جەتىسۋ ولكەسىن جوڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىسقان باتىر. تەگى سۋان رۋىنان شىققان. اكەسى اققاباق ەلگە سىيلى بي بولعان». ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور حاميت مادانوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى» اتتى كىتابىندا ساتاي باتىر ۇلى ءجۇزدىڭ باس باتىرى ەكەندىگى ناقتى جازىلعان. ون ەكى تومدىق «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» 11-تومىنىڭ 373-375-بەتتەرىندە دە وسى دەرەك ايتىلادى. 1734 جىلى قازاق ەلى مەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسى جونىندەگى حاتتاماعا رەسەي پاتشايىمى اننا يواننوۆنا مەن ۇلى ءجۇزدىڭ حانى – جولبارىس, باس ءبيى – تولە بي, باس باتىرى – ساتاي باتىر قولىن قويىپ, ءمورىن باسقان. بۇل تاريحي قۇجات تا مۇراعاتتا ساقتاۋلى.
1740 جىلى قىرىق جاستاعى ساتاي باتىر قازىرگى پانفيلوۆ اۋدانىنداعى «جاركەنت-اراسان» شيپاجايىنان جەتى شاقىرىم تومەن ورنالاسقان دولانقارا جوتاسىنىڭ اينالاسىنداعى بەس مىڭ جاساعىنىڭ ءجۇزىن الدىرىپ, قورعاس وزەنىنەن ىلەگە قاراي ءتۇسىپ, قازاق ەلىنىڭ شەكارا بەكەتىندە بولىپ, بۇگىنگى پەنجىم اۋىلىنان ءتورت شاقىرىم قاشىقتىقتاعى شۇباراعاش توعايىنا جەتىپ توقتايدى. وسىندا شاعىن عانا ءجۇز جاساعىمەن تۇنەگەن ساتاي باتىر: «جاساقتارىم, وسى جەردەن ەكىكۇندىك قاشىقتىقتاعى مەنىڭ بەس مىڭ جاساعىم اسكەري جاتتىعۋىن وتكىزىپ جاتقان دولانقارادان سەندەردى ارنايى جۇمىسقا شۇعىل تۇردە الدىردىم. سەندەر اينالاسى ون كۇننىڭ ىشىندە قاشاما جولىن تاستان قاشاپ, قازانكولدەن الدا بولاتىن الاپات سۋ تاسقىنىنىڭ جولىن بەكىتىپ, قورعاس-اراساندى اشتىرۋدا قاجىرلىلىقپەن ەڭبەك ەتتىڭدەر. بۇگىن وسى شۇباراعاش توعايىندا دەم الىڭدار», دەيدى.
وسى شۇباراعاش توعايىن 1960-1980 جىلدارى كالينين اتىنداعى ۇجىمشار باسشىلارى تۇگەلىمەن شاپتىرىپ, اعاشىنان قورالار سالىپ, توعايدان اشىلعان جەرىن جۇگەرىلى القاپقا اينالدىرعان.
الگى وقيعا بولار الدىندا ساتاي باتىر ءتۇس كورىپ, تۇسىندە قاشاما جولىن تاستان قاشاپ جاساعانىن, قازانكولدەن حالىققا ءتونىپ تۇرعان قاتەرلى اپات سۋ قاۋپىن, قورعاس اراسانىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىن حالىقتىڭ قۋانىسا پايدالانا باستاعانىن كورىپتى. بۇل كورگەن ءتۇسى جايىنداعى اڭگىمە سۋاننىڭ بولىسى ساتاي مۇقاعا بابالارىنىڭ ايتۋىمەن جەتكەن. مۇقا بولىس ساتاي باتىر تۋرالى كورگەن ءتۇسىن قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى, وزىمەن بىرگە قىتايدىڭ تۇرمەسىندە وتىرعان تاڭجارىققا 1945 جىلى ايتىپ بەرگەن. تاڭجارىق ونى قىتايداعى قازاقتاردىڭ باسىلىمى «ىلە گازەتىنە» جازىپتى. بۇل دەرەك «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2023 جىلعى 21 ساۋىردەگى نومەرىندە باياندالدى.
ساتاي باتىردىڭ وسى شۇباراعاش توعايىندا ءجۇز جاساعىمەن ءبىر تۇنەپ شىققانىن قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ زەرتتەپ, سۇراستىرىپ ءبىلىپ, ناقتىلاپ جازىپتى. ەندى ۇلى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «شىعىس تۇركىستانعا ساياحات كۇندەلىگى» اتتى عىلىمي جازباسىنا نازار اۋدارايىق. 1856 جىلعى 2 تامىز كۇنگى وسى جازباسىندا شوقان:
«ۇسەك وزەنىنە جەتىپ دەمالايىق دەپ ايتتى... شايدان ارتىق ءشول قاندىراتىن ەشنارسە جوق. اللاعا شۇكىر!», دەپ جازادى. ال 1856 جىلى 3 تامىز كۇنى جاركەنت قالاسىن قالدىرىپ, كەزىندە ساتاي باتىر تۇنەگەن شۇباراعاش توعايىنا ساۋدا كەرۋەنىن باستاپ تىكە تارتادى, پەنجىم اۋىلىنان ءتورت شاقىرىم تومەن ورنالاسقان شۇباراعاش توعايىنا جەتىپ تۇنەيدى. وسىلايشا, ۇلى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ ساتاي باتىردىڭ ەرلىگى مەن اسىل قاسيەتتەرى وزىمە جۇعىستى بولسا ەكەن دەپ شۇباراعاشقا تۇنەگەن. « ۇلىلاردى ۇلىلار الىستان تانيدى» دەگەن دانا ءسوز دە وسىدان شىقسا كەرەك.
ساتاي باتىر مەن شوقان ءۋاليحانوۆ تۇنەگەن شۇباراعاش توعايى بۇل كۇندە جويىلىپ كەتكەنىمەن, سول توعايدىڭ ورنى جەتپىسىنشى جىلداردان بەرى جۇگەرلى ايماققا اينالىپ, حالىقتىڭ ىرىس-بەرەكەسىنە زور ۇلەس قوسۋدا. وسى شۇباراعاش توعايى ورنىنا وسىرىلگەن «زپسك» سورتتى جۇگەرىسىنىڭ ءار گەكتارىنان 140 تسەنتنەردەن ءونىم جينالىپ, سول كەزدەگى كالينين اتىنداعى ۇجىمشاردى ميلليونەر شارۋاشىلىققا اينالدىردى. «ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەگەن. ۇلىلار تۇنەگەن جەر شارۋاشىلىقتى ميلليونەر اتاندىردى.
شۇباراعاشتان بوي كوتەرگەن كالينين اتىنداعى ۇجىمشاردىڭ 1985 جىلعى ەڭبەك كورسەتكىشتەرىنە مۇراعاتتىڭ ناقتى مالىمەتتەرى دە دالەل. اۋىل مادەنيەتى جونىندە كوپتەگەن جىلى پىكىر ايتۋعا بولادى, مادەنيەت ءۇيى, اۋرۋحانا, تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ كومبيناتىنىڭ جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى زاۋىتىنىڭ فيليالى, بايلانىس بولىمشەسى, ورتا مەكتەپ, ازىق-ت ۇلىك جانە ونەركاسىپ دۇكەندەرى بار. مادەنيەت ءۇيىنىڭ جانىنداعى «شاتتىق» ءانسامبلىنىڭ ونەرىنە اۋدان كورەرمەندەرى ءدان ريزا. ونەرلى جاستاردىڭ تالابىن ۇشتاۋعا شارۋاشىلىق باسشىلارى ارقاشان قامقورلىق جاساپ كەلدى. مادەنيەت ءۇيىنىڭ جانىندا ءارتۇرلى ۇيىرمە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. «شاتتىق» ءانسامبلىنىڭ مۇشەلەرى ح.امانباەۆ, ت.سراجدينوۆ, ي.مۇساەۆ, ر.ۆاگاپوۆالار جىل سايىن جۇگەرى جيناۋ ناۋقانى كەزىندە قىرمانداردا, ەگىن القابىندا بولىپ, ەڭبەكشىلەرگە ونەرلەرىن كورسەتىپ كەلەدى. سونداي-اق وسى ماڭداعى اۆات, تومەنگى پەنجىم سەلولارىنىڭ بەينەلەرى دە وزگەرىپ كەلەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتۋىنە, دەم الۋىنا بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي جاعداي جاسالعان.
شوقان «شىعىس تۇركستانعا ساياحات كۇندەلىگى» دەگەن جازباسىندا: «شىنىندا دا اينالانىڭ ءبارى قۇم مەن تاس, تىم بولماسا ءبىر تال ءشوپ بولساشى, ءتىپتى ءۇي تىككەندەي تازا ورىننىڭ ءوزىن توڭىرەكتى تۇگەل بارلاپ, قانشا ىزدەسەك تە تابا المادىق», دەيدى. ال ەندى بۇگىن اۋدانىمىز قانداي وزگەردى دەسەڭىزشى. ونىڭ كورىكتى جەرلەرى, ءساندى سالىنعان قۇرىلىستارى قانشاما.
ش.ءۋاليحانوۆ اقكەنت قالاسىنان شىققاننان كەيىنگى جازباسىندا: «…شاھاردان شىعىپ التى شاقىرىمداي جۇرگەن سوڭ, تۇنەر جەرىمىزگە جەتىپ توقتادىق تا, شاي ىشۋگە كىرىستىك. ءبىزدىڭ كىسىلەرىمىز شاھاردان, قاربىز, قاۋىن, الما ساتىپ الا شىققان ەكەن, ەندى سولارىن جەپ راحاتتانىپ وتىردى», دەيدى «شىعىس تۇركىستانعا ساياحات كۇندەلىگى جازباسىندا».
ساتاي باتىر مەن ۇلى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ تۇنەگەن شۇباراعاش بۇگىندە تانىماستاي وزگەردى. بىزدىڭشە وسى تاريحي ورىنعا ءبىر بەلگى-تاقتا ورناتۋ قاجەت.
سادىق جۇماباي,
قازاقستان جۋرناليستەر
وداعىنىڭ مۇشەسى
