ادام تۋرالى اڭىزدى جازسا, اقىن جازسىن. گەتەنىڭ پوەزياسىن ايتپاعاندا, «جاس ۆەرتەردىڭ قاسىرەتتەرى» جاننىڭ ىشكى سەنتيمەنتالدى كورىنىسىنە قويىلعان الىپ ەسكەرتكىش دەر ەدىك. ال ۇلت اقىنى قادىر مىرزا ءالىنىڭ «جازمىشى» مەن ء«يىرىمى», تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ تۇلعالار پورترەتىن اشقان ەسسەلەرى, ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ ء«ابىلحاياتى» – جەكە اڭگىمەگە جۇك. اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزىنىڭ «ەسسەلەر» جيناعى كوڭىلدىڭ قالتارىس تۇستارىنا ساپارلاتار, سەزىمنىڭ ۇشار باسىنا ءىز سالار داڭعىل بىتىمىمەن كىسى جۇرەگىن باۋرايدى. اقىننىڭ نازارىنان قارىم-قاتىناستىڭ مىڭنان بىرگە عانا ۇعىنىقتى ۇساق جىپتەرى, لەبىزدەر سازى, ماقتاداي مامىق كوڭىل كوكجيەگىنىڭ جۇقا توزاڭى تىس قالمايدى. مۇنىڭ ۇستىنە اقىندىق ىڭكار جۇرەك, قايسارلىق پەن وجەتتىك قوسىلعاندا تەبىرەنە تولقىنداپ وقۋىمىز زاڭدى. كىتاپتىڭ العىسوزىندە پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: ء«حانبيبىنىڭ ءوزىن سويلەتسەك: «اقىن كوڭىلى ەشقاشان قالىپقا سىيعان ەمەس, بىردە الاي, بىردە دۇلەي». ونىڭ ەستەلىكتەرىنەن, اقىندىعىن عانا ەمەس, قاراسوزدى قاتار الىپ جۇرەتىن پروزاشى ەكەنىن اڭعاردىم», دەگەن-ءتىن. ءبىرتۋار باۋىرجان مومىش ۇلى, قاھارمان قاسىم قايسەنوۆ, ابىز ءابىش كەكىلباەۆ سەكىلدى تۇلعالار ەنگەن الۋان سارىندى تۋىندىلار اۆتوردىڭ جان القابىن, قۇم دالاداعى سەكسەۋىلدەي تۋمىسىن, اقىندىق تەگىنە ايقىن دالەل بولا الماق. قازاقتىڭ حاس باتىرى, ەلدىڭ دارا پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلى حاقىندا جازىلعان «ايبارلى اتامىز ەدى» اتتى ەسسەدە قاھارمان ەردىڭ ايشىقتى بولمىسى اشىلادى. ءبىر عانا دەتالعا نازار سالىپ قارالىقشى. ەسسەدەگى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن ديالوگتە اقىننىڭ جاس تا بولسا جالىندى كەلبەتى بايقالادى. ء«وزىمنىڭ اقتالۋىمنان ءوزىم قورقا ءتىل قاتتىم.
– اكەڭ بار ما؟
– بار.
– كوزى اشىق ادام با؟ جاسى قانشادا؟
– ءيا, مۇعالىم. جاسى سىزدەن جاسىراق.
باۋىرجان اتا مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەردى. تەڭەۋىمنىڭ ورىنسىز شىققانىنا ءوزىم دە ىڭعايسىزدانىپ قالدىم. ونىمدى جۋىپ-شايماق نيەتپەن:
– اكەم ءسىزدىڭ اياعىڭىزدى الىپ كەلە جاتقان كىسى. ولەڭدى جاقسى كورەدى. بىراق ماعان ماعجان تۋرالى ايتقانى ەسىمدە جوق».
حاس باتىردىڭ قاباعىنا قاراپ, قارسى الدىندا شەشىلە سويلەگەن اقىن قىزدى تانىعان باۋىرجان اتامىز كەيىنگى جىلداردا دا قارىنداسىنا ساۋلەسىن توگىپ, اعالىق اقىلىن ايتقان. باتىردىڭ ماعجان تۋرالى سۇراعانى, ادامدىق ۇلكەندىگى, كىشىپەيىلدىگى, جەكە ادام رەتىندەگى قىرلارى ەسسەدە ايداي اشىلىپ, جۇرتقا بەيمالىم باۋىرجان تۇرپاتى وقىرمان كوكىرەگىنە قاتتالادى. ءبىر قىزىعى, اقىن ەسسەدە تۇلعالار بولمىسىن ەتەنە ادىپتەپ, وڭ-سولدى ءتۇسىندىرىپ جاتپايدى. تەك اۋىز ادەبيەتىندەگى استارلى تىلمەن ورنەك سالىپ, وقيعالاردى جىڭىشكە عانا بەدەرلەگەندە, ءسوز قۇيرىعىنىڭ ىشىنەن سانسىز ساۋلە مەن اۋرا تولقىنى تۇمانىنا باتىرا تۇسەدى.
«ەسسەلەر» كىتابىنداعى كوڭىل قونىشىنا ەنەر سەزىمتال سۋرەتتىڭ ءبىرى – قاسىم قايسەنوۆ بولمىسى. حالىق قاھارمانىنىڭ جالپاق جۇرتقا بەيتانىس ادامدىق كەلبەتى, ىشكى بەينەسىنىڭ جاسىرىن قاتپارلارى ەسسەدە جان-جاقتى ادىپتەلىپ, ايشىقتالادى. ەسسەنىڭ باسى ەرتە تاڭمەن اتاقتى قاسىم قايسەنوۆتىڭ وڭتۇستىككە, اقىنعا سالەم بەرۋگە كەلە جاتقانى جونىندە حاباردان باستالادى. جاڭاقورعانعا ەمدەلۋگە جولعا شىققان باتىر شىمكەنتتەگى ءوزى ءسۇيىپ وقيتىن, كوڭىلى قۇلاعان اقىن قارىنداسىن ىزدەپ كەلەدى. ءۇشىنشى قاباتتا تۇراتىن اقىن بايەك بولىپ, باتىردىڭ الدىنان شىعادى. لەبىزىن بىلدىرگەن قايسەنوۆ اقجارما ءسوزىن ايتىپ, جوعارى قاباتقا شىعۋعا اياق جارامايتىنىن, جولعا اسىعىس ەكەنىن ايتىپ, جۇرۋگە قامدانادى. وسى تۇستا حان قىزىنداي ءحانبيبىنىڭ قايسار تۇرپاتى باتىرعا توقتاۋ سالادى.
«قانداي امال تابايىن. اقىرى تاۋەكەلگە بەل بۋىپ:
– اعا! ءتۇسىڭىزشى جەرگە. ءارى قاراي ارقالاپ شىعامىن!
بەلگىسىز ۇلى كۇش بويىمدى كەرنەگەندەي بولدى.
– اۋ؟ نە دەيدى؟
بۇل ءسوزدى ەستىگەنمەن, ىشتەي تاڭدانىپ تا قالدى. قاسقىر جۇرەكتى ازاماتىم-اي! «ەردى نامىس ولتىرەدى», بار قۋاتىن جيناپ, كولىكتەن تۇسۋگە ارەكەت جاسادى...». «باتىر اقىن بولماسا, ول بويىنا ءمىن ەمەس, اقىن باتىر بولماسا, كورگەن كۇنى –كۇن ەمەس!» دەگەن وسى بولار. سىن ساعاتتا ء«ارى قاراي ارقالاپ شىعامىن!» دەگەن اقىن وجەتتىگى ءبىر ەل قاھارمانىنا عانا ەمەس, كۇللى ادامدىق ەرلىككە, ادىلەت-ارعا, ىزگىلىككە جاسالعان جاقسىلىقتاي اسەر قالدىرادى. اقىن قارىنداسىنان ادامدىق ىرىلىكتى, اقىندىق بيىكتى كورگەن باتىر بايلاۋىن اعىتقان ساباداي شەشىلىپ قويا بەرەدى. «سوعىس تۋرالى, مەنىڭ پارتيزاندىق ءومىرىم تۋرالى ون جەتى كىتاپ شىقتى. بىراق بارىندە دە مەنىڭ باتىرلىعىم, جاۋعا قاتالدىعىم, وتانعا بەرىلگەندىگىم, ەل-جۇرت الدىنداعى پارىزىمدى ادال وتەگەندىكتەرىم جازىلدى. ال ادام رەتىندەگى سەزىمدەرىم, تۇسىنىكتەرىم, مۇڭايىپ-جىلايتىنىم, جاقسى اسەرگە بولەنىپ, قۋاناتىنىم تولىق جازىلىپ بىتكەن جوق. ول ءبىر-ەكى كىتاپقا سىيمايدى دا!»
راسىندا, بىزدەر تۇلعا تۋرالى تولعاعاندا ونى جەكە ادام رەتىندە قاراستىرا بەرمەيمىز-اۋ. مەيلى پاتشا, مەيلى دانىشپان, مەيلى ەتىكشى بولسىن, ول ەڭ الدىمەن, ەت-جۇرەكتى ادام ەمەس پە؟ گەتەنىڭ سوزىمەن ايتساق, «ادامدار ۇلكەن ءسابي جانە كىشى ءسابي بولىپ ەكىگە بولىنەدى» ەمەس پە؟ حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆ تۋرالى ەسسەدە باتىردىڭ وسى ءبىر شىنايى تۋما مىنەزى اشىلىپ, وقىرماندى وزىنە ىنتىق ەتە تۇسەدى. قاھارمان قاسىم بولمىسىن تانىعان سايىن وسىنداي ويلار جەتەكتەپ, ەستەلىك جارىقشاعىمەن بىرگە جۇزگەندەي بولاسىڭ.
«ەسسەلەر» جيناعىندا كوپكە ەسىمى قانىق اقىن-جاۋزشىلار, باتىرلار, اكىمدەر, ءتۇرلى ساپارلار تۋرالى سىرلى سۋرەتتەر قامتىلعان. «كوز جاسى» اتتى اقىن نامەت سۇلەيمەنوۆ تۋرالى جازبادا انا ءتىلىمىز جايلى جان ەلجىرەتەر تولعامدار, شىرىلداعان اقيقات ءۇنى ەستىلەدى. «اعاتاي, ۇلى ماقسات جولىندا جانىمدى باسكە تىگۋگە دايارمىن. سەمگەن ءتىلىمىزدى, سونگەن ءدىنىمىزدى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋدەگى ۇلكەن جولدا قولداساڭىز قايتەدى؟» دەيدى اۆتور الىپ-ۇشىپ. ءيا, تۋمىستان قونعان ۇلتشىلدىق اۆتور بويىنان, ءار تۇستان كورىنىپ وتىرادى. جيناقتاعى كوزگە وتتاي باسىلاتىن تاعى ءبىر ەسسە – ء«ابىش تويى». زاڭعار جازۋشىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىندا تۋعان جەرىنە تابان تىرەگەن اقىن, حالىقتىڭ قالامگەرگە دەگەن قوشەمەت-قۇرمەتىن, اقجارما جۇرەگىن, كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ كەلىستى بولمىسىن بايان ەتەدى. جازۋشىنىڭ «دۇنيە عاپىل» پوەتيكالىق جيناعىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, «شىنتۋايتقا كەلگەندە, بۇقار جىراۋدان كەيىنگى حالىق جاعداياتىن جىرلاعان بىردەن-ءبىر مەملەكەت ادامى دا وسى ءابىش ەمەس پە؟ بۇكىل شىعىس حالقىنا اتى ايان, بەيبارىس سۇلتاننىڭ وتانى, ۇلتتىق پوەزيا ساردارى ماحامبەت شىققان اتىراۋ وڭىرىنەن ءابىش نەگە شىقپاسقا؟» دەپ تەبىرەنەدى. «ۇلتتىڭ ينتەلەگەنتسياسى اتسالىسىپ, ءسوز قوسقان سۇبەلى ساپار سۇلۋ سوزبەن شىر كوبەلەك اينالىپ, ماڭىزى ارتقان. اسىرەسە تۋعان جەرى بىرەگەي تۇلعانى قۇنداعىنا اۋناتۋى جۇرەكتى ەلجىرەتەدى. «سارابدال جەڭگەلەرى مەن ايساۋلە انانىڭ مۇڭداس-سىرلاس بولعان ابىسىن-اجىندارى, الىپ تۇلعالى ءابىشتى قۇنداقتاعان سابيدەي دومالاتىپ, تۋعان وشاعىنىڭ ورنىنا اۋناتىپ جاتتى. ءوز حالقى ءداستۇرىنىڭ الدىندا سابيدەي شاراسىز كۇي كەشىپ, ءۇنسىز ماقۇل الىپ جاتقان مەملەكەتتىك حاتشىعا اياي قاراعان ماسكەۋلىكتەردىڭ كوزى شاراسىنان شىعا جازدادى. بۇل ءداستۇردىڭ قۇيقاڭدى شىمىرلاتارداي-اق اسەرى مول بولدى». جازۋشى تۋرالى ەسسەدەن تۋعان جەرمەن تۇتاسىپ, ونىڭ ادامدارمەن بىتە قايناسقان, شالقار دالاعا ۇقساعان قالامگەردىڭ قايتالانباس بولمىسىن تانۋعا بولادى.
الەم ادەبيەتىندە تۇلعانىڭ جان-جاقتى تۇرپاتىن زەردەلەۋ, ونىڭ ىشكى «كۋحنياسىنا» ەنۋ ارقىلى
تۇتاس شىعارماشىلىعىنا باعا بەرۋ كەڭىنەن بەدەرلەنگەن. اندرە مورۋانىڭ پسيحولوگيالىق پورترەتتەرى, دوستاەۆسكيدىڭ كەيىپكەرلەرى تۋرالى ەسسەلەرى جازۋشىنى قايتا وقۋعا, قايتا قاراۋعا ماجبۇرلەيدى. ال «بايرون» رومانى ەۋروپانىڭ كوركەم ويىن وزگەرتكەن الىپ اقىننىڭ ءسابي كۇنىنەن-اق العىرلىق پەن ادۋىندىلىق قاتار وربىگەن جۇمباق بولمىسىنىڭ كىلتىن اشادى. سونىمەن قاتار ستەفان تسۆەيگتىڭ «تولستويدىڭ ءومىرى», «بەتحوۆەننىڭ ءومىرى», «بالزاك» سەكىلدى تۋىندىلارى – وقىرماننىڭ وي ديىرمەنىنە ابدەن قورىتىلعان سۇبەلى شىعارمالار. مۇنداي كەسەك شىعارمالارعا بارۋ ءۇشىن اۆتوردىڭ ءوزى ونەر ادامى, نە وقىعانى مەن تۇيگەنى مول ءسوز زەرگەرى بولسا يگى. سوندا ءوز ءومىرى ارقىلى وزگە تۇلعانىڭ تۇتقالى تۇيتكىلدەرىن ۇعىنا الماق. گيۋستاۆ فلوبەردىڭ «بوۆاري حانىم – بۇل مەن!» دەگەنىندەي, قايبىر قالامگەر وزگە تۋرالى جازعاندا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوزىن جازاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل تۇرعىدا شىعارماشىل تۇلعانى ءوزى دەڭگەيلەس ونەر ساڭلاعى جازعانعا ەشتەڭە جەتپەيدى. ءحانبيى ەسەنقاراقىزىنىڭ «ەسسەلەر» جيناعى تۇعىرلى تۇلعالار تۋرالى بولعانىمەن, مۇنىڭ بارىندە اقىننىڭ ءوز بولمىسى ايشىقتالىپ, ءار تۇسقا شاشىلىپ وتىرادى. بەينە ءبىر قالامگەردىڭ بيوگرافياسىن وقىپ وتىرعانداي, اقىن جانىنىڭ تەرەڭىنە ساياحات جاساعانداي كۇي كەشەتىنىمىز سوندىقتان دا بولار.
كىتاپتا قازاقتىڭ اقىن فاريزاسى تۋرالى «ونەردەگى ونەگەم, ولەڭدەگى ءپىرىم ەڭ!» اتتى ەسسە كوزگە وتتاي باسىلدى. «فاريزا – ءتۇبىرلى, قۋاتتى ءسوز. وقشاۋ ءسوز. وعان ەشقانداي جالعاۋ, شىلاۋ, جۇرناقتاردى جاپسىرا المايسىڭ. ونىڭ دارالىعى دا وسىندا. ول – تۇلعا! ول – مازمۇن». وسىناۋ قوردالى پىكىردەن تۇتانعان جازبا شىنايىلىققا, اقىن ءومىرىنىڭ ماڭىزدى, ەلەۋلى تۇستارىنا تولى. فاريزا اقىننىڭ بىردە داۋىلداي قۇدىرەتتى, بىردە قۋرايدان الاسا كىشىپەيىلدىگى كورىنىس تابادى. ەسسەدە اقىننىڭ قالىپتاستىرعان مەكتەبى, ۇلت رۋحانياتىنىڭ تۇسباعارىن وزگەرتكەن وزگەشە مىنەزدەرى كەستەلەنەدى. اسىرەسە پوەزيا پاديشاسى ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي جۇمساق تا كىشىك قالىپقا ءتۇسىپ, اينالاعا مەيىرىم وتىن تاراتۋى اقيىق اقىننىڭ شىنايى بيىكتىگىن اشكەرەلگەندەي. قايبىر ۇلكەن تۇلعا دا ءومىر بويى وزىمەن-ءوزى كۇرەسۋشى, عۇمىر بويى كەمەلدىككە ۇمتىلۋشى. بىلىمنەن تۋعان جەلىكتەن ساقتانىپ, سەكسەنگە تاياعاندا رۋحىنىڭ ازاتتانۋىن قالاعان تولستويدىڭ, ءومىرىنىڭ سوڭىندا تەگەۋرىندى مىنەزى سابيدەي بالعىن تارتىپ, كىشىپەيىلدەنە بەرگەن حاكىم ابايدىڭ دا نەگىزگى كىلتى – كەمەلدىك تاۋىنا ماڭايلاۋ, ءوزىن جەتىلدىرۋدىڭ ەۆەرەسىنە شىعۋىندا جاتىر دەپ بىلەمىن. ال فاريزا اقىننىڭ ەسسەدە كورىنگەن عارىشتىق بايلامى, اقىن سىڭلىسىنە ايتقان اقىرعى الپاۋىت ءسوزى كوڭىلىڭدى بوساتادى. «كەيبىر ءجونسىز, جول-جوسىقسىز ءبىراز ادامداردىڭ كوڭىلىنە ءتيىپ, جارالاعانىما وكىنىپ وتىرمىن. بارىنەن كەشىرىم سۇراعىم كەلەدى. بىراق كەمشىلىگىمنىڭ قايسىبىرىن جوندەيىن؟ وعان ۋاقىت تا تارىلىپ بارادى. اينالايىن, ساعان ايتىپ وتىرعانىم: قاتقىل بولما, جۇمساق بول! اينالاڭداعىلارمەن ساناس, جۇرتتىڭ كوڭىلىنە اباي بول! ەل سەنى ارداقتاپ, قاۋمالاپ جاتسا, ق ۇلىم دەپ ەمەس, ءپىرىم دەپ قارا». بۇل پوەزيادا ءتۇبىرلى مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ, ءدۇلدۇل ونەر تۋدىرعان فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ اقىن سىڭلىسىنە ايتقان اقىرعى ءسوزى. مىنە, بيىكتىك, مىنە, تۇلعا!
«اتتى مەن جاياۋدىڭ سالەمى جاراسپايدى» دەيدى قازاق. بايتەرەك تۋرالى جازۋ ءۇشىن, ءوزىڭ دە بايتەرەكتەن بىلاي بولماۋىڭ كەرەك. ايتپەگەندە حانعا قارانىڭ مايموڭكەلەگەنىندەي كورىكسىز دۇنيە تۋادى. اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى كىم تۋرالى جازسا دا, كەز كەلگەن تۇلعامەن تەڭ سويلەسىپ, تىكە تۇرىپ ءتىل قاتىسادى. بۇگەجەكتەمەي شىنىن ايتىپ, قاجەت جەرىندە وجەتتىك كورسەتىپ, قازاق قىزىنا, اقىنعا ءتان باتىرلىققا قول ارتادى. «ەسسەلەر» جيناعى تۇتاس العاندا ەرلىك پەن ورلىكتىڭ, ىرىلىك پەن كەسەكتىكتىڭ, الداسپان رۋح پەن ازاتتىقتىڭ بىرەگەي بەينەسىندەي. بۇل جيناقتا ۇلتىمىزدىڭ كەشەدەن بۇگىنگە مۇرا بولىپ قالعان اسقاق سەزىمى, ايبىندى كۇشى, ءزاۋلىم بولمىسى جاتىر. مۇزارت شىڭ مەن ۇشى-قيىرى جوق قۇبا دالانىڭ شۋلى سازى, مىڭجىلدىقتار تىزبەگىنىڭ ۇزىلمەگەن ءىزى جاتىر. سول ءىزدى كوكىرەگىندە ساقتاپ ساۋلەلى تاڭعا تاسىعان جۇزدەگەن ۇرپاقتىڭ امانات شىراعى مازداپ تۇر. ءبىز سونى سەزىنە ءبىلۋىمىز كەرەك.
تۇتاس العاندا, ح.ەسەنقاراقىزىنىڭ «ەسسەلەر» جيناعى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا لايىقتى دەپ سانايمىز.
