تابىسىن جاسىرىپ, تاسادا جۇرگەندەر سالىقتىڭ سالماعىن سەزىنە باستادى

مۇنىڭ اسەرى كاسىپكەرگە دە, جالدانىپ جۇمىس ىستەيتىندەرگە دە, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جۇرگەن جۇرتقا دا تيە باستادى. سوندىقتان قازىر «تابىسىن جاسىرىپ, تاسادا جۇرەتىن ەسكى ءتاسىلدىڭ زامانى ءوتتى مە؟» دەگەن ساۋال ماڭىزدى بولىپ تۇر.

قارجى سالاسىنىڭ مامانى دميتري كازانتسەۆتىڭ باعا­لاۋىنشا, سالىقتىق اكىمشى­لەن­دىرۋ ساپالىق تۇرعىدان جاڭا كەزەڭگە ءوتتى. ونەركاسىپتىك دەڭگەيدە ىسكە قوسىلعان «Smart Data Finance» جوباسى مەملەكەتكە ازاماتتار مەن بيز­نەس­تىڭ قارجىلىق ارەكەتىن بۇرىن­عىدان الدەقايدا تەرەڭ تالداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل جۇيەدە 20 ميلليوننان اس­تام جەكە تۇلعا مەن بىرنەشە ميل­ليون كاسىپكەر تۋرالى مالىمەت جيناقتالعان. جۇيە 74-تەن استام دەرەككوزدەن اقپارات الادى. ياعني ازاماتتىڭ قالاي تابىس تاباتىنى عانا ەمەس, اقشانى قايدا جۇمسايتىنى, قانداي تولەم جاسايتىنى, نەسيەنى قالاي وتەيتىنى, قايدا ساياحاتتايتىنىنا دەيىن تسيفرلىق ءىز رەتىندە كورىنەدى.

«Smart Data Finance» جۇيەسى مەملەكەتكە ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ قارجىلىق مىنەز-قۇلقىن كەشەندى تۇردە كورۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇرىن تابىستى جاسىرۋ ءۇشىن قولما-قول ەسەپ ايىرىسۋعا كوشۋ جەتكىلىكتى سياقتى كورىنەتىن. قازىر ولاي ەمەس. ادام اقشانى ءبارىبىر ءبىر كۇنى اينالىمعا شىعارادى: جىلجىمايتىن م ۇلىك الادى, كولىك ساتىپ الادى, ساياحاتقا بارادى, نەسيە تولەيدى نەمەسە ءىرى تولەم جاسايدى. سول ساتتە جۇيە تابىس پەن شىعىستىڭ اراقاتىناسىن كورەدى. سوندىقتان كولەڭكەلى تابىسقا قۇرىلعان بيزنەس-مودەل ۇزاققا بارمايدى», دەيدى دميتري كازانتسەۆ.

دەمەك, سالىق رەفورماسىنىڭ ماڭىزدى باعىتى – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردى رەسمي ەكونوميكاعا شىعارۋ. كەيىنگى جىلدارى ەنگىزىلگەن جاڭا رەجىم بەيرەسمي تابىس تاۋىپ جۇرگەندەرگە قىزمەتىن زاڭداستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. مۇنداعى باستى قاعيدا قاراپايىم. چەك سوعىلسا, قىزمەت زاڭدى. چەك بولماسا, تابىس تا رەسمي ەمەس. ايىنا شامامەن

1 ميلليون 300 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تاباتىن ازاماتتارعا جەڭىل ءارى تۇسىنىكتى مۇمكىندىك رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىر. اسىرەسە تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى, كۋرەرلەر, جەتكىزۋ قىزمەتىندە جانە پلاتفورمالىق سەرۆيستەر ارقىلى جۇمىس ىستەيتىندەر وسى رەجىمگە بەلسەندى تىركەلە باستاعان. الايدا بۇل جەڭىلدىكتى تەرىس پايدالانۋ قاۋپى دە بار. دميتري كازانتسەۆ كەيبىر كومپانيالار شتاتتاعى قىزمەتكەرلەرىن قىس­قارتىپ, ولاردى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قام­تىعان تۇلعا رەتىندە قايتا راسىمدەۋگە تىرىسىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتىپ وتىر. سەبەبى قىزمەتكەر ءۇشىن تولەنەتىن سالىق پەن الەۋمەتتىك تولەم كولەمى 30 پايىزدان اسادى. بيزنەس شىعىندى ازايتقىسى كەلەدى, بىراق بۇل رەجىم ەڭبەك قاتىناسىن جاسىرۋعا بەرىلگەن جوق. ەگەر مۇنداي تاجىريبە جاپپاي سيپات السا, مەملەكەت ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا ارنالعان جەڭىلدىكتەردى قىسقارتۋى مۇمكىن.

قازىرگى رەفورمانىڭ ماڭىزدى تۇسى – مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىنداعى ديالوگتىڭ كۇشەيۋى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جاركەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت وزگەرىستەردى مۇمكىندىگىنشە جەڭىل ەنگىزۋگە تىرىسىپ وتىر. 2025 جىلعى 20 قاڭتاردا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا جاڭا سالىق كودەكسىنە قاتىستى ناقتى تاپسىرما بەرىپ, فيسكالدىق وزگەرىستەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءارى قوعاممەن تولىق تالقىلاۋ ارقىلى ەنگىزۋ قاجەتىن ايتقان. وسىدان كەيىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ قاتىسۋىمەن ونداعان جۇمىس كەزدەسۋى ۇيىمداستىرىلدى. قازىر سالىق سالۋ تەتىكتەرى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە تۇسەتىن جۇكتەمە, اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ جۇمىسى سياقتى ماسەلەلەر تالقىلانىپ جاتىر.

«بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىستارى بۇرىنعىعا قاراعاندا ءجيى تىڭدالىپ جاتىر. بۇل – جاقسى ءۇردىس. سەبەبى سالىق رەفورماسى تەك مەملەكەتتىڭ كىرىسىنە عانا ەمەس, كاسىپكەرلەردىڭ تاعدىرىنا, جۇمىس ورىندارىنا, تۇتاس ەكونوميكالىق ورتاعا اسەر ەتەدى. قازىر ءار كاسىپكەر مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرىنە تىكەلەي سۇراق قويىپ, ءوز ماسەلەسىن اشىق ايتا الادى. بىراق مۇنداي مۇمكىندىك تەك شاعىم ايتۋ ءۇشىن ەمەس, ناقتى ۇسىنىس بەرۋگە پايدالانىلۋى كەرەك. ەگەر بيزنەس بۇل ۇدەرىستەن تىس قالسا, ەرتەڭ قابىلدانعان شەشىمگە اسەر ەتۋ الدەقايدا قيىن بولادى», دەيدى تيمۋر جاركەنوۆ.

قوسىلعان قۇن سالىعى توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس تا قىزۋ. ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامىريننىڭ سوزىنشە, وزگەرىستەر, ەڭ الدىمەن, بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا ەمەس, نارىقتاعى ادىلەتسىز باسەكەنى ازايتۋعا باعىتتالعان. بىلتىر رەفورمانى تالقىلاۋ كەزىندە قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىن 20 پايىز ەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن, كەيىن بيزنەس پىكىرىن ەسكەرىپ, 16 پايىز دەڭگەيى قارالعان. بىراق ماسەلە تەك مولشەرلەمەدە ەمەس. نارىقتا ءبىر تەلەفون ءبىر دۇكەندە ­1 ملن تەڭگە, باسقا جەردە 600 مىڭ تەڭگە تۇرۋى مۇمكىن. مۇنداي ايىرماشىلىقتىڭ ءبىر سەبەبى كوپ. ماسەلەن, ءبىر كاسىپكەر قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەيدى, ەكىنشىسى تولەمەيدى, ءبىرى تاۋاردى زاڭدى يمپورتتايدى, ەكىنشىسى كولەڭكەلى جولمەن اكەلۋى كادىك. مەملەكەت وسى تەڭسىزدىكتى ازايتۋ ماقساتىندا قوسىلعان قۇن سالىعىنداعى تىركەۋ شەگىن تومەندەتكەن ەدى.

«العاشقى ناتيجەلەر بايقالىپ جاتىر. بيىلعى ءتورت ايدىڭ قورىتىندىسىندا قوسىلعان قۇن سالىعىنداعى تۇسىمدەر وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 26 پايىزعا وسكەن. باقىلاۋ-كاسسالىق ماشينالار ارقىلى وتەتىن وپەراتسيالاردىڭ جالپى سوماسى شامامەن 30 پايىزعا, وپەراتسيا سانى 17 پايىزعا ارتقان. بۇل حالىقتىڭ ساتىپ الۋ بەلسەندىلىگى كۇرت تومەندەدى دەگەن پىكىردى تولىق راستامايدى. جىل سايىن كاسىپكەرلەردىڭ شامامەن 30–35 پايىزى وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا تومەن تابىس كورسەتەدى, ال 65 پايىزدان استامى كىرىسىن ارتتىرادى. بيىل دا وسى ءۇردىس ساقتالىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە 256 مىڭنان استام كاسىپكەر جالپىعا بىردەي سالىق رەجىمىنە تىركەلگەن, ونىڭ شامامەن 238 مىڭى بۇرىن جەڭىلدەتىلگەن رەجىمدە بولعان», دەيدى ا.ءامىرين.

مويىنداۋىمىز كەرەك, سالىق رەفور­ما­سى­نىڭ ەڭ اۋىر تۇسى – تسيفرلاندىرۋ بولىپ تۇر. ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرا, باقىلاۋ-كاسسالىق ماشينالار, قويما جۇيەلەرى, تاۋارلاردى ۇلتتىق كاتالوگكە ەنگىزۋ, ءتۇرلى ەسەپ فورمالارى شاعىن جانە ورتا بيزنەس-كە ەداۋىر سالماق ءتۇسىردى. كوپ كاسىپكەر مەن بۋحگالتەر بىرنەشە پلاتفورمانى قاتار جۇرگىزۋگە ءماجبۇر. قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت تۇرىسوۆ بولسا وسى قيىندىقتى مەملەكەت تە كورىپ وتىرعانىن جاسىرمادى. ونىڭ سوزىنشە, قازىرگى اۋىر كەزەڭ – ەلىمىزدەگى ءىرى تسيفرلىق ترانسفورماتسيانىڭ سالدارى. بۇرىن كاسىپكەر ءبىر-ەكى ەسەپپەن جۇمىس ىستەسە, قازىر بىرنەشە جۇيەگە قاتار كىرەدى, بىرنەشە بازاعا اقپارات ەنگىزەدى. بۇرىن ەكى بولىمنەن تۇرعان ەسەپ قازىر 6 ءبولىم بولۋى مۇمكىن. ارينە, حالىق شارشايدى. بىراق مەملەكەت سالىقپەن قاتار الەۋمەتتىك تو­لەم­دەردى, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى, ەڭبەك قاتىناستارىن, قىزمەتكەرلەردىڭ رەسمي تابىسىن زاڭداستىرۋعا كوشكەندىكتەن, ەسەپ­تىلىككە قوسىمشا اقپارات ەنگىزىلىپ وتىر.

«قازىر كوپتەگەن كاسىپكەر تاۋار كارتوچكاسىن ەنگىزسە, ەرتەڭ تەكسەرىس باستالىپ كەتەدى دەپ قورقادى. بىراق بۇگىنگى ماقسات – ءبارىن جاپپاي جازالاۋ ەمەس, نارىقتى ءبىر جۇيەگە كوشىرۋ. مەملەكەتكە, ەلگە قانداي تاۋار كىرىپ جاتقانىن, ونىڭ قايدا ساتىلىپ جاتقانىن كورۋ ماڭىزدى. ءبىز يمپورتتان باستاپ سوڭعى چەككە دەيىنگى بۇكىل تىزبەكتى تسيفرلىق فورماتتا باقىلاۋعا كوشىپ كەلەمىز. بۇل تەك سالىققا عانا ەمەس, ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە دە قاجەت. كولەڭكەلى يمپورت – جىلدار بويى جينالعان ماسەلە. زاڭدى جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەر بەيرەسمي تاۋار اكەلەتىندەرمەن تەڭ ەمەس جاعدايدا باسەكەلەسىپ كەلدى. رەفورمانىڭ تۇپكى ماقساتى – بيزنەستى تۇنشىقتىرۋ ەمەس, بولاشاقتا ارتىق ەسەپتىلىكتى ازايتۋ. بارلىق دەرەك ءبىر بازاعا جينالعان كەزدە كوپتەگەن ەسەپ اۆتوماتتى تۇردە قالىپتاسۋعا ءتيىس. بىراق وعان دەيىن وتپەلى كەزەڭنەن ءوتۋ قاجەت. بۇرىن كوپ نارسە «شامامەن» جۇرگىزىلسە, ەندى مەملەكەت تە, بانك تە, سەرىكتەس تە ناقتى تسيفر سۇرايدى», دەيدى ءا.تۇرىسوۆ.

دەسە دە رەفورمانىڭ الەۋمەتتىك جاعى دا ماڭىزدى. ا.ءامىرين كوپتەگەن كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرگە ناقتى جالاقى تولەگەنىمەن, رەسمي قۇجاتتا ەڭ تومەنگى جالاقىنى عانا كورسەتەتىنىن ايتتى. بۇل بيزنەسكە سالىق جۇكتەمەسىن ازايتقانىمەن, جۇمىسكەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن السىرەتەدى. ەگەر ايەل ادام شىن مانىندە 300 مىڭ تەڭگە الىپ ءجۇرىپ, قۇجاتتا

85 مىڭ تەڭگە عانا كورسەتىلسە, دەكرەتتىك جانە بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تولەم دە سول رەسمي سومامەن ەسەپتەلەدى. رەسمي جالاقى تولىق كورسەتىلسە, بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تولەم اي سايىن شامامەن

120 مىڭ تەڭگە بولۋى مۇمكىن, ال ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە راسىمدەلسە, 50–60 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا عانا قالادى. ەلىمىزدە

1,3 ملن-عا جۋىق جەكە كاسىپكەر مەن 9 ملن-نان استام جالدامالى جۇمىسكەر بار ەكەنىن ەسكەرسەك, مەملەكەت تەك بيزنەس­كە ىڭعايلى شەشىم قابىلداي المايدى. بۇل جەردە جال­دا­مالى قىزمەتكەردىڭ دە مۇددەسى بار ەمەس پە؟

سالىق وزگەرىسىندەگى الاڭداتىپ وتىرعان ساۋالدار مۇنىمەن بىتپەيدى. مىسالى, ت.جاركەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر كوپتەگەن ەسەپ فورماسى ءبىر-ءبىرىن قايتالايدى. ونىڭ ۇستىنە كەي اقپارات مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ءوز جۇيەسىندە ونسىز دا ساقتالعان. الەۋمەتتىك اۋدارىم, زەينەتاقى جارناسى, تابىس تۋرالى مالىمەتتەردىڭ ءبارى تسيفرلىق بازاعا ءتۇسىپ تۇرعانىنا قارا­ماس­تان, كاسىپكەرلەردەن قايتادان قوسىمشا فورما تالاپ ەتىلەدى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى قازىر وسى ماسە­لەگە قاتىستى ارنايى تالداۋ دايىنداپ جاتىر.

«بيزنەس مەملەكەت ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى, مەملەكەت تە بيزنەس پەن حالىق ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ەگەر قانداي دا ءبىر ەسەپ نەمەسە قوسىمشا فورما كاسىپكەرگە دە, الەۋمەتتىك جۇيەگە دە ناقتى پايدا بەرمەسە, وندا ونىڭ قاجەتى قانشا دەگەن سۇراق تۋىندايدى. قازىر كاسىپكەرلەردىڭ نەگىزگى نارازىلىعى دا وسىدان شىعىپ وتىر. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وزىندە الەۋمەتتىك اۋدارىم دا, زەينەتاقى تولەمى دە, تابىس تۋرالى اقپارات تا تسيفرلىق جۇيەدە بار. بىراق سوعان قاراماستان كاسىپكەرلەردەن سول مالىمەت قايتا سۇرالادى. اسىرەسە شاعىن بيزنەس قاتتى قينالىپ وتىر. ويتكەنى ۇلكەن كومپانيالاردا بۋحگالتەر دە, زاڭگەر دە بار. ال شاعىن كاسىپكەردىڭ كوپ جاعدايدا ءبارىن ءوزى جۇرگىزۋىنە تۋرا كەلەدى», دەدى ت.جاركەنوۆ.

كونتراگەنتتەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى دە كاسىپكەرلەر اراسىندا ۇلكەن ماسەلە تۋعىزىپ وتىر. اسىرەسە قۇرىلىس, لوگيس­تيكا جانە ءوندىرىس سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن بيزنەس وكىلدەرى سەرىكتەس كومپا­نيا­لاردىڭ ارەكەتىنە تاۋەكەل كۇشەيگەنىن ايتىپ, دابىل قاعادى. ءتىپتى ادال سالىق تولەۋشىنىڭ ءوزى كونتراگەنتىنىڭ ماسەلەسىنە بولا جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ كەتۋى مۇم­كىن. ەندىگى سۇراق: وسى جۇكتەمەنى نەگە مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى تولىق ءوز موي­نىنا المايدى؟ بۇعان جاۋاپتى قارجى ۆيتسە-مينيستر ءا.تۇرىسوۆتان الدىق. ول مەملەكەت قازىر اشىق دەرەككوزدەر كولەمىن بىرتىندەپ كەڭەيتىپ جاتقانىن ايتتى.

«قازىر كاسىپكەرلەر ءۇشىن اشىق اقپارات بۇرىنعىدان الدەقايدا كوپ. كومپانيانىڭ قانداي تاۋەكەل دەڭگەيىندە تۇرعانىن, قانداي مارتەبەسى بارىن كورۋگە بولادى. ارينە, سالىق قۇپياسىنا جاتاتىن اقپاراتتىڭ ءبارىن تولىق جاريالاۋعا زاڭ مۇمكىندىك بەرمەيدى. بىراق كاسىپكەر ءوز كونتراگەنتىنىڭ سەنىمدىلىگىن الدىن الا باعالاي الاتىنداي نەگىزگى مالىمەتتەر ۇسىنىلىپ وتىر. ءبىز قازىر اقپاراتتىق جۇيەلەردى ءوزارا بايلانىستىرۋ ارقىلى تاۋەكەلدەردى ەرتەرەك انىقتاۋعا كوشىپ كەلەمىز. ەگەر كاسىپكەر اشىق دەرەككوز ارقىلى سەرىكتەسىنىڭ تاۋەكەل دەڭگەيىن كورسە, بۇل بولاشاقتاعى داۋلاردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى», دەپ ءتۇسىندىردى ۆيتسە-مينيستر.

جالپى, تۇسىنگەنىمىزدەي, ءار تابىس­تىڭ, ءار تولەمنىڭ, ءار اينالىمنىڭ تسيفرلىق ءىزى قالىپتاساتىن ۋاقىت كەلدى. سوندىقتان كولەڭكەگە سۇيەنگەن ەسكى ءتاسىلدىڭ «عۇمىرى» قىسقارىپ بارادى. بىراق بيزنەستى تەك باقىلاۋمەن دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. كاسىپ­كەر­گە تۇسىنىكتى ەرەجە مەن تۇراقتى ورتا كەرەك. اشىق جۇمىس ىستەگەن ادام ۇتىلمايتىن, ادال ەڭبەك ەتكەن كاسىپكەر قىسىم كورمەيتىن جۇيە قالىپتاسپايىنشا, رەفورمانىڭ تولىق ناتيجەسى دە سەزىلمەيدى. الداعى كەزەڭدە ناقتى ەسەپكە سۇيەنگەن, تابىسىن جاسىرمايتىن, قارجىسىن رەتىمەن جۇرگىزەتىن بيزنەس قانا بەرىك بولماق.