كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە وسىمدىكتەر
فاريزا مۇقانوۆا – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى مامليۋت اۋدانى بەكسەيىت اۋىلىنىڭ تۋماسى. اتالعان اۋىلداعى مەكتەپتە ءبىلىم العان سوڭ, ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «اگرونوميا» ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستى. باكالاۆرياتتى اياقتاپ, وسى باعىت بويىنشا ومبى مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيستراتۋرادا وقۋىن جالعاستىردى. كەيىپكەرىمىز ەڭبەك جولىن م.قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە اگرونوميا جانە ورمان شارۋاشىلىعى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى بولىپ باستادى, كەيىن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا امەريكاعا اتتانىپ, قارقىندى عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىلەتىن جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە تانىمال اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ كەلدى. ف.مۇقانوۆانىڭ «كليماتتىڭ وزگەرۋى وسىمدىك اۋرۋلارىنا قالاي اسەر ەتەدى؟» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋ جۇمىسى وسىمدىك اۋرۋلارى جانە ونى انىقتاۋمەن, فيتوپاتولوگيالىق ادىستەردى دياگنوستيكالاۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى وسىمدىك اۋرۋلارىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن, جايىلىمدار مەن تاناپتاردى قالپىنا كەلتىرۋدى زەرتتەۋگە باعىتتالعان.
ادىستەمە زەرتحانالىق جانە دالالىق دەرەكتەردى, فيتوپاتولوگيانى دياگنوستيكالاۋ ادىستەرىن جانە ەپيدەميالىق بولجامداردى پايدالانۋدى, سودان كەيىن العان ناتيجەلەردى تالداۋدى جانە ايماقتىڭ ۇقساس دەرەكتەر جيىندارىمەن, ۇلگىلەرىمەن سالىستىرۋدى قامتيدى. اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قورشاعان ورتانى ۇتىمدى باسقارۋدىڭ بارلىق اسپەكتىسىن قامتيتىن پروبلەما بويىنشا زەرتتەۋلەرمەن اينالىسادى. بۇل ءوز كەزەگىندە عالىمنىڭ ءوز زەرتتەۋىن ناتيجەلى جۇرگىزۋىنە جاردەمدەستى.
«تاعىلىمداماعا بارۋداعى ماقساتىم وسى كۇنگى وزىق تەحنولوگيالاردى ۇيرەنىپ, الداعى ۋاقىتتا قازاقستان جاعدايىندا وسىمدىكتەردى زەرتتەۋ بارىسىندا قولدانۋ بولدى. «500 عالىم» باعدارلاماسى ادامعا ءوزىن جاقسى مامان رەتىندە تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سەبەبى تاعىلىمداما بارىسىندا ستيپەندياتتىڭ جەكە, سونداي-اق ىسكەرلىك قاسيەتتەرى, وقۋ قابىلەتى, قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلۋى, تاپسىرىلعان جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىگى جاقسى كورىنەدى. بۇل تاعىلىمداما, سونداي-اق عالىمعا ءوزىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسى جونىندە وزىق تاجىريبە الۋعا, بەلگىلى ءبىر سالادا العان تاجىريبەسىن جاڭارتۋعا دايىن جانە قابىلەتتى, كاسىبي مامان بولۋىنا جول اشادى. جالپى العاندا, تاعىلىمداما سياقتى كادرلاردى دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن جوبالار – مامانداردىڭ كاسىبي دامۋىنىڭ اجىراماس ەلەمەنتى. ال قازىرگىدەي كەزەڭدە ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ۇدايى ارتتىرىپ وتىرۋ ۇيىمنىڭ تابىستى بولۋىنا ىقپال ەتەدى», دەدى ف.مۇقانوۆا.
تاعىلىمدامادان تۇيگەنى كوپ ستيپەندياتتىڭ ويىنشا, جاڭا نارسەلەردى ۇيرەنۋدەن قورىقپاۋ كەرەك. ويتكەنى وزگە ەلدىڭ مادەنيەتىن عانا ەمەس, بارلىق سالاسىن زەردەلەۋ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىڭدى وزگەرتەدى. كەيىپكەرىمىز تاعىلىمداما بارىسىندا ۇيرەنگەن داعدىلاردى ءوز قىزمەتىندە قولدانۋعا تىرىسىپ كەلەدى. وراسان زور يننوۆاتسيالىق الەۋەتى بار سالادا ەڭبەك ەتىپ, زەرتتەۋ جاساپ جۇرگەن عالىم ءوز زامانداستارى مەن وتانداستارىن ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن بىرگە دامىتۋعا شاقىرادى.
ونەركاسىپ تاريحى
ءسابيرا ءجۇنىسوۆا قوستاناي وبلىسىندا تۋعان, رۋدنىي قالاسىنداعى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنە «تاريح» ماماندىعى بويىنشا وقۋعا ءتۇسىپ, باكالاۆر, ارتىنشا ماگيستر دارەجەسىن الىپ شىقتى. قازىرگى تاڭدا ول رۋدنىي يندۋستريالدى ينستيتۋتىندا زاماناۋي قازاقستان تاريحى مەن الەۋمەتتىك پاندەردەن ساباق بەرەدى, سونىمەن قاتار مەتاللۋرگيا جانە تاۋ-كەن جوعارى مەكتەبى دەكانىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بىلتىر كەيىپكەرىمىز «500 عالىم» باعدارلاماسى اياسىندا رەسەيدىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين اتىنداعى ورال فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتىندە (ۋرفۋ) تاعىلىمدامادان ءوتىپ كەلدى. ستيپەنديات اتالعان رەسەيلىك وقۋ ورنىن گەوگرافيالىق جاعىنان قازاقستانمەن تىعىز بايلانىستا بولعاندىقتان تاڭداعانىن ايتتى.
«بۇل ۋنيۆەرسيتەت – رەسەيدەگى ەڭ ءىرى فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرى, وندا ەڭ كونە تاريح كافەدرالارىنىڭ ءبىرى ورنالاسقان. وسىعان قوسا بۇل جوعارى وقۋ ورنى گەوگرافيالىق جاعىنان قازاقستانمەن تىعىز بايلانىستا. ونەركاسىپتىك تاريح باعىتىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەمىن, سول سەبەپتى سۆەردلوۆ جانە چەليابى وبلىستارىنىڭ ارحيۆتەرىمەن تانىسقىم كەلدى ءارى دوكتورانتۋراداعى زەرتتەۋلەردىڭ تاقىرىبىن تابۋدى كوزدەدىم. تاعىلىمدامادا تانىسقان شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن قازىرگە دەيىن بىرگە جۇمىس ىستەپ كەلەمىن, كەيبىر عىلىمي جۇمىستاردى بىرلەسىپ ورىندايمىز. عىلىمي زەرتتەۋىمنىڭ تاقىرىبى – «رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۆەردلوۆ, چەليابى وبلىستارى, سونداي-اق قوستاناي وبلىسى كاسىپورىندارىنىڭ حالىقارالىق ونەركاسىپتىك ارىپتەستىگىنىڭ ەۆوليۋتسياسى». بولاشاقتا ارىپتەستەرمەن وسى تاقىرىپ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ جوسپارىمىزدا بار. ماعان تاعىلىمدامانىڭ بەرگەنى كوپ بولدى. مىسالى, ءبىلىمىمدى جەتىلدىرۋ كەزىندە تسيفرلىق تاريح ءپانىن وقۋ ارقىلى تسيفرلىق دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەندىم, سۆەردلوۆ وبلىسىنداعى ەڭ ءىرى كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن بەلينسكي اتىنداعى كىتاپحاناسىمەن تانىستىم, بۇكىلرەسەيلىك فورۋمعا, ەكاتەرينبۋرگ پەن پەرمنىڭ 300 جىلدىعىنا بايلانىستى ءىرى تاريحي كونفەرەنتسيالاردىڭ بىرىنە, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورال فيليالىندا وتكەن فورۋمىنا قاتىستىم», دەدى س.ءجۇنىسوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي عىلىمي جيىندارعا قاتىسۋ عالىمنىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى. ال تاعىلىمداماعا بىردەن ءوتۋ قيىندىق تۋعىزعان, سەبەبى تالاپتارى وڭاي ەمەس. بۇل باعدارلاما بويىنشا ستيپەنديات اتانۋ ءۇشىن عىلىمي جاريالانىمدار, ۇزدىكسىز ەڭبەك ءوتىلى, زەينەتاقى جارنالارى سەكىلدى عىلىمي قىزمەتكە بايلانىستى قۇجاتتار پاكەتى تالاپ ەتىلەدى. س.ءجۇنىسوۆا ءبىرىنشى رەت تاپسىرعاندا وتە الماي, ەكىنشى رەت تاپسىرعان. بارلىق كەزەڭنەن ءوتىپ, اڭگىمەلەسۋ فورماتىنداعى سوڭعى ساتىدا ودان بۇل تاعىلىمدامانىڭ عىلىمي دامۋىنا قانداي قاجەتى بارىن سۇراپتى. سوندا ول رۋدنىيدىڭ ونەركاسىپتىك قالاعا جاتاتىنىن, ونداعى ينستيتۋتتا ءوزى وقىتىپ جاتقان بولاشاق ونەركاسىپ ماماندارىنىڭ ماماندىعىن عانا ەمەس, قازاقستانداعى ماماندىعىنىڭ تاريحىن, جالپى ونەركاسىپ تاريحىن دا بىلۋگە ءتيىس ەكەنىن, بۇل تۇرعىدا رەسەيدەگى ارحيۆتەر مەن مۇراجايلاردا ەكاتەرينبۋرگ, چەليابى قالالارىندا قوستاناي وبلىسى, رۋدنىي قالاسى بويىنشا قىزىق ماتەريالدار, تاريحي دەرەكتەردى دارىستەرىندە قولدانۋ كوپ كومەكتەسەتىنىن ايتىپ, جاۋاپ بەرگەن ەكەن. وسى ويلاعانى قازىرگى قىزمەتىندە ىسكە اسىپ, تاعىلىمدامانىڭ جەمىسىن كورىپ وتىر.
قاراتاۋدىڭ جوتالارى
قاراتاۋدىڭ جوتالارى دا – عىلىم, عىلىمي زەرتتەۋدىڭ نىسانى. وسىنداي ويعا جەتەلەگەن كەزەكتى كەيىپكەرىمىز سەزىم مۇستاپاەۆا «500 عالىم» باعدارلاماسى بويىنشا تاعىلىمدامادان ءوتۋ ءۇشىن مۇحيت اسىپ, سوناۋ اقش-تاعى ەڭ العاشقى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن Johns Hopkins ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحاناسىندا قازاقستانداعى (قاراتاۋدىڭ ۇلكەن جانە كىشى جوتالارى) قيمالاردىڭ سىنامالارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول قازاقستان اۋماعىندا كريوگەندىك مۇزدانۋ شوگىندىلەرىنىڭ ءابسوليۋتتى جاسىن ايقىنداعان.
«مەن كەيىنگى جىلدارى تومەنگى ەدياكاردان قاراتاۋ جوتالارىنىڭ دەۆون-كاربونىنا دەيىنگى گەولوگيالىق كەسىندىلەردىڭ ورگانيكالىق قالدىقتارى ەۆوليۋتسياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋمەن, سونداي-اق بيوتسەنوزدى پالەوگەوگرافيالىق قايتا قۇرۋمەن اينالىستىم. 2022-2023 جىلدارى Johns Hopkins ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Smithlab زەرتحاناسىندا پالەونتولوگيا جانە ستراتيگرافيا بويىنشا عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتتىم. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەن 28 نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى شىققان. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي زەرتحانالارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى كەڭىستىگىندە تەڭدەسى جوق جاڭا جابدىقتارمەن جابدىقتالعان. اتالعان تاعىلىمداما ماعان زەرتحانالاردا حرونوستراتيگرافيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, بىرنەشە جىلدىق زەرتتەۋلەرىم بويىنشا سەرپىندى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە جاعداي جاسادى. وسى شەتەلدەگى زەرتتەۋلەرىم ارقىلى جاڭاقورعان بولىنىسىندە ۆيزە-سەرپۋحوۆ شەكارالىق شوگىندىلەرىنىڭ فورامينيفەرى بويىنشا ايماقتىق شكالانى بەلگىلەۋگە, سونىمەن قاتار موديفيكاتسيالانعان ۋران-قورعاسىن ءادىسى نەگىزىندە نەوپروتەروزوي گەولوگيالىق تۇزىلىمدەرى بويىنشا جاڭا دەرەكتەر, قالىڭدىقتى بولشەكتەۋگە ارنالعان جاڭا بيوستراتيگرافيالىق دەرەكتەر الۋعا مۇمكىندىك تۋدى», دەدى PhD, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى گەولوگيا كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى س.مۇستاپاەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي تاعىلىمداما حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عالىم رەتىندە قالىپتاسۋعا, الەمدىك الپاۋىت ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, بيوستراتيگرافيالىق, حرونوستراتيگرافيالىق زەرتتەۋلەردىڭ جاڭا ادىستەرىن يگەرۋگە جاعداي جاسادى. سونىمەن قاتار العان تاجىريبەسىن قازاقستاننىڭ پالەونتولوگياسى مەن ستراتيگرافياسىن دامىتۋعا پايدالانىپ كەلەدى.
