بۇگىندە «قازاق راديوسىنىڭ» التىن قورىندا داۋلەت مىقتىباي ورىنداعان 30-عا جۋىق قىلقوبىز كۇيى ساقتالعان. ونىڭ رەپەرتۋارىندا 50-دەن استام كۇي بولعان دەسەدى. دەيتۇرعانمەن كەڭەس تۇسىندا ۇلتتىق مۇراعا قانداي تەپەرىش بولسا, داۋكەڭە دە سونىڭ سالقىنى تيگەن.
سۇيەك جاعىنان كەلسەك, داۋلەت مىقتىباي – ايگىلى قوبىزشى قويلىبايدىڭ ۇرپاعى. ەل اراسىندا باتىر اتى شىققان باباسى بازارگەلدى وراز ۇلى – قويلىبايدىڭ تالشىبىق اتتى قىزىنان تۋادى.
داۋلەت مىقتىباي قازىرگى اقمولا وبلىسى قورعالجىن اۋدانى قۇمكول اۋىلىندا اۋپىك بي شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اۋپىك مىقتىباي ۇلى (1870-1953) سارىارقادا اۋقاتتى, ءبىلىمدى, بەدەلدى, سىيلى, ونەرگە جاقىن, قوبىز تارتقان بەساسپاپ ازامات بولعان. اناسى – دامەش سابىندىكولدى جايلاعان مانام تەمەش سۇيەگىنەن. ەل ەستەلىگىندە ول كىسىنى دە قايىرىمدى, ونەرلى جان ەدى دەسەدى.
اۋپىك بي بالا داۋلەتكە جاسىنان قويلىباي باباسىنان جەتكەن «قوڭىر» اتتى كۇيدى ۇيرەتەدى. ۇلىنىڭ ىنتا-قابىلەتىن كورىپ, بىرتە-بىرتە حالىق كۇيلەرىن مەڭگەرتۋ اياسىن كەڭەيتەدى.
داۋلەت مىقتىبايدىڭ ەكىنشى ۇستاز اعاسى – اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اقىن ساكەن سەيفۋللين. ول ساكەننەن «سارىارقا», «اۋپىلدەك» كۇيلەرىن ۇيرەنىپ, كەيىنگىلەرگە جەتكىزگەن. 1957 جىلى ساكەن اقتالعان سوڭ, ولاردى ەل اراسىندا اشىق ناسيحاتتاي باستاعان. ال 1964 جىلى 24 شىلدەدە «قازاق راديوسى» تاسپاسىنا جازدىرادى. سونىمەن قاتار قوبىزشى ساكەن سەيفۋللين تۋرالى ءبىرشاما اۋىزشا دەرەك جەتكىزىپ كەتەدى.
حح عاسىردىڭ باس شيرەگىندە قورعالجىن – الاش ازاماتتارى توپتاسقان جەر بولدى. بۇل ءوڭىر – تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرىسقان, م.شوقايمەن بىرگە «بىرلىك تۋى» گازەتىن شىعارىسقان الاش قايراتكەرى حايرەتدين بولعانبايدىڭ اۋىلى. كونەكوز قاريالار قورعالجىن باسىندا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ باسقارۋىمەن بىرنەشە الاش باسقوسۋى ءوتتى دەسەدى. جيىنعا قاتىسۋشىلار ىشىندە ماعجان جۇماباي, مىرزاعازى ەسبول ۇلى, اسحات سەيدالين, احمەت ءبىرىمجان ۇلى, كارىم توقتاباەۆ, سەيدازىم قادىرباي ۇلى, تەلجان شونان ۇلى, سەيىلبەك جانايدار ۇلى, سىزدىق مەشىنباي ۇلى, قوسىمجان باباق ۇلى سىندى تۇلعالار بولىپتى.
الاش زيالىلارى حايرەتدين بولعانبايدىڭ تۋىسى اۋپىك ءبيدىڭ ۇيىنە تۇستەنەدى. مال شالىنادى. ءوڭىردىڭ اقساقالدارى, اتقامىنەرلەرى, ونەرپازدارى جينالادى. اسىرەسە اقمولادان, اتباساردان ءانشى-كۇيشى كوپتەپ كەلەدى. حالىق سۇراۋىمەنەن اۋپىك مىقتىباي ۇلى قورقىتتىڭ «قوڭىرىن», حالىقتىڭ «اقساق قۇلان», «اققۋ», «ايراۋىق», «سارجان تورە» كۇيلەرىن ورىنداپ, ءار تۋىندىنىڭ اڭىز-ءاپساناسىن قاتار جەتكىزىپ وتىرادى. اڭگىمە مەن ءان-كۇي قىزا كەلە, شاڭىراق يەسى ءتۇپ ناعاشىسى قويلىبايدىن قوبىزى تۋرالى كەڭىنەن تولعايدى.
اۋپىكتىڭ تەبىرەنىپ ايتقان اڭگىمەسى ماعجان اقىنعا قاتتى اسەر ەتەدى. وسى كوڭىل كۇيدەن كەيىن «قويلىبايدىڭ قوبىزى» اتتى پوەما جازادى.
قورعالجىنداعى الاش ازاماتتارىمەن كەزدەسۋ تاريحي وقيعاعا اينالادى. قوناقتار قايتاردا 15 جاسار داۋلەت قورعالجىننان اتباسارعا دەيىن بىرگە ەرىپ, الاش تۇلعالارىنا قىزمەت كورسەتەدى. مىرجاقىپ دۋلات ۇلى العىس رەتىندە داۋلەت اۋپىك ۇلىنا مىنا ولەڭ شۋماقتارىن ارناپ, باتا بەرەدى:
«تالاي ەلدى ارالاپ,
تالاي جەردى سارالاپ,
ءبىز كەلەمىز بۇل كۇندە,
ەلگە ۇلگى شاشقانداي,
دۇشپاننىڭ كوڭىلىن باسقانداي,
ايبارلى ەدىك ول كۇندە.
تولىقسىعان زامانعا,
قاراتىلعان امالعا,
ەلدەن اۋىپ كوشكەن سوڭ,
ۇشىراپ ساپار شەككەن سوڭ,
نە دەمەس كوك مي ناداندار؟
سەرپىلىپ تۇمان اشىلار,
قامىققان كوڭىل باسىلار.
بەينەتتى قانشا كورسەم دە,
ىزدەيمىن جولىن الاشتىڭ,
دۇشپانمەنەن تالاستىم.
بەرمەيمىز ەلدى قورلىققا,
كونبەيمىز بەكەر زورلىققا,
سونى كوكتەۋ ءتۇرى بار.
شىراعىم داۋلەت, سەن-داعى,
ءبىزدىڭ جولعا ەر-داعى,
تالاپتىڭ ءمىن تۇلپارىن.
ساعان بولسىن بۇل نۇسقا,
بۇل نۇسقانى بەرىك ۇستا,
العىردان تۋعان سۇڭقارىم.
تۇزەلمەس زامان جايلانىپ,
باسقا داۋرەن اينالىپ,
سوندا بىزگە ەرەرسىڭ,
نە قىزىقتى كورەرسىڭ.
كەشەدەن بەرگى قىزمەت
ەتكەنىڭە راقمەت,
قايىرلى بولسىن تالابىڭ!»
20-جىلدارى داۋلەت مىقتىباي نەشە ءتۇرلى ساياسي قۇقايدى كوردى. 1928-1930 جىلدارى اعاسى نىعمەتجان ەكەۋى تاركىلەۋگە جانە كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا قارسى تۇرادى. وسى ءۇشىن 1934 جىلدىڭ كۇزىندە نىعمەتجان سوتتالىپ, 17 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.
بۇل ۋاقىتتا ءبىر جاعىنان حالىق شىعارماشىلىعىنا دا مۇمكىندىك بەرىلدى. ەل اراسىندا انشىلىك, كۇيشىلىك ونەرىمەن تانىلىپ ۇلگەرگەن دارىندى انشىلەر – قاراعاندىلىق قالي بايجانوۆ, قورعالجىندىق قوسىمجان باباق ۇلى, داۋلەت مىقتىباي 1933 جىلى قاراعاندى وبلىستىق راديوسىندا قىزمەتكە الىندى. ارقانىڭ ەركىن جۇرگەن ونەرپاز ۇلدارى وسىندا مۋزىكالىق بىلىگىن جەتىلدىرىپ, ءتاڭىرى سىيعا تارتقان كيەلى ونەردىڭ نەبىر تىلسىم سىرىن يگەردى.
وسىندا ءجۇرىپ قاراعاندىمەن ىرگەلەس پاۆلودار, اقمولا وبلىستارىنا دا گاسترولدىك ساپارمەن بارعان داۋكەڭ ءۇشىن بۇل كەزەڭ – قىلقوبىزدا ورىنداۋشىلىق شەبەرىن شىڭداعان شاق بولاتىن.
ۇلىتاۋ, باياناۋىل, جاڭاارقا, قارقارالى, بالقاش جاققا بارعان ساپارلارىندا ەسكى اڭىزدار مەن كونە كۇيلەردى ەرىنبەي جينادى. تاتتىمبەت, جاناق, جاياۋ مۇسا, شاشۋباي قوشقارباي ۇلى, ماياسار جاپاق ۇلى, جاكەن بايتۋ ۇلى, ابىكەن حاسەن ۇلى, بەگىمسال ورىنبەك ۇلى شىعارماشىلىعى مەن ونەرى وعان ايرىقشا اسەر ەتتى. ناتيجەسىندە, قاراعاندى راديوسىندا تۇڭعىش رەت قىلقوبىز سۇيەمەلدەگەن مۋزىكا حابارلار بەردى.
ول جاڭاارقاداعى سايدالى سارى توقانىڭ اۋىلىندا «سارى دالا» اتتى كۇيدى ە.ساربي ۇلىنان, تۇگىسكەن اۋىلىندا بۇرالقى قۇدايبەرگەن ۇلىنان ىقىلاستىڭ «ايراۋىقتىڭ اشى كۇيى», «شىڭىراۋ» كۇيلەرىن ۇيرەندى. بۇل كۇيلەردى داۋلەت مىقتىباي 1964 جىلى شىلدە-تامىز ايلارىندا «قازاق راديوسىنا» جازدىردى. قوبىز كۇيىن ەستىگەن حالىق عاسىرلاردان جەتكەن سارىندى تۇيسىنگەندەي ەدى.
داۋلەت مىقتىباي حالىق اراسىنان «قامبار باتىر», «قازان» (1-نۇسقا), «كەرتولعاۋ» (ەكى ءتۇرى), «جولاۋشىنىڭ قوڭىر كۇيى» (1-ءتۇرى), «جولاۋشىنىڭ قوڭىر كۇيى» (2-ءتۇرى) سىندى مۇرالاردى جينادى.
1933 جىلى داۋلەت مىقتىباي قارقارالىعا بارادى. اشتان ەسەپسىز قىرىلعان حالىقتى كورىپ, تەرەڭ قايعىدان كۇي شىعارادى. حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن قوبىزعا تۇسىرەدى. كۇيدىڭ اتى – «زارتولعاۋ». بۇل كۇيدى قازىر تىڭداساڭىز دا كوزىڭىزگە جاس كەلەدى.
1934 جىلى قوبىزشى الماتىدا وتكەن ءبىرىنشى بۇكىلقازاقستاندىق ونەرپازدار سلەتىنە قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتانادى. ءدال وسى جيىندا ماڭدايالدى مۋزىكا ماماندارىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ماقتالادى.
1936 جىلدىڭ باسىندا داۋلەت سابىندىكول اۋىلىنىڭ تۋماسى زەينەپ ساتقىزىنا ۇيلەنەدى. سول جىلى 17-27 مامىر ارالىعىندا ماسكەۋ قالاسىندا وتەتىن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ دەكاداسىنا جالعىز قوبىزشى رەتىندە بارۋعا جولداما الادى. بىراق «پالە تابان استىندا» دەگەن راس ەكەن, قوبىزشىنىڭ ۇستىنەن دومالاق ارىز تۇسەدى: «د.مىقتىباەۆ الاشورداشى مىرجاقىپ دۋلاتوۆپەن بايلانىستى بولعان, تۋعان اعاسى نىعمەتجانمەن بىرگە كونفيسكاتسياعا, كوللەكتيۆيزاتسياعا قارسى شىققان», دەگەن مازمۇندا.
ء سويتىپ, دەكاداعا بارۋعا دايىندالىپ جۇرگەن داۋلەت مىقتىباي 23 ساۋىردە تۇرمەگە قامالادى. باستى ايىپ – «اشتىق تۋرالى ايتىپ, حالىقتى كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى قويعانى». تەرگەۋشىلەر ونەرپازدى كوپ قينايدى, ۇرىپ-سوعادى. «ۇزاق جىلعا لاگەرگە كەتەسىڭ, نە اتىلاسىڭ» دەپ قورقىتادى. ولەمىن دەپ ويلاعان داۋلەت مىقتىباي تەرگەۋشىلەردەن سوڭعى اماناتى رەتىندە قوبىزىن سۇرايدى. قىزىل جاعالىلار «شالسا, سوڭعى رەت شالسىن» دەپ رۇقسات بەرەدى. قولى كيەلى اسپاپقا تيگەن داۋلەت سۋىق سارىنمەن قوبىزىن سارناتىپ, ارۋاق شاقىرادى. بۋراشا بۇلا مىنەز كورسەتىپ, شابىنىپ, ءارتۇرلى قيمىل جاساپ, ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىن ەسىنەن تاندىرادى. اياق استىنان توپالاڭ تيگەندەي كوبىسى السىرەپ قۇلاي باستايدى. نە كەرەك, ەمدەۋشى دە سول ساتتە ءوزى بولىپ كەتەدى...
جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, قوبىزشى كيەسىنەن قورىققان تەرگەۋشىلەر ونىڭ تۋعان جىلىن 1905-تەن 1912 جىلعا وزگەرتىپ, 1936 جىلى 20 ماۋسىمدا تۇرمەدەن بوساتادى. بىراق ساياسات تاقىرىبىنا بارماۋ تۋرالى قولحات الادى. «زارتولعاۋىڭنىڭ» اتاۋىن وزگەرت, نە ونى ۇمىت!» دەگەن تاپسىرمادان سوڭ, كۇيدىڭ اتىن وزگەرتەدى. سونىمەن قاتار تۇرمەدە وتىرعانى جونىندە ءتىس جارماۋ دا مىقتاپ ايتىلادى.
1937 جىلى قوبىزشى قاراعاندى وبلىسى فيلارمونياسىنا ءارتىس بولىپ ورنالاسادى. ال 1939 جىلى الماتىعا قونىس اۋدارىپ, جامبىل اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونياعا جەكە قوبىزشى-ورىنداۋشى بولىپ قابىلدانادى. قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, ۇجىممەن بىرگە كونتسەرت بەرەدى.
1941 جىلى ونەرپاز قارا قوبىزىن ارقالاپ مايدان دالاسىنا كونتسەرتتىك بريگادامەن بارادى. كەڭەس ساربازدارى داۋلەت مىقتىباي قوبىزىن وكوپتا دا وتىرىپ تىڭداپ, رۋحتانادى. قوبىز داۋىسىن ەستىگەن جاۋدىڭ مىسى باسىلىپ, ەسى شىعادى. داۋلەت مىقتىباي ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىندا العاش رەت قوبىز اسپابىن بايان مەن بالالايكاعا قوسىپ, جاڭا ۇندەستىكتى ۇلكەن ساحنالارعا شىعارادى.
1941 جىلى اۋىر جاراقات الادى, ەمدەلىپ, قايتا سوعىسقا اتتانادى. 1942 جىلدىڭ كۇزىندە تاعى دا جارالانادى. ۇزاق ەمدەلەدى. كوميسسيا شەشىمىمەن سوعىس مايدانىنا جىبەرىلمەيدى.
جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا, قازاقكونتسەرتتە جۇمىسىن 1965 جىلعا دەيىن جالعاستىرا بەرەدى. 50-60 جىلدارداعى ساياسي بىرجاقتىلىق قوبىزشىعا دا تيەدى. «اناۋ توپتىڭ, اناۋ مەكتەپتىڭ وكىلى» دەپ سىناعاندارعا قاسقايىپ: «مەن – حالىق ونەرىنىڭ وكىلىمىن», دەيدى ەكەن. قارت قوبىزشىعا قىسىم جاسالىپ, بىرنەشە رەت جۇمىستان قۋىلادى. قۋعىندى كوپ كورگەن دوسى, اكادەميك-تاريحشى الكەي مارعۇلان وعان: «داۋكە, ولارمەن ايتىسىپ قايتەسىڭ؟ قىلقوبىزىڭدى ۇندەمەي تارتا بەرمەيسىڭ بە؟ ءبارىن تاريح ءوز ورنىنا قويادى», دەپتى.
قوبىزشى 1965 جىلى جۇمىستان شىعىپ, تۋعان جەرىنە ورالادى. ۋاقىتىن بوس وتكىزبەي, حالىق اراسىندا قوبىز سارىنىمەن ەمدىك شارالار وتكىزەدى. ءداستۇرلى باقسىلىق سالتىمەن اۋرۋ ادامدى ەكى وتتىڭ اراسىنان وتكىزىپ, الاۋمەن تازارتادى, الاستايدى. بۇل دا – داۋكەڭ ءومىرىنىڭ جۇمباق, تىلسىم جاعى.
سونىمەن قابات ول قوبىز ونەرىن ناسيحاتتاي ءجۇرىپ, اقمولاعا جاقىن ورنالاسقان وسكاروۆ سەلوسىنا بارىپ, ۇلت مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ اتاسى اتانعان قامار قاسىموۆپەن تانىسىپ, فابريكادا جاسالعان العاشقى قوبىزداردىڭ ساراپشىسى رەتىندە اسپاپتاردى باپتاۋمەن اينالىسادى.
1971 جىل – داۋلەت مىقتىباي ومىرىندەگى بەتبۇرىس كەزەڭ. قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريا رەكتورى, پروفەسسور ەرەكەعالي راحماديەۆ ونى الماتىعا قىزمەتكە شاقىرادى. ەرەكەڭنىڭ شاقىرۋ ماقساتى – قوبىز كلاسىن اشۋ ەدى. سول كەزدە قوبىزدان ساباق بەرەتىن ۇستاز بولماي, كونسەرۆاتوريادا قوبىز كلاسى جابىلۋ الدىندا تۇرعان.
قوبىزشىنىڭ ەل استاناسىنا قايتا كەلۋى وسى ونەردىڭ باعىن اشتى. ول 1976 جىلعا دەيىن (قايتقان جىلى) پروفەسسور بولات سارىباەۆپەن بىرگە 30-عا جۋىق ستۋدەنتكە قوبىز ونەرىن ۇيرەتىپ, ءدارىس بەردى.
داۋلەت مىقتىبايدىڭ ارقاسىندا كونسەرۆاتوريا باعدارلاماسىنا قازاق حالقى جانە قورقىت, كەتبۇعا, قويلىباي, جاناق, جاياۋ مۇسا, ىقىلاس, ت.ب. تۇلعالار كۇيلەرىنىڭ ويناۋ ءتاسىلى مەن ەرەكشەلىكتەرى ەندى.
قوبىزشىنىڭ شاكىرتتەرى – ەلىمىزدىڭ ماقتانىشتارى. سولاردىڭ ىشىندە ايگىلى كومپوزيتور, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, پروفەسسور كەنجەبەك كۇمىسبەكوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى پەرنەبەك مومىنوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى قۋانىش ءاجمۇراتوۆ, قۇرمانعازى كونسەرۆاتورياسى قوبىز جانە بايان كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور بازارحان قوسباساروۆ, ق.بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكا مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى, پروفەسسور ءابدىماناپ جۇمابەكوۆ, ت.ب. جۇرتشىلىق جاقسى تانيدى.
بۇل رەتتە ءابدىماناپ جۇمابەك ۇلى مىنا ءبىر سوزىندە دانا قوبىزشىنىڭ ونەر تاريحىنداعى ورنى مەن مارتەبەسىن ءدال كورسەتىپ, رۋحى الدىنداعى بورىشىمىزدى ناقتى ايقىنداعان: «داۋلەت مىقتىباەۆ – كونە ءداستۇردى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكىزگەن بىردەن-ءبىر قوبىزشى. ەگەر داۋكەڭ بولماعاندا قازاق حالقى قانشاما ءىنجۋ-مارجان, اسىل قازىناسىنان ايىرىلىپ قالار ەدى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن ۇلى قوبىزشىعا قازاق حالقى اتىنان ەسكەرتكىش ورناتۋ – ەلدىك پارىز». بىزدىڭشە, بۇل ۇسىنىس ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ماقسات-مىندەتىمەن سايكەس كەلەدى. سوندىقتان جاقسىلىقتان ۇمىتتەنەمىز.
مارات ابسەمەت,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
