كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
تۋىندىداعى قىزىل جىپتەي ادىپتەلگەن رۋحتى تاقىرىپ – حVIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى اقتابان شۇبىرىندىدان كەيىن نوقتاعا باسىن كيگىزبەۋگە تىرىسقان, ءوز ەركىندىگىن ساقتاپ قالۋعا جانتالاسقان قازاق ەلىنىڭ كۇرەسى. وسى تۇرعىدان العاندا اتالعان رومان – جازۋشىنىڭ ءوز ۇلتى الدىنداعى ار بەزبەنى. ەل-جۇرتتىڭ تاعدىرىنان جازۋشى ءوزىن بولەكتەپ قاراي المايدى. ونىڭ جۇرەك ءلۇپىلى, تامىر سوعىسى, ءون بويىن قۋالاعان ىستىق قانى, اقىل-ويى مولدىرەگەن كوز جاسىنداي بولىپ تامىپ تۇرعان سياقتى. شىنىندا دا رۋحى مىقتى سۋرەتكەر عانا وزگەلەرگە ساۋلەسىن شاشىپ تۇرادى. جاماندىققا قاس, جاقسىلىقپەن باۋىرلاس جۇرەدى. سوندىقتان بولار, تۋعان حالقىنا شەكسىز ماحاببات پەن مەيىرىمىن توگە بىلگەن ءمادي اعانىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى تاعىلىمدى تولعاۋ جازۋى – كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. پوزيتسيالىق تۇرعىدان دا, سۋرەتكەرلىك تۇرعىدان دا كوكتەگى كۇن كۇيمەسىندەي ەركىن سىلتەيتىن قالامگەردىڭ بۇل ەڭبەگى – ەرلىكتىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ ءجۇرىپ كوتەرىلگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بۇگىنگى تۇرلاۋلىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن دە ۇنەمى قاپەرىمىزدە جۇرەتىن تولاعاي تۋىندى. بۇل – ءوز الدىنا. ەكىنشىدەن, ءدال وسى جەردە قالامگەردىڭ تاعى ءبىر باتىل قادامىن ايتپاي كەتۋ – ارىمىزعا سىن. جازۋشى قازىرگە دەيىن بۇرمالانىپ كەلگەن تاريحي دەرەكتەردى اۋدارىپ-توڭكەرۋگە بار كۇش-جىگەرىن سارپ ەتىپ, «قازاقتىڭ ورىسقا ءوز ەركىمەن قوسىلۋى» دەگەن قاساڭ فورمۋليروۆكانى تاباندىلىقپەن جانە تاريحي دەرەكتەرمەن جوققا شىعارا العانىمەن دە قۇندى. وسىلايشا, ابىلقايىر حان توڭىرەگىندەگى شەتىن ماسەلەنىڭ شىندىعىنا تولىق جانە تۇپكىلىكتى نۇكتە قويىپ بەرگەن جازۋشىنى قالاي ماقتاساڭ دا جاراسادى.
تاريحي ۋاقىتتىڭ بۇكىل ءدراماتيزمىن كورسەتۋ ارقىلى قازىرگى وقىرماندى ءۇش عاسىردان استام ۋاقىت كۇتكەن تاۋەلسىزدىك قۇسىن قولدان ۇشىرىپ الماۋعا تاربيەلەيتىن روماننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعانىنا قۋاندىم. ولاي بولسا, قاراپايىم وقىرمان رەتىندە رومان تۋرالى ازىن-اۋلاق پىكىرىمدى بىلدىرە كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس. تۋىندىنىڭ مازمۇنىنا تەرەڭ توقتالىپ, سپويلەر ساپىرىپ وتىرۋدىڭ شاعىن ماقالادا رەتى جوق. سوندىقتان دا شەبەر شىعارما توڭىرەگىندە ادەبي باعالاۋ شتريحتارىمەن شەكتەلگەنىم دۇرىس بولار.
ءمادي ايىمبەتوۆ ءوزىنىڭ ينتەللەكتتىك, ەموتسيونالدىق, رۋحاني, كەرەك دەسەڭىز, فيزيكالىق كۇشىن سارقا پايدالانباسا, ءوز تۋىندىسىن وسىلايشا شىنايىلىق بيىگىنە كوتەرە الار ما ەدى, الماس پا ەدى؟ كىم ءبىلسىن؟ جەتپىسىنشى جىلدارى ادەبيەتكە كەلىپ, اردىڭ ءىسى جولىندا از تەر توكپەگەن ءمادي اعا ءدال وسى تاريحي شىعارماسىنا تالانتىنىڭ تولىسقان شاعىندا كىرىسكەنىن وڭ باعالار ەدىم. تۋراسى سول, ول وزىنە ءتان ەكسكليۋزيۆتى رۋح ديالەكتيكاسىن قالىپتاستىرا الماعاندا بۇل تۋىندىنى جازىپ شىعۋى ەكىتالاي ەدى. سۋرەتكەر جازۋشىنىڭ بارلىق جەتىستىگى وسى جەردەن باستاۋ الىپ جاتقانىن الدىمەن ايتۋ – پارىز.
الەمدىك ادەبيەتتە تاريحي روماننىڭ جانر رەتىندە نەگىزىن قالاعان ۆالتەر سكوتت تاسىلىمەن بايانداۋعا ءمادي اعا اسا ەرەكشە ءمان بەرگەنىن «بوپاي حانىمنىڭ» ءون بويىنان قاپىسىز بايقايسىز. ۆالتەرسكوتتىق «وپيسانيە-راسسكاز-ديالوگ» ادەبي فورمۋلاسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن اۆتور رومانىن بىرىڭعاي كوركەمدىك تۇتاستىققا قۇرا بىلگەنى – شىعارمانىڭ شەبەرلىك شىڭىنا شىعۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى. جالپى, «بوپاي حانىمدى» تاريحي-ۇلتتىق رومان جانرىنا جاتقىزعان دۇرىس. تاۋەلسىزدىك قۇنىن ءبىلۋ ءۇشىن وسى روماندى ءاربىر قازاق جاستانىپ جاتىپ وقۋى كەرەك. اسىرەسە جاس ۇرپاق. تاباندى جازۋشى ءوزى باقايشاعىنا دەيىن زەرتتەگەن تاريحي ۇدەرىستى وقىرماننىڭ كوز الدىنا بوياماسىز اكەلگەنى ءوز الدىنا, وعان قوسا, بابالارىمىزدىڭ وسى جانكەشتى كۇرەسىن جەتەسىنە جەتكىزىپ كوركەم بايانداي بىلگەن قالامگەر اينالىپ كەلگەندە بىزگە تاريحي شىندىقتى باتىل دالەلدەي بىلگەنىمەن دە اسا قۇندى ەكەنىن استىن سىزىپ ايتۋ – ءۋازيپا.
ءبىر انىق: ءمادي ايىمبەتوۆ اتالعان تۋىندىسىمەن قازاق ادەبيەتىندە تاريحي ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرا العانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ارينە, تاريحي روماندارداعى وبرازداردىڭ ءاربىر ءىس-قيمىلى ويعا قۇرىلاتىنى جالپى ادەبيەتتە بۇرىننان قالىپتاسقان ءۇردىس ەكەنى تۇسىنىكتى. بىراق ءمادي اعا مۇنىمەن شەكتەلىپ قالماعان. ماسەلە سوندا, ول رومان جەلىسىندەگى شىم-شىتىرىق وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى شاشىراتىپ الماي, ءبىر جۇيەگە باعىندىرىپ ماتاي بىلگەنىمەن دە وقىرمانىن تەرەڭ ويدىڭ تۇڭعيىعىنا تارتا جونەلەدى. وسىلايشا, قاراپايىم قارەكەتتەردىڭ ءوزى ارقىلى وقىرمانىن كەڭ ماسشتابتا ويلانۋعا ۇيرەتەدى. بۇل – ارينە, جازۋشىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەڭىسى جانە قازاق ادەبيەتىندەگى تاريحي رومان جانرىنا قوسىلعان سونى سوقتالى ولجا.
ساقا جازۋشى ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋ ءۇشىن ارپالىسقان بارلىق امالىنىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىن كوركەمدىك تۇرعىدا تۇسىندىرۋمەن قاتار وعان ەستەتيكالىق تۇرعىدان كەرەمەت رەڭك بەرە بىلگەن. تاريحي روماندى جازۋ بارىسىندا ءمادي اعا يلليۋزياعا جول بەرمەگەنى ەڭ الدىمەن ەرەكشە اسەر ەتتى. تاريحي مالىمەتتەر مەن دەرەككوزدەردى ساۋاتتىلىقپەن قولداناتىن قاسيەتى دە ءسۇيسىندىردى. تەك دالەلدەنۋى قيىن فاكتىلەرگە قاتىستى جەرلەردە عانا قيالعا جۇگىنەتىنىنىڭ ءوزى ونىڭ تاريحقا قيانات جاساۋعا اسا قۇشتار ەمەستىگىنەن حابار بەرسە كەرەك. لوگيكاسى مەن قيالى قاتار دامىعان ونىڭ كەز كەلگەن ەپيزودتى كوركەمدىكتىڭ شىڭىنا جەتكىزگەنى جۇرەكتى الابوتەن جاۋلادى. جازۋشى كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىن سەزىم ارقىلى كورسەتۋدەن گورى پەرسوناجدىڭ پاراساتى مەن اقىل-ويى ارقىلى اشاتىنى ۇنادى. مەيىرىم مەن جاۋىزدىقتىڭ اراسىنداعى تارتىستى تەرەڭدەگى تامىرىنا دەيىن قوپارىپ كورسەتۋ ءۇشىن, ارينە, سەزىم دە كەرەك, پاراسات تا كەرەك. جازۋشى سەزىم ارقىلى جاسالاتىن مەيىرىمنىڭ دە, سانالى تۇردە جاسالاتىن جاۋىزدىقتىڭ دا ىشكى تابيعاتى مەن سىرتقى نىساندارىن ءتۇپ-تۇقيانىنا دەيىن زەرتتەي بىلگەنى شىعارمادان قاتار اڭعارىلادى. مۇنى كەي كەيىپكەرلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىن سەزىم ارقىلى, ال كەيبىر پەرسوناجدارىنىڭ قارەكەتىن وي ارقىلى سۋرەتتەۋ شەبەرلىگىنەن باجايلايسىز. ءبىر عانا مىسال. جازۋشىنىڭ ۇشقىر قيالى دا, ينتەللەكت كوەففيتسەنتىنىڭ جوعارىلىعى دا بوپاي حانىم مەن باراق سۇلتاننىڭ قاقتىعىسىندا جان-جاقتى بايقالادى. سەزىم مەن ويدىڭ قاتار قۇيىلاتىن ساتتەرى وقىرماننىڭ جۇرەگىن دە ءدىر ەتكىزەدى, ساناسىنا دا ساۋلە تۇسىرەدى.
اۆتور وقيعالار مەن پەرسوناجدارعا سول كەزدىڭ ادامدارىنىڭ كوزىمەن قاراۋعا وقىرمان ءۇشىن جول اشا بىلگەن. اتالعان ويىمىز جازۋشىنىڭ ەشقانداي كەيىپكەرىن يدەال قىلىپ كورسەتپەيتىندىگىنەن انىق بىلىنەدى. بۇل اسىرەسە, بوپاي حانىم وبرازىن سومداۋ بارىسىندا ەرەكشە بايقالادى. ول سونىمەن قاتار ەشقانداي كەيىپكەرىنە وشپەندىلىك تانىتپايدى. جازۋشىنىڭ بۇل قاسيەتى اننا يوانوۆنا پاتشايىمنىڭ بەينەسىن اشۋدا دا الاڭسىز كوزگە ۇرىپ تۇرعانى راس. وزەگىن ورتەپ بارا جاتقان تاقىرىپتى دا وركەنيەتتىلىكپەن جازۋعا داعدىلانعان قالامگەردىڭ وسى قىرى دا ونىڭ جازۋشىلىق پورترەتىنىڭ ادەمى دەتالىنە سۇرانىپ-اق تۇر. روماننىڭ ادىستەمەلىك قۇندىلىعى سوندا, ول وقىرماندى تاريحتى تارازىلاۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سول زاماننىڭ كەيىپكەرلەرىمەن قيىن كەزەڭدى بىرگە سەزىنۋگە جەتەلەپ وتىرادى. بۇل شىعارمانىڭ تاعى ءبىر وزەكتىلىگى تاريحي پوزيتسيانىڭ تابيعاتىن اشا بىلگەندىگىندە جاتىر. سۇڭعىلا سۋرەتكەر ءدال وسى كەسەك شىعارماسىندا تاۋەلسىزدىك پەن ءتوتاليتاريزمنىڭ باسى ءبىر قازانعا سىيمايتىنىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان عاجاپ دالەلدەپ شىققانىن كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ وقىرمان بايقايدى.
جازۋشى رومانىن كولەمى جاعىنان زاماناۋي حالىقارالىق فورماتتا جازىپ شىققانى دا – تاعى ءبىر تاپقىرلىعى. شىنىندا دا دجەيمس دجويستىڭ «ۋليسس» رومانى قانشا جەردەن كلاسسيكالىق تۋىندى بولعانىنا قاراماستان قازىر وقىلۋى وتە قيىن. مۇنداي كىسى ۇرىپ ولتىرەتىندەي كىرپىش كىتاپتاردىڭ مىنا زاماندا قاجەتى بار ما؟! اقپاراتتىق تەحنولوگيا ادامي قاتىناستاردى باسىپ وزعان ءبىزدىڭ زامانىمىزدا جازۋشىنىڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتى قامتيتىن تاريحتى ون باسپا تاباققا سىيعىزا بىلگەنى – ادەمى فيشكا. ەڭ باستىسى, شىعارما ىقشام كولەمنىڭ ىشىنە كوپ ماعىنا سىيعىزا الاتىن جاڭا راكۋرستا جازىلۋىمەن وقىرمانىن سەلت ەتكىزدى.
ءمادي ايىمبەتوۆ وزىنە عانا ءتان جازۋ امپلۋاسىنا ادالدىعىن بۇل جولى دا ساقتاپ قالعان. ونىڭ بويىندا جىلدار بويى قالىپتاسقان تازا سانا مەن اقىل-پاراساتتىڭ بىرلىگى وسى شىعارماسىنىڭ الپىس ەكى تامىرىن بۇلكىلدەتىپ تۇر. تامىر دەمەكشى, روماندى وقىپ وتىرىپ تۇتاس ءبىر جاندى ورگانيزمدى سەزىنەسىز. جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى سول, الگى ورگانيزمنىڭ 12 مۇشەسىنەن (روماننىڭ قۇرىلىمى) باستاپ بارلىق ورگانىنا (وبرازدار) دەيىن قۇددى ءبىر تاپ-تۇيناقتاي گارمونيالىق ءورىس كورىنەدى. ونى ايتاسىز, ءاربىر دانەكەر ۇلپاسى (سويلەم قۇرىلىمى) مەن ءاربىر جاسۋشاسىنىڭ ء(سوز) ءوزى ورگانيزمگە كەرەمەت كەلىستىك بەرىپ تۇرعانىن كورە الاتىنىڭ دا – جازۋشىنىڭ مونۋمەنتالدى دۇنيەنىڭ مونوليتتىك قاسيەتىن بارىنشا مەڭگەرگەنىنىڭ ايقىن دالەلى. بۇلاي دەيتىنىم, روماننىڭ ءون بويىنان بىردە-ءبىر ادەبي الشاقتىق (ليتەراتۋرنىي پروبەل) كەزدەستىرمەيسىز. اۆتور شىعارما جەلىسىن جەتكىزۋ بارىسىندا سترۋكتۋرانى شاشىراتىپ الماعان. ونىڭ ۇستىنە, جازۋشى تاريحي جانە تابيعي ۇقساس وقيعالاردى سۋرەتتەۋ بارىسىندا ءسوز اتتى قۇدىرەتتى جاسۋشانى جاڭارتىپ وتىراتىنى بۇكىل ورگانيزمدى سىرقاتقا شالدىعۋدان ساقتاپ قالعان. بۇل اسىرەسە رومانداعى امالسىزدان قايتالاۋعا تۋرا كەلەتىن سوعىس قيمىلدارىن, قوناق كۇتۋ ساتتەرىن جانە سول سياقتىلاردى جازۋ بارىسىندا بىلىنەدى. ۇقساس جايتتاردى جازۋدا قايتالاۋعا جول بەرمەگەندىكتەن بولار, ميداي ارالاسقان وقيعالار كەرۋەنى روماندا ءبىر-بىرىمەن جىمداسىپ جاتىر. قىزدىڭ جيعان توسەگىندەي جيناقى. ات قۇلاعىن تەڭەستىرگەندەي ادەمى. ساليقالى جازۋشىنىڭ تۋىندىسى شايتان اياعىن سىندىراتىن سۇرەڭسىز سۋرەتتەۋ ساپىرىلىسىنان دا ادا. قۇرعاق, جالاڭ بايانداۋعا دا ۇرىنباعان. قيسىنعا قۇرىلمايتىن قيۋ-جيۋ ديالوگتەرگە دە جول بەرمەگەن. استارى از مونولوگتارعا دا الدانباعان. توقەتەرى سول, اۆتوردىڭ وزىندىك جازۋ ءريتمى ءومىردىڭ كوزگە كورىنبەيتىن قوزعالىستارىن ءدال كورسەتە بىلەتىن شەبەرلىگىمەن استاسىپ-اق جاتىر.
اۆتور قيلى زاماندا ەلدىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعان نوماد مادونناسى بوپاي وبرازىن سىرنايلاتىپ ميفتىك دەڭگەيگە كوتەرمەيدى. سانالى تۇردە. جازۋ ۇستەلىندە ەموتسياعا بەرىلمەيتىن اۆتور ءتىپتى, رومان سوڭىندا ەل اناسىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن بوپاي حانىمنىڭ پاليتراسىز پورترەتىن ابىرويمەن جازىپ شىققان. دالا اريستوكراتياسىنىڭ ايەل وبرازىنداعى تاريحي تۇلعاسىن اشەكەي-ۇشەكەيسىز كورگەنىمە ءسۇيسىندىم. نەگە؟ نەگەسى سول, بوپاي حانىمنىڭ وبرازىندا كوزبوياۋشىلىق جوق. كەرەك دەسەڭىز, ونىڭ وبرازىندا ەرەكشە تەرەڭ ءمان جاتىر. بۇل جاندى وبراز ارقىلى اۆتور جانسىز وبراز رەتىندەگى وتانعا ءتان ەرەكشەلىكتەردى بەرە بىلگەن. بوپاي وبرازى – وتان سياقتى تازا, وتان سياقتى دانا جانە وتان سياقتى پوەتيكالىق تۇرعىدا اسقاق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جازۋشىنىڭ بوپاي وبرازىنا بارۋىنىڭ ەڭ باستى ماقساتى دا وتان دەگەن ۇعىمنىڭ قاستەرلى ەكەنىن تۇسىندىرۋدەن تۋعانىن باجايلايسىز. سوندىقتان دا بولار, ءوزىنىڭ قالامگەرلىك مىندەتى پەن مۇراتىن ءدال تابا بىلگەن ءمادي ايىمبەتوۆ بۇل رومانىندا سامساپ تۇرعان شىندىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بولاشاق تاعدىرى ءۇشىن شىرىلدايدى. ءبىزدى سول شىندىقتى مويىنداۋعا شاقىرادى. ءبىزدى سول شىندىققا بەيجاي قاراماۋعا ۇگىتتەيدى. تۋرا وسى ميسسيا الگوريتمىنىڭ العىشارتتارى روماننىڭ ىشىندە الدىمىزدان قادام سايىن اتويلاپ شىعىپ, بار شىندىقتى قورعاۋ قامىنا ءبىزدى دە سۇيرەي جونەلەدى. قالامگەر ءۇشىن وسىدان اسقان مىندەت بار ما, ءوزى؟! جازۋشى باقىتى دەگەنگە بارلاۋ جاساساق, «ادەبيەت شىندىقتان دا بيىك» دەگەن توقتامعا توقتالماي كەتە المايسىڭ. ويتكەنى ادەبيەت – شىندىق قانا ەمەس, ول – كوركەم شىندىق. ومىردە شىندىقتى ايتۋ – ءبىر ەرلىك, ادەبيەتتە شىندىقتى ايتۋ – ەكى ەرلىك. ءمادي ايىمبەتوۆ وسى ۇدەدەن شىعا بىلگەندىگىمەن دە العا وزىپ تۇر.
سوندىقتان دا ءوزىنىڭ العاشقى ء«تاتتى مۇڭ» اڭگىمەسىنەن باستاپ بۇگىنگى تاريحي رومانىنا دەيىنگى ارالىقتاعى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ ابىرويى ءۇشىن تەر توگىپ كەلە جاتقان اعا جازۋشىمىزدىڭ الامان بايگەنىڭ كومبەسىنەن كورىنەتىنىنە كۇمان از. ول بۇل جوعارى باعاعا ءاماندا لايىق. ء«تاتتى مۇڭ» دەمەكشى, ءبىز ءۇشىن ءدال بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تاۋەلسىزدىكتەن اسقان ءتاتتى ءسوز جوق. سول باسىبايلى ەل بولۋدىڭ ءتۇۋ باسىنداعى تاعدىرلى ءساتتىڭ اششى شىندىعىن اشىپ جازعان اۆتورعا جەڭىس تىلەيمىن.
شارحان قازىعۇل
