– گۇلنار قادىرجانقىزى, جۋىردا باس پروكۋراتۋرادا وتكەن بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە زاڭنامانى, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ جانە قاداعالاۋ ورگاندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سونىمەن بىرگە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قىلمىستىق ىسكە زاڭسىز تارتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. بۇدان قانداي ناتيجە كۇتىلەدى؟
– قول جەتكىزىلگەن ناتيجەنىڭ ءبىرى دەپ بۇگىندە كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىندا جاسالعان قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ دەربەس ەسەبى ەنگىزىلگەنىن ايتار ەدىك. بۇل بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى قانشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ جاتقانىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قۇقىقتىق ستاتيستيكا اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 2023 جىلى كاسىپكەرلىككە قاتىستى 444 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. 2022 جىلى ولاردىڭ سانى 913 بولاتىن, ياعني ءبىر جىلدا ەكى ەسەگە قىسقارعانىن كورەمىز. ال بيىلعى 5 ايدا 251 ءىس قوزعالعان. وسى ورايدا باستالعان تەرگەۋ ارەكەتتەرىنىڭ ءار بەسىنشىسى, ياعني 251 ءىستىڭ 58-ءى اقتاۋ نەگىزدەرىمەن توقتاتىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
– بۇل ءاربىر بەسىنشى جاعدايدا كاسىپكەرلىك يەلەرىنە قاتىستى زاڭسىز ءىس قوزعالعان دەگەندى بىلدىرە مە؟
– كەي جاعدايلار پروكۋراتۋرانىڭ, ونىڭ ىشىندە باس پروكۋراتۋرانىڭ قايتا تەكسەرۋىن قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, شىمكەنتتە ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن سالىپ جاتقان مەردىگەر «سترويگازكومپاني» جشس-نى شاعىمدانۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ ناتيجەلەرىمەن تانىستىرماي, قىلمىستىق ىسكە تارتقان. سەرىكتەستىك ءوز ءىسىنىڭ دۇرىستىعىن جانە وزىنە تاعىلىپ وتىرعان كىنانىڭ نەگىزسىز ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ساراپتاما تاعايىنداۋدى سۇراۋعا ءماجبۇر بولعان. ونىڭ وتىنىشىمەن ەلوردالىق ماماندار مەملەكەتتىك ساراپتاما جۇرگىزىپ, گاز قۇبىرىن سالۋ كەزىندە زالال كەلتىرىلمەگەنىن دالەلدەدى. بىراق 6 ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان قىلمىستىق تەرگەۋ سالدارىنان بيزنەس ۇلكەن شىعىنعا باتتى.
تاعى ءبىر مىسال كەلتىرسەك, تەرگەۋ ورگاندارى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مۇناي وڭدەۋمەن اينالىساتىن شۆەيتساريالىق ينۆەستور «كازكوم SE» اق تانكەرىنەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ سىنامالارىن الۋ ءتارتىبىن بۇزعانى انىقتالعان بولاتىن. رەسپۋبليكالىق سوت ساراپتاما ورتالىعى مۇناي ونىمدەرىنىڭ ۇلگىلەرىن ىرىكتەۋ مەن وراۋ كەزىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن العانىن راستادى. ويتكەنى دايەكتەر اككرەديتتەلگەن زەرتحانالارداعى زەرتتەۋدەن كەيىن ۇسىنىلعان. ەندى تەرگەۋ ورگانى كەلتىرىلگەن كەمشىلىكتەردى تەرگەۋگە قاتىسى جوق سالىقتىق تەكسەرۋلەردى تاعايىنداۋ ارقىلى وتەپ جاتىر. ال ينۆەستور نەگە 11 اي بويى قىلمىستىق قۋدالاۋ جالعاسىپ جاتقانىن تۇسىنبەي دال. وسىنىڭ سالدارىنان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ سالىنباي قالۋ قاۋپى بار.
مىنە, قاداعالاۋ ورگاندارى تاراپىنان وسىنداي نەگىزسىز قۋدالاۋلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ادال بيزنەستى ءتۇرلى كەدەرگىلەردەن قورعاۋ قاشاندا ماڭىزدى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. بۇل تۇرعىدا ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان باستامالارىمىزدى قولداعانى ءۇشىن دەپۋتاتتىق كورپۋسقا العىسىمىز شەكسىز. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ «ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ شارالارى تۋرالى» جارلىعىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا جۇمىس جۇرگىزۋگە الەۋەتىمىز زور.
– قىلمىستىق قۋدالاۋ دەمەكشى, 2022 جىلى باس پروكۋراتۋرا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ نۇسقاۋلىعىنا قول قويعان بولاتىن. ونىڭ ماقساتى قانداي جانە قانشالىقتى ناتيجە بەرىپ جاتىر؟
– بۇل ورايدا ۇلتتىق پالاتا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس دەڭگەيىندە سىناقتان وتكەن تاجىريبەنى بەكىتۋدى جانە قاداعالاۋ ورگانىنىڭ نۇسقاۋىمەن بەلگىلەنگەن قورعاۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋدى ۇسىنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, سالىق ورگاندارى عانا ەمەس, بارلىق باقىلاۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەكسەرۋ نەمەسە اۋديت اكتىلەرىنە شاعىمدانۋ ءۇشىن كوزدەلگەن مەرزىمدە ءىستى تىركەۋگە تىيىم سالىنۋى كەرەك.
ماسەلەن, ەشقانداي اشىق تالقىلاۋسىز, ساحنانىڭ ار جاعىندا ءبىر ۆەدومستۆونىڭ شەشىمىمەن ەنەرگەتيكا نارىعىنىڭ تۇتاس ءبىر سالاسى جويىلعانىن وكىنىشپەن اتاپ وتكەن ءجون. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى 1 ساۋىردەن باستاپ بىرجاقتى تارتىپتە, زاڭنامادا بەلگىلەنگەن راسىمدەردى ورىنداماي, ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەتىن 500-دەن استام رەتتەلمەيتىن ۇيىمنىڭ ليتسەنزياسىن توقتاتتى. بۇل نەگە الىپ كەلدى؟ شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ءوسۋى سالدارىنان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسپاۋىنا, ءۇشىنشى تاراپتار الدىنداعى مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالماۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ەلەكتر ەنەرگياسىنا تولەنەتىن باعانىڭ تىم جوعارىلىعىنا بايلانىستى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تولىقتاي توقتاپ قالعان وقيعالارى دا تىركەلىپ جاتىر. مىسالى, ماقتانى وڭدەۋدەن باستاپ دايىن ءونىم شىعارۋعا دەيىنگى تولىق تسيكلدى ءوندىرىستى قۇرعان جالعىز قازاقستاندىق ينۆەستور («Azala Cotton» جشس) قىزمەتىن توقتاتىپ, 530 قىزمەتكەرىن جۇمىستان شىعاراتىنىن حابارلادى. سونداي-اق ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ونەركاسىپتىك جوباعا ءوز قاراجاتىن سالعان تاعى ءبىر شەتەلدىك ينۆەستور «Xinjiang guding trading CO. LTD» (قىتاي) تاريفتەردىڭ نەگىزسىز وسۋىنە بايلانىستى پرەزيدەنت جانىنداعى شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىنە شاعىم جولدادى.
ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن توقتاتپاس بۇرىن, ەڭ الدىمەن, تاريفتەردىڭ ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قابىلدانعالى جاتقان شەشىمدەر جان-جاقتى كەڭىنەن تالقىلانۋى كەرەك ەدى. ال بۇگىنگى جاعدايلار مەملەكەتتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا قالاعان قىزمەت تۇرىنە بەرىلەتىن ليتسەنزيانى سەبەپسىز الىپ قويۋىنا جول اشىپ وتىر. بۇل – ەلدەگى بارلىق كاسىپكەرلىك يەلەرى ءۇشىن جاعىمسىز پرەتسەندەنت. جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلاردا 2021 جىلى «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭعا وراي قابىلدانعان, جاريا تالقىلاۋدى, ورتاق شەشىم ازىرلەۋدى جانە جاڭا رەتتەۋگە دايىندالۋ ءۇشىن مەرزىم بەرۋدى كوزدەيتىن نورمالار, وكىنىشكە قاراي, نازارعا الىنعان جوق.
– ادال بيزنەسكە كەدەرگى جاساماۋ تۋرالى ايتىپ جاتسىز. بۇل وتە ورىندى. دەگەنمەن قاتەلىك جاساعان كاسىپكەرلىك يەلەرىن دە بىردەن قىلمىستىق ىسكە تارتىپ, قىزمەتىن توقتاتپاي, وعان ەكىنشى مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەيسىز عوي؟
– ءبىز ايتىپ وتىرعان ەلەكتر ەنەگرياسىمەن قامتۋ سالاسى رەفورمالاۋدى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. بۇل سالادان راسىمەن دە قىزمەتى سىنعا ۇشىراعان جاۋاپسىز سۋبەكتىلەر الاستاتىلۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بىلىكتىلىك تالاپتارىن قايتا قاراپ, جاڭا رەتتەۋ تەتىكتەرىن ورناتسا, نارىقتى جوسىقسىز باسەكەدەن تازارتۋعا بولادى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ شالا جۇمىسى سالدارىنان شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ەل كولەمىندە ءتاريفتىڭ نەگىزسىز كوتەرىلۋىنە تاپ بولىپ, نارازىلىقتار تۋىندادى, ونسىز دا قيىن جاعدايدا جاڭا پروبلەمالاردىڭ شىعۋىنا سەبەپشى بولدى.
– اڭگىمەمىزدى كەدەن قىزمەتىنە قاراي بۇرساق. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, سوڭعى كەزدەرى كاسىپكەرلەر تاراپىنان مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنىڭ كەدەندىك تەكسەرۋلەردى جۇرگىزىپ, رەسىمدەۋ مەرزىمىن كەشىكتىرۋىنە قاتىستى شاعىمدار جيىلەپ كەتكەن كورىنەدى. بۇعان قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ءيا, بۇل – ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق يميدجىنە كەرى اسەر ەتىپ وتىرعان جاعداي. تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمسىز جۇمىس ىستەۋى سالدارىنان وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ جۇكتەرى كەدەندىك تەكسەرۋ مەن ساراپتاما جۇرگىزۋگە ارنالعان «قىزىل» دالىزگە كوپ جىبەرىلىپ جاتادى. ولار تاۋارلارىن قويمادا ساقتاۋ جانە كەدەندىك ساراپتاما جۇرگىزۋ ءۇشىن ۇلكەن قارجىلىق شىعىندارعا ۇشىراپ ءجۇر. ماسەلەن, بيىل ناۋرىز-مامىر ايلارىندا عانا «لۋكويل لۋبريكانتس ورتالىق ازيا» جشس «سارى» جانە «قىزىل» دالىزدەرگە جىبەرىلگەن 62 ەكسپورتتىق دەكلاراتسيانى تولتىرعان. وسى سەكىلدى نەگىزسىز ءىس-شارالار سالدارىنان كاسىپكەرلەر 58 ميلليون تەڭگەدەن استام ارتىق شىعىن جۇمسادى. مۇنداي مىسالدار كوپ.
– ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي امال قاراستىرعان ءجون؟
– ينۆەستيتسيالىق احۋالدى ساپالىق تۇرعىدا جاقسارتۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى ەلگە جاڭا ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن سىرتقى بايلانىستار نەگىزىندە قىرۋار جۇمىس اتقارىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, جوعارىدا ءبىر-ەكى مىسالىمدا ايتىپ وتكەنىمدەي, شەتەلدىك ينۆەستورلار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ۇلكەن كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ جاتادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولداۋ كەرەكتىگىن تاپسىردى. بىرلەسكەن جۇمىسقا وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتالارى جۇمىلدىرىلىپ, «اتامەكەن» وكىلدەرىن جەرگىلىكتى ينۆەستيتسيا ماسەلەلەرىن قارايتىن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانداردىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ ۇسىنىستارى قولداۋ تاۋىپ وتىر. ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق يميدجىنە كەرى اسەر ەتەتىن جۇيەلى كەمشىلىكتەر انىقتالدى. بۇل رەتتە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ قىزمەتى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ولاردىڭ باستى ماقساتى – باسەكەگە قابىلەتتى وندىرىستەردى جەدەل دامىتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەكەنى بەلگىلى.
بۇگىنگى تاڭدا قىزمەتتىڭ باسىم تۇرلەرى بويىنشا عانا زاڭدار مەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە كتس, ققس-نى تولەۋدەن بوساتۋ جەڭىلدىكتەرى, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبى, جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك راسىمدەر, ت.ب. كوزدەلگەن. الايدا وڭىرلىك دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي, باسىمدىقتاردىڭ شەكتەۋلى تىزبەسىن بەكىتۋ ەل كولەمىندەگى ەكونوميكالىق ايماقتارعا ينۆەستيتسيا اعىنىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى. مىسالى, ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى الماتى وبلىسىنداعى ەكونوميكالىق ايماق ءۇشىن الاتاۋ قالاسىن دامىتۋ باس جوسپارىندا كوزدەلمەگەن 17 باسىم ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ جالپى جىكتەۋىشىن ايقىنداعان. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى ينۆەستيتسيالىق سالىمى 682,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 41 ينۆەستور قىزمەتتىڭ باسىم باعىتتارىنا سايكەس كەلمەۋى سەبەبىنەن «الاتاۋ» ەكونوميكالىق ايماعىندا ءوز جوبالارىن جۇزەگە اسىرا المادى.
ارينە, ينۆەستيتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ اشىقتىعىن جانە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جەدەل دەن قويۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەنىڭ بولماۋى جاعدايدى كۇردەلەندىرەتىنى انىق. بۇگىنگى تاڭدا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دە, ۇلتتىق پالاتانىڭ دا قولدا بار تسيفرلىق جۇيەلەرىن بىرىڭعاي ينتەراكتيۆتى ينۆەستيتسيالىق كارتاعا ينتەگراتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول جاۋاپتى تۇلعالاردى, جوسپارلانعان كورسەتكىشتەردەن اۋىتقۋ سەبەپتەرىن كورسەتە وتىرىپ, نەگىزگى ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنە, ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. جوبالاردى وسى فورماتتا سۇيەمەلدەۋ ينۆەستورلار الدىندا تۇرعان وپەراتسيالىق كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋعا, ال تۇپكىلىكتى ناتيجە ولاردىڭ تولىققاندى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى رەتىندە قالىپتاسۋىنا جول اشپاق.
سونىمەن قاتار بيزنەس وكىلدەرىمەن سوڭعى كەزدەسۋدە باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن باقىلاۋ, اسىرەسە تەرگەۋ ارەكەتتەرىن زاڭسىز جۇرگىزۋ فاكتىلەرىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن تۇراقتى قاداعالاۋ قاجەت ەكەنىن باسا ايتتى. بۇل ۇلتتىق پالاتا مەن ونىڭ وڭىرلىك بولىمشەلەرى ارقاشان قولداۋعا ءۇمىت ارتا الادى دەگەن ءسوز.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولداۋعا قاتىستى تسيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ ينتەگراتسياسىن قاراستىرۋدى جەدەلدەتۋ تاپسىرىلدى. ءبىزدى ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قۇرۋداعى ورتاق كوزقاراسىمىزدىڭ سايكەس كەلەتىنى قۋانتادى. ەگەر باس پروكۋراتۋرا الاڭىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولداۋ جونىندەگى جوبالىق كەڭسە ىسكە اسىرىلسا, ۇلتتىق پالاتا بۇل جۇمىسقا بەلسەندى تۇردە قوسىلۋعا دايىن ەكەنىن بىلدىرەدى.
بولاشاقتا بارلىق شەشىمدەر مەن شەكتەۋ شارالارىن كەلىسۋدى كوزدەيتىن وسىنداي تەتىكتى ورىنداۋعا ءبىز وتاندىق بيزنەستىڭ بارلىق وكىلىن تارتا الامىز. ارينە, بۇل ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق جانە بيزنەس احۋالىن جاقسارتۋعا, پرەزيدەنتتىڭ الدىمىزعا قويعان ستراگەتيالىق ماڭىزى بار مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
