پۋشكيننىڭ «پايعامبارى» شىعىستىق ۇلگىلەرمەن, سونىڭ ىشىندە قۇران اياتتارىمەن تىكەلەي بايلانىسادى. «قۇرانعا ەلىكتەۋ» جىرىندا بۇل ايقىن كورىنگەن بولاتىن.
«انت ەتەمىن ءتاسپيحسىز, تاسپيحپەن,
انت ەتەمىن قىلىشپەن, ادىلەتتى كۇرەسپەن,
انت ەتەمىن تاڭەرتەڭگى جۇلدىزبەن,
انت ەتەمىن كەشكى وقىلار نامازبەن!»
القيسسا, «پايعامبار» جىرىنا ويىسار بولساق, ولەڭنىڭ نەگىزى مۇحاممەد پايعامبار ومىرىنەن الىنىپ وتىر. وقيعا تۇركى رابعۋزيدىڭ «قيسساسۋ-ل-ءانبيا» كىتابىنان, ءشادى تورەنىڭ «سيار شاريف» ەڭبەگى ءھام اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىندەگى ءدىني داستاندار ارقىلى بىزگە جاقسى تانىس.
«ءتىلدى قىلىش كوكىرەكتى,
تىتىرەتىپ الدى جۇرەكتى,
جالىنداعان شالانى,
كەۋدەمە اكەپ ول تىقتى»,
دەيدى پۋشكين. بۇل قيسسالاردا جىرلانعان پايعامبار ءومىرىنىڭ تۇپ-تۋرا ءبىر ۇزىگى. قيسسادا كەلگەندەي, بالدىرعان مۇحاممەد بالالارمەن بىرگە ويناپ جۇرگەندە, جابىرەيىل پەرىشتە كەلىپ ونى ۇستاپ, جەرگە جاتقىزادى دا, كەۋدەسىن جارىپ, جۇرەگىن سىرتقا شىعارادى. جۇرەگىنەن ۇيىعان قاندى الىپ تاستاپ: «بۇل – شايتاننىڭ سەندەگى ۇلەسى», دەيدى. سوسىن جابىرەيىل پايعامباردىڭ جۇرەگىن التىن جامدا ءزامزامنىڭ سۋىمەن جۋادى دا, جۇرەكتى بىرىكتىرىپ, قايتادان ورنىنا سالادى. پايعامبارمەن بىرگە ويناپ جۇرگەن بالالار حاليماعا جۇگىرىپ كەلىپ: «مۇحاممەدتى ءولتىردى!» دەپ شۋىلداسادى. جۇگىرىپ كەلگەن ادامدار ونىڭ رەڭ-ءتۇسى وزگەرىپ وتىرعاندىعىن كورەدى. كەۋدەسى جارىلىپ, جۋىلعان ساتتەن مۇحاممەد پايعامباردىڭ پەندەلەردەن تىس دارا جولى باستالادى.
پۋشكين قيسساعا سۇيەنىپ, كوكتەن پەرىشتە كەلىپ كەۋدەسىن جارىپ, جالىنداعان جۇرەكتى ورنىنا قايتا سالعانىن جىرلايدى. ولەڭنىڭ سوڭىن بىلايشا تۇيىندەيدى:
«تۇزدە ولىكتەي جاتقاندا,
ۋاحي ءسوزىن قاتتى اللا:
«تۇر, پايعامبار, كور, تىڭدا,
امىرىمە مويىنسۇن,
جەردى, سۋدى ارالا,
جالىنداعان سوزىڭمەن
جاندىر ادام جۇرەگىن».
پۋشكين ءوزىن ادامزاتقا جىبەرگەن ەلشى رەتىندە سومداپ, وسى وقيعادان كەيىن ادام جۇرەگىن جالىنداعان سوزىمەن جاندىرۋعا كىرىسكەنىن بايان ەتەدى. ءسوزسىز, پۋشكين پايعامبار كەيىپتەس اقىن, بولەك ءبىتىم. ءبىر ۇلتتىڭ اقىل-ساناسىنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن الىپ ولەڭىندە ايتقانداي, وشپەس رۋحىمەن كۇللى اتىراپتى ارالاپ كەتتى.
ال ماعجان «پايعامبارىنىڭ» تۇرقى بولەك. ماعجان اقيقات ىزدەپ الاسۇرىپ, تەرەڭ ىزدەنگەن اقىن. شىعىستىق ىلىممەن ەرتە سۋسىنداعان ول, بارلىق تالانتتى اقىندار سەكىلدى بىلۋگە قۇمارلىعىمەن باتىس ادەبيەتىنە باس قويادى. سول تۇستا باتىس عىلىمى وراسان زور وزگەرىستەر مەن قاراما-قايشىلىقتارعا تولى ەدى. زادىندا, حح عاسىر ۇلى تاريحي وقيعالارىمەن ادامزات ساناسىنان مىقتاپ ورىن الدى. ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالىلىق تەورياسى جارىققا شىقتى, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءورتى شارپىدى, تۋتانحاموننىڭ قابىرى اشىلدى, العاش دىبىستى فيلم ءتۇسىرىلدى, ىشكى يادرولىق قۋاتتىڭ جاڭالىعىنىڭ الەمگە جاريا بولۋى, حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنا اتوم بومباسىنىڭ تاستالۋى, ادامزات بالاسىنىڭ العاش عارىشقا ۇشۋى – مۇنىڭ ءبارى ادامزات ەۆاليۋتسياسىنىڭ جاڭا ساتىسى ەدى. بارلىق عاسىرلارعا نازار سالساق, ناق XX عاسىر سەكىلدى ءوز ىشىندە بۋلىعىپ, ادامزات بالاسىنىڭ كاتارسيس ارقىلى قايتا تۇلەگەن كەزەڭىن تابۋ قيىن.
ماعجان سول تۇستاعى باتىس عىلىم-ءبىلىمىنىڭ زاتتىق ىلىمدەردىڭ ورمەگىنە قامالعانىن, جاننان گورى تانگە اۋعانىن, قارۋ-جاراق شىعارىپ, سول ارقىلى ءبىر-بىرىمەن اياۋسىز كەسكىلەسكەنىن, ىلىمدىلەرى وتقا ورتەلىپ, ونەرپازدارى مازمۇننان گورى فورماعا كوبىرەك كوڭىل بولگەنىن تۇسىنەدى. ءوزى تانىپ-ءبىلىپ وسكەن يمان, ۇيات, وبال, ساۋاپ دەگەن كيەلى ۇعىمداردىڭ ول جاقتا كەمشىندىگىن, ءتىپتى جان-جاقتى وزبىرلىقتاردىڭ قالىپتى سانالعانىنا جاعا ۇستايدى. ءتاڭiرiسiن تابانىنا تاپتاعان, تۇنەرiپ جۇرگەن تۇننەن تۋعان پەرiلەرگە وقتى كوزىن قاداپ, شامىرقانا جىر تۋدىرادى.
«كۇنباتىستى قاراڭعىلىق قاپتاعان,
كۇنi باتىپ, جاڭا تاڭى اتپاعان.
تۇنەرiپ ءجۇر تۇننەن تۋعان پەرiلەر,
ءتاڭiرiسiن تابانىنا تاپتاعان.
كۇنباتىستى قاراڭعىلىق قاپتاعان,
كوگiندە جوق جالعىز جۇلدىز باتپاعان,
ءتۇن بالاسى ءتاڭiرiسiن ءولتiرiپ,
تابىناتىن باسقا ءتاڭiرi تاپپاعان.
كۇنباتىستى قاراڭعىلىق قاپتاعان,
جالعىز جان جوق قاراڭعىدا لاقپاعان.
بiلگەن ەمەس يمان دەگەن نە نارسە,
«قارىن» دەگەن ءسوزدi عانا جاتتاعان».
سىنشىل اقىل شوعى مۇنان ءارى دە باتىستىڭ وعاش تۇستارىن اياۋسىز سىناپ-مىنەيدى. «Iنجiلدi ورتەپ, تابانعا ساپ قۇراندى, ادiلدiكتi كۇتكەن ەسسiز قارىننان», «تابىناتىن قۇر دەنەگە جانۋار, بولعان ەمەس جۇمىسى ونىڭ جانمەنەن», ء«تۇن بالاسى تۇنەرiپ تۇر ولگەلi, كوزiڭدi سال – كۇنباتىستا قاندى شۋ».
«كۇنشىعىستان تاڭ كەلەدi – مەن كەلەم,
كوك كۇڭiرەنەدى: مەن دە كوكتەي كۇڭiرەنەم.
جەردiڭ ءجۇزiن قاراڭعىلىق قاپتاعان,
جەر ءجۇزiنە نۇر بەرەمiن, كۇن بەرەم!»
ماعجان ادام اتا, ىدىرىس پايعامبارلاردان باستاۋ العان لەككە قوسىلىپ, بارشا ادامزاتتى بەيشارالىقتان قۇدايعا, تامۇقتان كوككە شىعارۋدى ارمان ەتەدى. قيسسالاردا كەلەتىن ازعىندىققا سالىنىپ, اداسقان قاۋىمداردان ءوز زامانىنىڭ سيپاتى ءبىر دە كەم ەمەسىن سەزگەن ول, بار جاۋاپكەرشىلىكتى بويعا الىپ, الاسۇرادى. قاھارمان فاۋستتاي كۇللى ادام ءۇشىن ءبىر ءوزى وتقا كۇيىپ, ءبىر ءوزى قۇرباندىققا بارادى.
پۋشكين مەن ماعجاننىڭ «پايعامبارى» ءبىر-بىرىنەن الىس ەمەس. ەكەۋى دە ادامزاتتىق تۋدى كوتەرىپ, بارشاعا قورعان بولماققا بەكىنەدى. بەكىنەدى دە, مۇزارتقا كوز قادايدى...
