250 ملرد تەڭگە قارىز كەشىرىلەدى
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ دارمەنسىز بورىشكەرلەرمەن جۇمىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەرۋەرت سەيسەمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بانكروتتىققا جۇگىنەتىندەردىڭ باسىم بولىگى – تۇراقتى ناپاقاسى جوق, ورتا جاستاعى ەر ازاماتتار.
«بانكروتتىققا كوبىنە وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارى جۇگىنەدى. ول جاقتا جاعداي ناشار دەگەن ءسوز ەمەس. تەك حالىق تىعىز ورنالاسقان ايماقتاردا ءوتىنىش تە كوبىرەك تۇسەدى. تۇركىستان وبلىسى, جامبىل وبلىسى جانە الماتى قالاسىندا سۇرانىس جوعارى. ال سولتۇستىك قازاقستان مەن ۇلىتاۋ وبلىستارىندا حالىق سانى از بولعاندىقتان, ءوتىنىش تە از بەرىلەدى. بۇگىندە سوتتان تىس بانكروتتىق ءراسىمى ارقىلى شامامەن 65 مىڭ وتانداسىمىز بانكروت دەپ تانىلعان. ولاردىڭ 132 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارىزىن ەسەپتەن شىعارۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ال سوت ارقىلى جۇرگىزىلەتىن بانكروتتىق راسىمىندە 632 ازامات بانكروت مارتەبەسىن العان. ەكى تەتىكتى قوسا ەسەپتەگەندە, جالپى سانى 66 مىڭ 600 ادام بانكروت دەپ تانىلىپ, 250 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى بەرەشەك ەسەپتەن شىعارىلۋى مۇمكىن», دەيدى ول.
سونىمەن قاتار مەملەكەت بەرەشەكتى كەشىرۋمەن عانا شەكتەلمەي, قارىزعا باتقان ازاماتتىڭ ەڭسەسىن قايتا تىكتەپ, تۇرمىسىن تۇزەتۋ جاعىنا دا دەن قويىپ وتىر. قازىر 1118 ازاماتقا تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمى قولدانىلعان. بۇل تەتىك ادامدى بىردەن «بانكروت» دەپ تانىپ, قارجىلىق تىعىرىققا تىرەپ قويماي, كەرىسىنشە بەرەشەگىن بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە ءبولىپ, قايتا رەتتەپ تولەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«ازاماتقا تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارىن بەكىتۋ ءۇشىن ەكى اي ۋاقىت بەرىلەدى. قازىر 402 ادامنىڭ جوسپارى ماقۇلدانىپ, ولار بەكىتىلگەن كەستە اياسىندا قارىزىن تولەي باستادى. سوندا حالىق تولىق قارجىلىق كۇيرەۋگە ۇشىراماي, بىرتىندەپ قالىپتى ەكونوميكالىق ومىرگە ورالا الادى», دەدى كوميتەت وكىلى.
سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى سۇلتانبەك ماكەجانوۆ بانكروتتىق راسىمىنە بەرىلگەن وتىنىشتەردىڭ ەداۋىر بولىگى ءتۇرلى سەبەپپەن قابىلدانبايدى دەپ وتىر. ونىڭ سوزىنشە, جۇرت ءراسىم تالاپتارىن تولىق تۇسىنبەيدى نەمەسە زاڭدا كورسەتىلگەن كريتەريلەرگە سايكەس كەلمەيدى.
«وتىنىشتەردىڭ قابىلدانباۋىنا بىرنەشە نەگىزگى فاكتور اسەر ەتتى. اتاپ ايتقاندا, ءوتىنىش يەسىنىڭ بانكروتتىق ءراسىمىنىڭ باستى تالاپتارىنا سايكەس كەلمەۋى, قارىز كولەمى مەن تولەم مەرزىمىنە قويىلاتىن شارتتاردىڭ بۇزىلۋى, كرەديتورمەن سوتقا دەيىنگى رەتتەۋ ءراسىمىنىڭ جۇرگىزىلمەۋى, سونداي-اق بورىشكەردىڭ ءوزىنىڭ قارجىلىق جاعدايى تۋرالى جالعان مالىمەت بەرۋى سەكىلدى سەبەپتەر بار. كەي ازاماتتار بانكروتتىقتى قارىزدان وڭاي قۇتىلۋدىڭ جولى رەتىندە قابىلدايدى. بىراق بۇل – ناقتى تالاپتارى مەن شەكتەۋلەرى بار قۇقىقتىق ءراسىم», دەدى سەناتور.
حالىق حابارسىز...
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس قيزاتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تولەم قابىلەتىنەن ايىرىلىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ كوبى بانكروتتىق ءراسىمىنىڭ بار ەكەنىن دە بىلمەيدى. ءتىپتى قارجىلىق تىعىرىققا تىرەلىپ, نەسيەسىن جابا الماي جۇرگەن جانداردىڭ ءوزى بۇل تەتىكتى قالاي پايدالانۋ كەرەگىن تۇسىنبەي, ۋاقىت وتكىزىپ الادى. سونىڭ كەسىرىنەن بەرەشەك ۇستىنە بەرەشەك جينالىپ, جاعدايى ودان سايىن كۇردەلەنە تۇسەدى.
«بىلمەستىك سالدارىنان كوپتەگەن قارىز الۋشى پروبلەمالىق بەرەشەگىن رەتتەۋ ءۇشىن ەشقانداي ارەكەت جاساماي, جاعدايدى ودان ءارى قيىنداتىپ الادى. وسىعان بايلانىستى 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا سوتتان تىس بانكروتتىقتىڭ پرواكتيۆتى تەتىگىن ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەندىگى ماقسات – قارىزعا باتقان ازاماتتىڭ ءوزى بارىپ سابىلماي-اق, مەملەكەت تاراپىنان الدىن الا كومەك كورسەتۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ. تولەم قابىلەتى تومەندەپ, نەسيەسىن ۇزاق ۋاقىت تولەي الماي جۇرگەن ادامدار اۆتوماتتى تۇردە انىقتالىپ, ولارعا زاڭدى جولدار مەن مۇمكىندىكتەر تۇسىندىرىلەدى. بۇل ءبىر جاعىنان, حالىقتى قارىز شىرماۋىنا تەرەڭ باتىپ كەتۋدەن ساقتاسا, ەكىنشى جاعىنان, قارجىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتپەك», دەدى و.قيزاتوۆ.
جاڭا تەتىك اياسىندا 5 جىلدان استام ۋاقىت تولەنبەگەن قارىزى بار جانە تىركەلگەن ۇيالى تەلەفون ءنومىرى كورسەتىلگەن ازاماتتارعا اۆتوماتتى تۇردە SMS-حابارلاما جىبەرىلەدى. ەگەر ازامات كەلىسىم بەرسە, ۋاكىلەتتى ورگان سوتتان تىس بانكروتتىق ءراسىمىن وزدىگىنەن باستايدى. مەملەكەتتىك كرەديتتىك بيۋرونىڭ دەرەگىنە سايكەس قازىردە مۇنداي تالاپتارعا ساي كەلەتىن 300 مىڭنان استام قارىز الۋشى بار.
جالپى, ەلىمىزدە جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعىنىڭ ءۇش ءتۇرى بار: سوتتان تىس بانكروتتىق, سوت بانكروتتىعى جانە تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمى. سوتتان تىس بانكروتتىق بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارى جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر الدىنداعى 6 920 000 تەڭگەگە دەيىنگى قارىزى بار, قاتارىنان 12 اي بويى تولەم جاساماعان ءارى اتىندا مۇلكى جوق ازاماتتارعا ارنالعان. سونىمەن قاتار بۇل ءراسىم 6 اي بويى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك العاندار مەن بەرەشەگى 5 جىلدان استام ۋاقىت وتەلمەگەن ازاماتتارعا قارىز مولشەرىنە قاراماستان قولدانىلادى. بۇل جەردە تەك بانك, مقۇ جانە كوللەكتور الدىنداعى قارىزدار ەسەپكە الىنادى. ال سوت بانكروتتىعى كەز كەلگەن كرەديتور الدىنداعى 6 920 000 تەڭگەدەن اساتىن قارىزدارعا قاتىستى جۇرگىزىلەدى. مۇندا بورىشكەردىڭ مۇلكى ەلەكتروندى اۋكتسيون ارقىلى ساتىلىپ, تۇسكەن قارجى كرەديتورلاردىڭ تالابىن جابۋعا جۇمسالادى. تۇراقتى تابىسى بار ازاماتتارعا تولەم قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى. سوت ارقىلى قارىزدى 5 جىلعا دەيىن ءبولىپ تولەۋگە بولادى. سوتتان تىس بانكروتتىق جونىندەگى ءوتىنىشتى ە-Gov, e-Salyq Azamat نەمەسە حقو ارقىلى بەرۋگە بولادى, ال سوت بانكروتتىعى مەن تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەردەگى سوتقا جۇگىنۋ قاجەت.
ەڭ سوڭعى شەشىم بولۋ كەرەك
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي جوباەۆتىڭ سوزىنشە, حالىق اراسىندا بانكروتتىققا قاتىستى جاڭساق تۇسىنىك كوپ. كوپشىلىك «بانكروت بولساڭ, بارلىق قارىز كەشىرىلەدى دە, ءومىر بۇرىنعىسىنشا جالعاسا بەرەدى» دەپ ويلايدى. الايدا ءىس جۇزىندە ونىڭ سالدارى الدەقايدا اۋىر.
«بانكروتتىقتان كەيىن ازامات 5 جىل بويى نەسيە الا المايدى, قايتا بانكروتتىققا تەك 7 جىلدان كەيىن عانا جۇگىنە الادى جانە 3 جىل بويى قارجىلىق باقىلاۋدا بولادى. مۇنىڭ ءبارى ازاماتقا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ ءۇشىن جاسالعان. سەبەبى مەملەكەت بانكروتتىقتى قارىزدان قاشۋدىڭ امالىنا اينالدىرماۋعا تىرىسادى. قانداي جاعداي بولسىن, الدىمەن بانكپەن مامىلەگە كەلۋگە ۇمتىلعان دۇرىس. قازىر كوپتەگەن قارجى ۇيىمدارى تولەم مەرزىمىن ۇزارتۋ, اي سايىنعى تولەم كولەمىن ازايتۋ نەمەسە پايىزدىق ۇستەمەنى تومەندەتۋ سەكىلدى قايتا قۇرىلىمداۋ تەتىكتەرىن ۇسىنادى. كەي جاعدايدا ازاماتتار ەموتسياعا بەرىلىپ, بانكروتتىققا اسىعىس قادام جاسايدى. الايدا كەيىن ونىڭ سالدارى وزدەرىنە اۋىر ءتيىپ جاتادى», دەيدى ەكونوميست.
قازاق «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەيدى. سول سەكىلدى قارىز ماسەلەسىن دە جىلى جاۋىپ قويىپ, ءۇنسىز جۇرە بەرۋ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ادامدى تىعىرىققا تىرەيدى. قندرا ماماندارى بەرەشەك كوبەيگەن ساتتەن باستاپ بانكپەن بايلانىسىپ, زاڭ اياسىنداعى مۇمكىندىكتەردى قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. ءاربىر قارىز الۋشى ءوزىنىڭ كرەديتورى – بانككە, ميكروقارجى ۇيىمىنا نەمەسە كوللەكتورلىق اگەنتتىككە قارىزدى وتەۋ شارتتارىن وزگەرتۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرۋگە قۇقىلى. مۇنداي وتىنىشكە ازامات ءوزىنىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاعانىن دالەلدەيتىن قۇجاتتاردى قوسا ۇسىنۋى كەرەك. ولاردىڭ قاتارىندا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەنى تۋرالى انىقتاما, ەڭبەك شارتىنىڭ توقتاتىلعانى جونىندەگى جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكتىسى, جالاقى ساقتالمايتىن دەمالىس تۋرالى قۇجات, جاقىن تۋىسىنىڭ اۋرۋىن راستايتىن انىقتاما, مۇگەدەكتىك تۋرالى قۇجات نەمەسە ماتەريالدىق شىعىن كەلگەنىن دالەلدەيتىن وزگە دە رەسمي قۇجاتتار بولۋى مۇمكىن. ءوتىنىشتى ازامات كرەديتوردىڭ كەڭسەسىنە بارىپ جەكە تاپسىرا الادى نەمەسە كەلىسىمشارتتا قاراستىرىلسا, ءموبيلدى قوسىمشا مەن ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى جولداۋىنا مۇمكىندىك بار. ال كرەديتور ءوتىنىشتى 15 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە قاراپ, شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس.
شەتەل تاجىربيەسىندە بانكروتتىققا قارىزدان قاشۋدىڭ امالى ەمەس, ادامعا قايتا ەڭسە تىكتەۋگە بەرىلەتىن مۇمكىندىك رەتىندە قارايدى. ماسەلەن, اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىندە «fresh start» – «جاڭا باستاۋ» قاعيداسى قالىپتاسقان. ءبىز دە وسى ۇلگىلى ءۇردىستىڭ سوڭىنان ىلەسىپ جاتىرمىز. اسىرەسە حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا تەزىرەك دەن قويعانىمىز دۇرىس-اق...
