بۇگىندە قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىسى مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ, ولار مەملەكەت پەن قوعامدى بايلانىستىرۋشى كوپىردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. مۇنى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتى تۋرالى ۇلتتىق بايانداما – 2023» رەسمي قۇجاتىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر ايعاقتايدى. مىسالى, وتكەن جىلى «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالناماعا قاراعاندا, قوعامدىق كەڭەستەرگە جۇگىنۋدىڭ ناتيجەلىلىگى تۋرالى سۇراققا رەسپوندەنتتەردىڭ 87,8 پايىزى وڭ جاۋاپ بەرگەن. بۇل ەلىمىزدە قوعامدىق كەڭەستەر جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇعان قوسا, قوعامدىق كەڭەستەر قىزمەتىن تەرىس باعالايتىن ازاماتتار سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلەدى. 2022 جىلى رەسپوندەنتتەردىڭ 43,8 پايىزى قوعامدىق كەڭەستەر قىزمەتى فورمالدى سيپاتقا يە دەپ ساناعان بولسا, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 21,7 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. دەگەنمەن قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جازىپ-كورسەتىپ, تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋ ءىسى كەمشىن سوعىپ تۇرعانى انىق. سەبەبى رەسپوندەنتتەردىڭ 49,9 پايىزى عانا قوعامدىق كەڭەستەر قىزمەتى تۋرالى حاباردار بولىپ شىقتى. حالىقتىڭ 19,9 پايىزى قوعامدىق كەڭەستەر قىزمەتى تۋرالى ەشتەڭە بىلمەيدى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 82,1 پايىزى ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قوعامدىق كەڭەستەرگە جۇگىنبەگەن. ازاماتتاردىڭ تەك 15,8 پايىزى عانا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن وزدەرى تۇراتىن ەلدى مەكەندەردەگى قوعامدىق كەڭەستەرمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەگەن.
ازاماتتاردىڭ قوعامدىق كەڭەستەردىڭ مۇشەلەرى تۋرالى حاباردارلىعى دا كوڭىل كونشىتپەيدى. «ەركىندىك قاناتى» قوعامدىق قورى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالناما ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, بارلىق رەسپوندەنتتىڭ 52 پايىزى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ بىردە-ءبىر مۇشەسىن اتاي الماعان. سونىڭ ىشىندە استانا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ 84 پايىزى جانە الماتى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ 69 پايىزى قوعامدىق كەڭەستەر مۇشەلەرىنىڭ ەشقايسىسىن بىلمەيدى ەكەن. ال اقتوبە وبلىسىندا رەسپوندەنتتەردىڭ 36 پايىزى جەرگىلىكتى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ كەم دەگەندە ءبىر مۇشەسىن تانيتىنىن مالىمدەگەن.
الەۋمەتتىك ساۋالناماعا قاتىسقان قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالماعان توپتارىن قولداۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە اناعۇرلىم تابىسقا جەتتىك دەگەن پىكىر بىلدىرگەن. سونداي-اق ءوندىرىستى دامىتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ناشاقورلىق, ماسكۇنەمدىك, قاڭعىباستىق سياقتى تەرىس الەۋمەتتىك قۇبىلىستارمەن كۇرەس, قالا قۇرىلىسى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, مادەنيەت جانە دەمالىس, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, قۇقىقتىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك, ازىق-تۇلىك باعاسىن رەتتەۋ, ادام قۇقىن قورعاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جول سالۋ جانە جوندەۋ, ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە وڭ ىقپالىمىز ءتيدى دەپ سانايدى.
قوعامدىق كەڭەستەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋداعى ءرولىن كۇشەيتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. قوعامدىق كەڭەستەر مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن بولۋىنىڭ مىناداي سەبەپتەرىن كورسەتكەن: ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ۇدەرىسىنە ارالاسۋعا نەمەسە شەشىم قابىلداۋعا زاڭدى وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ بولماۋى, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ كەزىندە ناقتى بيلىكتەرىنىڭ بولماۋى, ساتىپ الۋدى جانە تاپسىرىستاردى ورىنداۋدى ناقتى باقىلاۋ مۇمكىندىگى بەرىلمەگەنى.
وسىعان وراي «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭعا مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا قك ۇسىنىمدارىنا ءۋاجدى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ, سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىن جانە مۇددەلەر قاقتىعىسىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قوعامدىق كەڭەستەر مۇشەلەرىنە ساتىپ الۋ راسىمىنە قاتىسۋعا بايلانىستى قۇقىق بەرۋ, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىن تىڭداۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان شەشىمدەر مەن ۇسىنىمدار قابىلداۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگانعا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساراپتاما جۇرگىزۋ ۇدەرىسىنە قوعامدىق كەڭەستەر مۇشەلەرىن قاتىستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. قوعامدىق كەڭەستەر مۇشەلەرى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قوعامدىق كەڭەستەر قىزمەتىن جەتىلدىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى دەپ سانايدى.
قوعامدىق كەڭەستەر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋعا دا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. مىسالى, وسكەمەن قالاسىنىڭ قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا قالالىق اكىمدىكتىڭ بولىمدەرىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى قىزمەت ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانعان. اسىرەسە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ جۇمىسىنا شاعىم كوپ ەكەنىنە باسا كوڭىل ءبولىنىپ, مەردىگەر ۇيىمداردىڭ اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا جانە كەپىلدىك مىندەتتەمەلەرىنىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جونىندە ۇسىنىستار بەرىلگەن.
ققدي جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋگە سايكەس «قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى بولعىڭىز كەلە مە؟» دەگەن ساۋالعا رەسپوندەنتتەردىڭ 61,2 پايىزى وڭ جاۋاپ بەرگەن. بۇل – قوعامدىق سانا جاڭعىرىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايعاعى. سونىمەن قاتار «قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى قوعامدىق كەڭەستەر مۇشەلەرى اراسىندا جۇرگىزگەن ساۋالناما قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىسىنا بيۋدجەت قارجىسى جەتكىلىكتى قاراستىرىلماعاندىقتان, ونى قاجەتتى رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعانىن كورسەتكەن. رەسپوندەنتتەردىڭ كوپشىلىگى قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىسىنا كاسىبي ساراپشىلاردى تارتۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن. ويتكەنى قازىر قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىسىنا ساراپتامالىق ءبىلىمى بار بەلسەندى ازاماتتاردى تارتۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. بۇل رەتتە ساراپشىلار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قولداۋى ارقىلى قوعامدىق كەڭەستەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ رەسۋرستارى مەن الەۋەتتەرىن بىرىكتىرۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى.
قوعامدىق كەڭەستەردىڭ زاڭدى مارتەبەسىنىڭ ناقتى ايقىندالماعانى دا – وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل ونىڭ جەكە ءمورى مەن ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭباسىنىڭ جانە وزىندىك بيۋدجەتىنىڭ بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, ءوز جۇمىسىن جولعا قويا بىلگەن قوعامدىق كەڭەستەر بار. مىسالى, «ەركىندىك قاناتى» قق جۇرگىزگەن ساۋالناما اقتوبە وبلىسىنىڭ قك-سىنە ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن رەسپوندەنتتەردىڭ 22 پايىزى جۇگىنگەنىن انىقتاعان. بۇل الماتى قالاسىمەن سالىستىرعاندا 7 ەسە جانە رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا كورسەتكىشتەن 5,5 ەسە ارتىق. وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ قوعامدىق كەڭەسى 64 وتىرىس وتكىزىپ, وندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدارعا قاتىستى 90 ۇسىنىس شىعارىلعان, 13 قورىتىندى ۇسىنىسى بار 10 قوعامدىق تىڭداۋ, 50 قورىتىندى ۇسىنىسى بار 55 قوعامدىق مونيتورينگ وتكىزىلگەن, بارلىق دەڭگەيدەگى 96 اكىمنىڭ ەسەبى تىڭدالعان, كەلىپ تۇسكەن 12 ءوتىنىشتىڭ بارلىعى دەربەس, ياعني مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇستانىمىن كۇتپەي-اق قارالعان. اتالعان قوعامدىق كەڭەستەر ءوز مۇشەلەرىن الەۋمەتتىك جەلىدە ازاماتتار سىنعا العان ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋگە بەلسەندى تۇردە جۇمىلدىرۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردان جاۋاپ الۋدا تاباندىلىق كورسەتۋ ناتيجەسىندە جۇرتشىلىق اراسىندا ايتارلىقتاي بەدەلگە يە بولعان.
تۇيىندەي ايتقاندا, ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەڭەستەر قالىپتاسىپ, دامۋ كەزەڭىن باستان وتكەرىپ جاتىر. ولاردىڭ جۇمىسىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان قارجىلاندىرۋ, ءىس-ساپارلار ءۇشىن اقى تولەۋ سياقتى ءتۇيىندى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپسا, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ىقپالى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
