ال اڭىزعا اينالعان «مىڭ ءبىر ءتۇن» اتاعىن اداقتاپ جاتۋ ابەس. ەۋروپانى سيقىرلى سازىمەن ەستاندى قىلعان ەرتەگىلەر العاش ۆولتەردىڭ ديىرمەنىنەن ءوتىپ, كۇللى قۇرلىققا كولەڭكەسىن ءتۇسىردى. حح عاسىردا ادەبيەتكە ءدۇمپۋ جاساعان لاتىنامەريكالىق جازۋشىلار بىرىنەن-سوڭ ءبىرى «مىڭ ءبىر ءتۇندى» ماداقتاپ, وزدەرىنە ۇلگى بولعانىن ايتىپ اعىنان جارىلدى. قازاق رۋحانياتىنا ەكىباستان اراب ەرتەگىلەرى ءىز سالعانى تۇسىنىكتى. بەرىسى ابايدان, ءارىسى اۋىز ادەبيەتىنەن ءيسى اڭقىعان ايدارلى تۋىندى ءوز قانىمىزبەن بىتە قايناسىپ كەتتى. «مىڭ ءبىر ءتۇن» قايدان شىقتى؟
دۇنيەدەگى ەڭ كونە وركەنيەتتىڭ بىرەگەيى – ءۇندى وركەنيەتى. ءماشھۇر عالىم ءال-بيرۋني: «عىلىمنىڭ نەشە الۋان سالاسى ءۇندىستاندا ەكەن, وندا شىققان كىتاپتىڭ سانى ەسەپسىز كوپ. ءبارىن قامتۋعا مەنىڭ, ارينە, مۇرشام كەلمەس, بىراق «پانچانترانى» («بەس ءبايىت») اۋدارۋعا وتە قۇمارمىن, ونى بىزدە «كاليلا مەن ءديمنا» دەپ اتايدى. بۇل كىتاپ ءۇندى تىلىنەن پارسى تىلىنە, ال پارسى تىلىنەن اراب تىلىنە, كوپتەگەن باسقا تىلگە دە اۋدارىلدى», دەيدى ءبىر پىكىرىندە. ءيا, «كاليلا مەن ءديمنا» كىتابى جان-جانۋارلار تىلىمەن, ءتۇرلى اڭىزبەن بەزەندىرىلگەن فيلوسوفيالىق تراكتات ىسپەتتى. «كاليلا مەن ءديمنا» شىعىس شايىرلارىنان باستاپ, الەم, ورىس ادەبيەتىنە, ۇلتىمىزدىڭ ويلاۋ كوكجيەگىنە ىقپال ەتتى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ «پارسى اقىنى شايح-ساعديدەن» اتتى اۋدارما جىرىندا:
«قالتاسىندا بىرەۋدىڭ,
جۇپارى بولسا ساقتاۋلى,
جۇپارىن ول داۋىستاپ,
كورمەيدى لايىق ماقتاۋدى.
ماقتاماي-اق اركىمگە,
جۇپاردىڭ ءوزى-اق بىلدىرەر.
ۇندەمەي-اق توڭىرەككە,
ءتاتتى ءيىسىن جايىپ سىڭدىرەر!» –
دەگەن جولدار كەزىگەدى. بۇل استارلى ماقامدى «كاليلا مەن ءديمنادا» قۇزعىن ەگەۋقۇيرىققا ايتىپ جەتكىزەدى. ال ءبىز ەزوپقا ۇقساتىپ جۇرگەن يۆان كرىلوۆتىڭ كوپىردەگى ءيتتىڭ اۋزىنداعى سۇيەگىن سۋدان كورىپ قىزىعىپ, اقىرى سۇيەگىنەن ايىرىلعان مىسالىن «كاليلا مەن ءديمنادان» كەزىكتىرۋگە بولادى. ءشادى تورە جىرلاعان «بالعۇم باتىر» قىسساسىندا كونە تۋىندىنىڭ تابى بىلىنسە, «ايداھارلى-قۇدايبەرلى» ناقىل اڭگىمەسىندە جالعىز ۇلىن ايداھار جەپ, ايداھاردىڭ قۇيرىعىن كەسكەن قۇدايبەرلى بەينەسى «كاليلا مەن ءديمنادا» بار. تولستويدىڭ «ارىلۋدا» كەلتىرگەن اپان ىشىندە بال جالاعان ءفاني ادامى تۋرالى مىسالدىڭ ءتۇبىرى دە شەجىرەلى تۋىندىدا جاتىر.
«كاليلا مەن ءديمنانى» ەسكى پەحلەۆي تىلىنەن اۋدارىپ, ءبىزدىڭ عاسىرعا جەتۋىنە ەداۋىر ىقپال ەتكەن ءال-مۇكافتىڭ ۇلى ابدۋللا بولاتىن. ءتىل بىلۋگە قۇشتار, زارواسترالىق ەجەلگى دىننەن يسلام دىنىنە وتكەن ابدۋللا ەسكى ءدىننىڭ راسىمدەرىنەن ادا-كۇدە ارىلا قويمايدى. مۇنىسى عىلىمسىز دىنشىلدەر تاراپىنان دىنسىزدىك سانالىپ, ءارى الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىنەن, ەجەلگى دۇشپانى سۋفيان مۋاۆيالا ۇلى تاققا كەلۋىمەن قۋعىنعا ۇشىرايدى. اقىرى حاليفا ءال-مۇكافا ۇلىن اۋىر اۋازاپقا سالىپ, ءولىم جازاسىنا بۇيىردى. الدىمەن قول-اياعىن شورت كەسىپ, كۇل-پارشاسى شىققان دەنەسىن وتقا ورتەپ جىبەرەدى. وسىلايشا, ءبىلىم قۇمار جۇرەك, ايگىلى عالىم كەسىر قولدان جەر جاستانعاندا, بۇل ادىلەتسىزدىككە جانى شىرقىراعان سۇلەيمەن يسا ىزاعا بۋلىعىپ, پاتشاعا قارسى كوتەرىلىس اشادى. الايدا كوپ ۇزاماي قاپىدا قازا تاۋىپ, كوتەرىلىس شوعى تولىق تۇتانبايدى.
سان عاسىرلىق تۋىندىنىڭ «مىڭ ءبىر تۇنمەن» ۇقساستىعىندا داۋ جوق, ءاپ دەگەننەن-اق ەكى شىعارمانىڭ ۇيلەستىگى كوزگە ۇرادى. وقيعالاردىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى شىتىرمان تۇردە كەلىپ وتىرۋى, ويناقى ءتىل, عيبراتتى مىسالدار, استارلى مەتافورالار ەكى كىتاپقا ورتاق. «مىڭ ءبىر تۇننەن» سەگىز عاسىر بۇرىن تۋعان اڭىز شىعارما شىعىس ەلدەرىن شارلاپ, اراب-پارسى جۇرتى اراسىندا تىلدەن تىلگە كوشكەن. مىنە, وسى ۇدەرىستىڭ ءبارى حالىقتاردىڭ ادەپ-مادەنيەتىمەن قورىتىلعان «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەرتەگىلەرىنىڭ تۋىنا سەبەپكەر بولادى. «كاليلا مەن ءديمنانى» العاش وقىعان ادام اراب ەرتەگىلەرىنە ەنىپ كەتكەندەي اسەردە قالاتىنى سوندىقتان دا بولار.
«كاليلا مەن ءديمنا» – دانالىق وشاعى. مۇندا ءبارى بار. وقيعالار تىلىمەن, اڭدار تىلىمەن تۇيدەك-تۇيدەك دانالىق بۇلاعى توگىلىپ وتىرادى. «ويى, پىكىرى ەشكىمگە ۇيلەسپەيتىن وقشاۋ جان قايدا بارسا دا اپاتقا كەزىگەدى, ول وزىنە ەشقاشان جاناشىر كومەكشى تاپپايدى» دەيدى كىتاپ. تاعى بىردە بەيداۋا پاتشاعا ناسيحات ايتادى. «مەن اقىل مەن ۇياتتى ءبىر-بىرىنەن اجىراماس دوس دەپ بىلەمىن, ەگەر بىرەۋى جوعالسا, ەكىنشىسى دە تابىلمايدى, بۇلار ادام اراسىندا ۇشىرايتىن قيىسپاس ەكى دوس ءتارىزدى; ەكەۋى ءبىر-بىرىنە اجىراي قالسا, ءومىر بويى كوڭىلى قوبالجىپ, ساعىنىسىپ وتەدى».
حاكىمدەر مەن عالىمداردى سىيلاۋ اۋەلى ءدىن بۇيرىعى. حاديس-شاريفتە: «عالىمنىڭ ولىمىنە قايعىرماعان ادام – ەكىجۇزدى. ادامدار ءۇشىن ءبىر عالىمنىڭ ولىمىنەن ارتىق باقىتسىزدىق جوق. ءبىر عالىم ولگەندە كوكتەر جانە كوكتەگىلەر جەتپىس كۇن جىلايدى» دەپ, ءبىلىم يەلەرىنىڭ دارەجەسىن كورسەتەدى. «كاليلا مەن ءديمنادا» وسى تاقىرىپقا توقتالادى. «كىمدە-كىم عالىمداردان ۇيالماسا, ولاردىڭ باسىم ەكەنىن مويىنداپ قۇرمەتتەي بىلمەسە, لايىقسىز جاعدايلاردان قۇتقارىپ, قورلىققا دۋشارلاسقان كەزىندە قورعاماسا, مىنە, ونداي جاندى اقىلىنان ايىرىلعان, ءومىرى زايا كەتكەن ەسۋاس دەپ ءبىلۋ كەرەك. ال ەگەر دانىشپانداردىڭ قۇقىعىنا ادىلەتسىزدىك ىستەسە, وندا تۇپ-تۋرا اقىماقتار قاتارىنا قوسىلۋى ماقۇل», دەپ تۇيەدى.
«مىڭ ءبىر ءتۇن» مەن «كاليلا مەن ءديمنانىڭ» ۇندەستىگى – ءبىر جازبامەن اياقتالار دۇنيە ەمەس. ءبىزدىڭ ماقسات, ويلى وقىرمانعا تۇتام وي ۇشقىنىن ۇسىنىپ, تالابىن اشۋ عانا بولاتىن.
