ەل ءىشى قاشان دا ونەر كەنىشى. قازاقتىڭ ءدال وزىندەي قاراپايىم قارا ولەڭىنىڭ ءبىر قىزىعى, العاشقى ەكى جولى ءارتۇرلى ماعىنادا بولىپ كەلەدى دە, ءۇشىنشى جولى ماعىنا وشاعى, ءتورتىنشى جولى ونى بەكىتۋشى. ماسەلەن, «ەندەشە بۇيدا قالار, بۇيدا قالار, ساۋدىراپ سارى سۇيەك ويدا قالار» دەگەندە ەكى جولدىڭ ناقتى قاي تۇستا توقايلاسقانىن تابۋ قيىن. كوشپەلى جۇرتتىڭ ءار ءسوزى استارعا, فيلوسوفيالىق ورنەكتەرگە باي. حالىق ءانى «ارمان-اي» انىندە:
«ويلاپ تۇرسام دۇنيە شولاق ەكەن,
ادامدار ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەن», –
دەگەن قوس تارماق تۋرالى قابات-قابات تۇسىندىرمە جاساۋعا بولارى انىق. دۇنيە نەگە شولاق, نەگە ءبۇتىن ەمەس؟ بۇل تۋرالى شال اقىن ءبۇي دەيدى:
«دۇنيە دەگەن شولاق دەپتى,
جان دەنەگە قوناق دەپتى.
اقيرەت دەگەن ءبىر كيىم,
الىپ قايتارىڭ سول-اق دەپتى.
دۇنيە دەگەن وسى,
ەشكىمنىڭ ەمەس دوسى.
بولار ەدى دوسى,
اۋماسا ەگەر قوسى».
دۇنيەنىڭ شولاقتىعى سول, ونىڭ كەلەسى قوسى اقىرەتتە ەكەن. بۇل دۇنيە قىسقا قۇستىڭ تۇمسىعىنداي عانا ەكەن. ال «ادامدار ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەن» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى تارماقتى, ءتىپتى شەكسپيردەن, ءارىسى دانتەدەن كەزىكتىرگەنىمىز جوق. وسىندايدا قازاق بولىپ تۋعانىڭا قۋاناسىڭ. تاۋبە ەتىپ, باي تاريحىڭا سۇڭگي بەرگىڭ كەلەدى. سەبەبى وسى تارماقتاردا ءبىز ىزدەگەن قۇندىلىقتىڭ ءبارى بار. اداممەن ادامنىڭ زاڭدى باۋىرلاستىعى, دوستىعى, ارمانىنىڭ ورتاق شاعىلىسى بار. اباي حاكىم نە دەۋشى ەدى؟ «ادام بالاسىنا ادام بالاسىنىڭ ءبارى – دوس. نە ءۇشىن دەسەڭ, دۇنيەدە جۇرگەندە تۋىسىڭ, ءوسۋىڭ, تويۋىڭ, اشىعۋىڭ, قايعىڭ, قازاڭ, دەنە ءبىتىمىڭ, شىققان جەرىڭ, بارماق جەرىڭ – ءبارى بىردەي, اقىرەتكە قاراي ءولۋىڭ, كورگە كىرۋىڭ, ءشىرۋىڭ, كوردەن ماحشاردا سۇرالۋىڭ – ءبارى بىردەي, ەكى دۇنيەنىڭ قايعىسىنا, پالەسىنە قاۋپىڭ, ەكى دۇنيەنىڭ جاقسىلىعىنا راحاتىڭ – ءبارى بىردەي ەكەن» ءيا, وسى فيلوسوفيانىڭ ءبارى «ادامدار ءبىر-بىرىنە قوناق ەكەن» دەگەن جالعىز جول تارماققا سىيىپ تۇر.
قازاق حالىق اندەرىنىڭ ارتىق تۇسى – قازاقى جاننىڭ ىڭكارلىگىنە, تەرەڭ اڭسارىنا قۇرىلۋىندا. جالعىز عانا ءان جۇرتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ءبىتىم-بولمىسىن ايشىقتاپ تۇرعانداي. باقساق, قايبىر حالىق انىندەگى كۇرسىنۋ دە, مۇڭايۋ دا, شاتتانۋ دا شۇڭعىما گۋمانيزممەن تىنىستاپ تۇر.
التىن بۋ اينا كولدىڭ
بەتىن جابار,
اق ساۋلە كوكتەن ءتونىپ
مارجان تاعار.
وسى ەكى تارماقتاعى سوزبەن سالىنعان سۋرەت ارقىلى كوزدى جۇمىپ, كوڭىلدى اشىپ, ۇزاق قيالعا ەنۋگە بولادى. مۇنى تەك قازاق قانا تۇسىنەدى, قازاق قانا نازىك جانىمەن ۇعىنا الادى. ۇلتتىق اندەردىڭ احلاق-ادەبى, يمان تارازىسى كىسىنىڭ جۇرەگىنە جاس ۇيىرەدى, جۇرەك تالشىعىن ەلىتەدى. شىركىن-اي, «ناعىز قازاق بولۋ قيىن, بىراق ول باقىت!» دەگەندى ايتقان اعالار قانداي دانا ەدى!
باساسىڭ اياعىڭدى ىرعاڭ-ىرعاڭ,
سىلدىراپ شاشباۋىڭ مەن
التىن سىرعاڭ.
جاي ءجۇرىپ, شاتتاناسىڭ
اسەرلەنىپ,
اسەمسىڭ جۇيرىك اتتاي
موينىن بۇرعان.
«گاۋھارتاس» – قازاق قىزىنىڭ بىرەگەي اۆتوپورترەتىن جاساپ شىققان ەرەكشە سيقىرلى ءان. دۇنيەدەگى بارلىق يبا-ادەپ پەن ۇياڭدىقتى بويىنا جيعان ار ساقشىسى, ۇيات مارشىنا ۇقساعان قازاق ارۋىنىڭ بيپاز بولمىسى ءاننىڭ ءار تۇسىنان مەنمۇندالايدى. ونەر قۇدىرەتى دەگەن وسى بولار, ءسىرا.
قازاقتىڭ حالىق اندەرى – تاربيە كوزى, ادامگەرشىلىك نەگىزى. جاھاندانۋ داۋىرىندە ءارتۇرلى كەسەلدى شاڭ-توزاڭ جۇقتىرعان ءار جان وسى ءبىر تۇما ايدىنعا ءجيى-ءجيى سۇڭگىپ جاڭبىرمەن جۋعان جەمىستەي تازارىپ تۇرسا ارتىق ەمەس.
