەن سوڭ جەتكىزۋشىنى, تەحنولوگيانى تاڭداۋ, ناقتى ەكونوميكالىق ەسەپ جۇرگىزۋ جانە ساراپتاۋدان ءوتۋ سەكىلدى دايىندىق جۇمىستارىنا ەكى جىلداي ۋاقىت كەتەتىنىن, مەملەكەتتىك ساراپتاماعا ءبىر جىلدىڭ ۇستىندە, قۇرىلىس جۇمىستارىنا تاعى بەس جىل, سوندا بارلىعى باس-اياعى ون جىلعا سوزىلاتىنىن ايتادى.
