زاڭ ءۇش وزگەرمەيتىن قاعيداعا نەگىزدەلگەن: زاڭدىلىق, تۇراقتىلىق جانە اۋماقتىق تۇتاستىق. اكىمشىلىك قۇرىلىمنىڭ تۇراقتىلىعى اۋماقتىق شەكارالارعا نەمەسە مارتەبەگە كەز كەلگەن وزگەرىستەر تەك وبەكتيۆتى دەرەكتەر مەن ۇزاق مەرزىمدى دامۋ جوسپارلارى نەگىزىندە ەنگىزىلەتىن تەتىكتەردى ەنگىزۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل نەگىزسىز اۋماقتىق وزگەرىستەر مۇمكىندىگىن جويادى جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جوسپارلاۋ جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى سانالاتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلدى ورگاندار جۇيەسىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىنە كەپىلدىك بەرەدى.
«اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىس تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ وڭىرلەردەگى ادامداردىڭ ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەلدى مەكەندەردىڭ مارتەبەسىنەن باستاپ رەسۋرستاردى ءبولۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا دەيىنگى نەگىزگى ماسەلەلەرگە قاتىستى.
باسقاشا ايتقاندا, زاڭنىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەلدىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمىن تارتىپكە كەلتىرۋ جانە ونى كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋ دەڭگەيىندە بەكىتۋ. بۇل شەكارالارعا, مارتەبەلەرگە نەمەسە اۋماقتىق باعىنىشتىلىققا كەز كەلگەن وزگەرىستەر ەندى بەيبەرەكەت نەمەسە كەزدەيسوق ورىن الماستان, ناقتى نەگىزدەمەنى, ەسەپتەۋلەردى جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋدى قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى دەگەندى بىلدىرەدى. تۇرعىندار ءۇشىن بۇل, ەڭ الدىمەن, تۇراقتىلىقتى بىلدىرەدى: ويىن ەرەجەلەرى ايقىن جانە بولجامدى بولادى.
اۋماقتىق باسقارۋعا زاماناۋي ءتاسىل تسيفرلاندىرۋدا دا كورىنىس تابادى. زاڭ شەكارالاردى بەلگىلەۋ جانە ەلدى مەكەندەردى تىركەۋ كەزىندە ءدال گەوگرافيالىق دەرەكتەر مەن اقپاراتتىق جۇيەلەردى پايدالانۋدى مىندەتتەيدى. وسىلايشا, پروتسەستەر اشىق بولىپ, قاتەلىكتەر ىقتيمالدىعى ازايادى جانە شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن بىرىڭعاي بازا قۇرىلادى.
تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋى راسىمدەردىڭ مىندەتتى بولىگىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلدى مەكەندەردىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋ جانە ولاردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ كەزىندە ازاماتتاردىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلەدى. بۇل ادامداردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ قوسىمشا دەڭگەيىن قالىپتاستىرىپ, جۇيەنى اشىق ەتەدى.
وسىلايشا, اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىس تۋرالى زاڭ كارتادا شەكارالاردى رەسىمدەۋدەن دە كوپ نارسەنى بىلدىرەدى. بۇل تۇراقتىلىقتى, قوعامدىق پىكىردى قۇرمەتتەۋدى جانە وڭىرلەردىڭ دامۋ مۇمكىندىگىن بىرىكتىرەتىن اۋماقتىق باسقارۋدىڭ ايقىن, تۇراقتى جانە ءادىل جۇيەسىن قۇرۋ ارەكەتى.
ەلدى مەكەندەردىڭ ساناتتارى جانە ولاردىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋ ولشەمشارتتارى (كريتەريلەرى)
ماڭىزدى ەلەمەنت − ەلدى مەكەندەردىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى ناقتى ولشەمشارتتاردى ەنگىزۋ. قازىرگى ۋاقىتتا قالالار مەن اۋىلداردىڭ ساناتتارى تەك حالىق سانىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى. بۇل رەسۋرستاردى ءادىل بولۋگە جانە اۋماقتىق دامۋدى فورمالدى كريتەريلەرگە ەمەس, ناقتى جاعدايلارعا نەگىزدەپ جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار − ەرەكشە ۇلتتىق ماڭىزى بار نەمەسە حالقىنىڭ سانى ءبىر ميلليوننان اساتىن ەلدى مەكەندەر. وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار ءۇشىن حالىق سانىنىڭ شەگى 50 000 تۇرعىننان, ال اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار ءۇشىن دامىعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىم بولعان جاعدايدا كەمىندە 10 000 تۇرعىننان تۇرۋى ءتيىس.
حالقى ازايىپ بارا جاتقاندا دا تاريحي ماڭىزى بار قالالاردىڭ مارتەبەسىن ساقتالادى, بۇل يكەمدىلىكتى جانە وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋدى باسا كورسەتەدى.
ەگەر ەلدى مەكەن بەلگىلەنگەن ولشەمشارتتارعا ۋاقىتشا سايكەس كەلمەسە, ونىڭ مارتەبەسى اۆتوماتتى تۇردە وزگەرمەيدى. وتپەلى كەزەڭ قاراستىرىلعان. قالالار ءۇشىن بەس جىلعا دەيىن جانە اۋىلدىق جەرلەر ءۇشىن ءۇش جىلعا دەيىن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ شارالارىن قابىلداي الادى. بۇل تۇرعىنداردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى, ول كەنەتتەن جانە نەگىزسىز شەشىمدەردەن اۋلاق بولۋعا كومەكتەسەدى.
اۋىلدىق جەرلەردى رەتتەۋ ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. زاڭ شالعايداعى ەلدى مەكەندەردى, فەرمالاردى جانە قىسقى ۇيلەردى قوسا العاندا, شاعىن ەلدى مەكەندەردى تىركەۋدىڭ ناقتىراق جۇيەسىن ەنگىزەدى. مۇنداعى باستى ماقسات − جويۋ ەمەس, كەرىسىنشە, رەسۋرستاردى شىنىمەن قاجەت جەرلەرگە باعىتتاۋ ءۇشىن بيۋدجەتتى تيىمدىرەك ءبولۋدى وڭتايلاندىرۋ جانە قامتاماسىز ەتۋ.
پرەزيدەنت, قۇرىلتاي جانە حالىق كەڭەسى: توقاەۆ جاڭا زاڭدارعا قول قويدى
مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى ءبولۋ
زاڭ سونىمەن قاتار تەڭگەرىمدى شەشىم قابىلداۋ جۇيەسىن بەلگىلەيدى. ءبىر جاعىنان, نەگىزگى ستراتەگيالىق ماسەلەلەر پرەزيدەنت پەن ۇكىمەت دەڭگەيىندە قالادى, بۇل مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ەكىنشى جاعىنان, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءرولى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلىپ, ولارعا ەلدى مەكەندەردىڭ شەكارالارىن انىقتاۋعا قاتىسۋعا جانە ولاردى دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءتاسىل مەملەكەتتىك ۇيلەستىرۋدى جانە وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋدى ۇيلەستىرۋگە كومەكتەسەدى.
وبلىستىق جانە اۋداندىق ءماسليحاتتار مەن اكىمدىكتەردىڭ وكىلەتتىكتەرى كەلەسىدەي كەڭەيتىلەدى: ولارعا ەندى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ جانە اۋىلداردىڭ شەكارالارىن بىرلەسىپ انىقتاۋعا, سونداي-اق ەلدى مەكەندەردىڭ باعىنىشتىلىعىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ۋاكىلەتتىلىك بەرىلگەن. ماڭىزدى جاڭالىق − ەلدى مەكەندەردىڭ باعىنىشتىلىعىن وزگەرتۋ جانە اكىمشىلىك شەكارالاردى تۇزەتۋ راسىمدەرىن دالىرەك رەتتەۋ, بۇل ۇكىمەتتىڭ ماقۇلداۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل ءتاسىل ايماقتىق دامۋ ۇلگىلەرىن تيىمدىرەك ەسكەرۋگە جانە قاجەتتى مەملەكەتتىك ۇيلەستىرۋدى ساقتاي وتىرىپ, حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جەدەل ءۇن قاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ونوماستيكالىق ساياسات جانە تاريحي مۇرانى قورعاۋ
اتاۋ بەرۋ جانە قايتا اتاۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋ قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە شىعارىلادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ وبلىستاردىڭ, اۋدانداردىڭ جانە قالالاردىڭ اتاۋلارىنا قاتىستى شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە مىندەتتى تۇردە قاتىسۋىن بەلگىلەيدى. كوميسسيانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەلدىڭ مادەني مۇراسىنىڭ بولىگى رەتىندە تاريحي اتاۋلاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋ بولىپ جاريالانعان. بۇل تاريحي نەمەسە مادەني نەگىزى جوق نەگىزسىز شەشىمدەر قابىلداۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى.
قۇجاتتا نىساندارعا كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن بەرۋ بويىنشا قاتاڭ نۇسقاۋلار بەلگىلەنگەن. مۇنداي شەشىمدەر تەك ونوماستيكالىق كوميسسيالاردىڭ پىكىرلەرى نەگىزىندە جانە قوعامدىق پىكىردى ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانادى. زاڭ جوباسى تەك ەلدى مەكەندەردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كولىك ينفراقۇرىلىمىن: اۋەجايلاردى, تەمىرجول ستانتسيالارىن جانە مەترو ستانتسيالارىن دا قامتيدى. اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر مەن ەلدى مەكەندەرگە اتاۋ بەرۋ جانە ولاردى قايتا اتاۋمەن بايلانىستى شىعىندار بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جابىلادى, بۇل جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنان ءاربىر باستامانى قوعام ءۇشىن ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان مۇقيات جوسپارلاۋدى جانە نەگىزدەۋدى تالاپ ەتەدى.
اۋماقتىق تىركەۋدى تسيفرلاندىرۋ جانە گاج تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ
زاڭ جوباسىنىڭ اۋماقتىق باسقارۋعا زاماناۋي ءتاسىلى تسيفرلىق كارتالاردى جانە جاڭارتىلعان كەڭىستىكتىك دەرەكتەردى مىندەتتى تۇردە پايدالانۋ ارقىلى كورىنىس تابادى. اكىمشىلىك بىرلىكتەردىڭ شەكارالارىن بەلگىلەۋ جانە وزگەرتۋ ەندى مەملەكەتتىك كوورديناتتار جۇيەسىندە ءدال كوورديناتتىق سيپاتتامالاردى تالاپ ەتەدى. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەردى جاڭارتۋعا مىندەتتى, بۇل شەكارالاردى وزگەرتۋ پروتسەسىن اشىق جانە تەحنيكالىق قاتەلىكتەردەن قورعايدى. تسيفرلىق تىركەۋ ەسەپ دەرەكتەرىنەن ەسەپ ايىرىسۋلاردى تىركەۋ جانە جويۋ ءۇشىن مىندەتتى قۇرالعا اينالادى.
شەكارالاردى وزگەرتۋ جانە اۋماقتىق دامۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە اۋماقتىق جانە قالا قۇرىلىسى قۇجاتتارى ەسكەرىلەدى. بۇل قالانىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ شەكارالارىن كەڭەيتۋ ءتيىستى نەگىزدەمەسىز مۇمكىن ەمەس دەگەندى بىلدىرەدى. اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردى ەسەپكە الۋدىڭ تسيفرلىق جۇيەسىن قۇرۋ ەلدى مەكەندەردىڭ شەكارالارى, اتاۋلارى جانە قۇرامى تۋرالى دەرەكتەردىڭ وزەكتىلىگى مەن بىرىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا, اكىمشىلىك قۇرىلىم تەحنولوگيالىق جۇيەگە اينالدىرىلىپ جاتىر.
قوعامدىق پىكىردى جانە دەموكراتيالىق راسىمدەردى ەسكەرۋ تەتىكتەرى
كونستيتۋتسيالىق زاڭ ازاماتتاردىڭ اۋماقتىق جوسپارلاۋعا قاتىستى شەشىم قابىلداۋ راسىمدەرىنە مىندەتتى تۇردە قاتىسۋىن رەتتەيدى. قوعامدىق پىكىر ەلدى مەكەندەر ساناتىنا نەمەسە ولاردىڭ اتاۋلارىنا ەنگىزىلگەن كەز كەلگەن وزگەرىستەردىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ وتىر. بۇل جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ پىكىرلەرىنىڭ ولاردىڭ اۋماقتارىنا تىكەلەي قاتىستى شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە ەسكەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قوسىمشا قۇرالى − اۋماقتىق مارتەبەنى وزگەرتۋ ءۇشىن كۇتۋ مەرزىمىن بەلگىلەۋ. ەگەر قالا نەمەسە ەلدى مەكەن حالىق سانىنا قويىلاتىن تالاپتارعا ساي كەلمەسە, ونىڭ مارتەبەسى اۆتوماتتى تۇردە وزگەرمەيدى. زاڭدا جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن قالالارعا بەس جىلدىق, ال اۋىلدارعا ءۇش جىلدىق مەرزىم كوزدەلگەن. تەك وسى كەزەڭدە تەرىس ءۇردىس ساقتالعان جاعدايدا عانا وزگەرتۋ ءراسىمى باستالادى. بۇل ءتاسىل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان اۋماقتاردى قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋعا ۋاقىت بەرەدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, ونىڭ ازاماتتار ءۇشىن نەگىزگى ماعىناسى قاراپايىم قاعيداعا كەلىپ تىرەلەدى. ولاردىڭ اۋماقتارىنا قاتىستى شەشىمدەر بەيبەرەكەت ەمەس, حالىقتىڭ مۇددەلەرى مەن ۇزاق مەرزىمدى دامۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ناقتى قاعيدالار نەگىزىندە قابىلدانۋعا ءتيىس.
ەسكە سالايىق, مەملەكەت باسشىسى ەلوردادا «اكىمشىلىك ادىلەت جانە ونىڭ قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندەگى ءرولى» اتتى حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىستى.
