سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الاتىن قۇرىلعى
ەلىمىزدە بولعان توتەنشە جاعداي جاس زەرتتەۋشى جانسايا اككۋلوۆانىڭ سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دابىل قاعاتىن دىبىستىق قۇرىلعىنى قۇراستىرۋعا يتەرمەلەپتى. كەيىپكەرىمىز اۋەلى اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانى №4 مارتوك ورتا مەكتەبىندە «ەلدى مەكەندەردەگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ» تاقىرىبىندا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. جانسايانىڭ بۇل يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇستازدارى گۇلسىم بەكباتىروۆا مەن ارنۇر حۋپىر كومەكتەستى.
«سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دابىل قاعاتىن دىبىستىق قۇرىلعىنى وزەن جاعالاۋىنا ورنالاستىردىم. جاعالاۋدا ورنالاسقان قۇرىلعى وزەن سۋلارىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلگەن كەزدە دابىل قاعادى. بۇل دابىل بەرەتىن شامدى بيىك ۇيلەردىڭ توبەسىنە ورناتۋ كەرەك. وزەن سۋلارىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلگەندە دابىل قاعىلىپ, قالا تۇرعىندارىنا حابارلاما جاسايدى», دەيدى ونەرتاپقىش.
حابارلاما ارقىلى ادامدار ەۆاكۋاتسياعا دايىندالادى. بۇل قۇرىلعى Arduino UNO ميكروكونتروللەرمەن جاسالادى. وعان DF player mini mp3 ءمودۋلى قوسىلادى. ءمودۋلدىڭ ىشىنە ميكروفلەشكا سالىنىپ, وعان حابارلايتىن اۋديوفايل جازىلادى. ال ميكروكونتروللەرگە ىلعالدىلىق داتچيگى ورناتىلادى, بۇل سۋ دەڭگەيى كوتەرىلگەندە Arduino-عا دابىل بەرەدى.
يادرولىق رەاكتور مودەلى
ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى بۇگىندە ەلىمىز ءۇشىن دە وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. وسىعان وراي اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تاقىرىبى دا تالقىلانىپ, رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى وي دا ايتىلىپ ءجۇر. اتومنان ەلەكتر الۋعا يادرولىق رەاكتور كەرەك. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن قوسا كەتەيىك, يادرولىق رەاكتور – اتوم يادروسى ءبولىنۋىنىڭ باسقارىلاتىن تىزبەكتى رەاكتسياسىن جۇزەگە اسىراتىن قۇرىلعى. ەلىمىزدە اەس سالىناتىن بولسا, بىزگە قاۋىپسىز رەاكتور كەرەك-اق.
مىنە, وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن ءوز بەتىنشە ىزدەپ كورگەن اقمولالىق وقۋشى يادرولىق رەاكتور مودەلىن ازىرلەدى. ءوزىنىڭ ەسىم-سويى دا ەرەكشە, حالىق ارتىسىمەن اتتاس, تەكتەس. بۇلاندى اۋدانىنىڭ №2 نيكولسكوە اۋلىنىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبىنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى ءاسانالى ءاشىموۆ ونەرتابىسىن بىشكەكە وتكەن ء«بىز – ءححى عاسىر ينتەللەكتۋالدارىمىز» حالىقارالىق بايقاۋىندا تانىستىرعان. اتالعان بايقاۋعا رەسەي, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان, يران جانە قازاقستاننان 260 وقۋشى قاتىسىپتى.
ونەرتاپقىش وقۋشىنىڭ جەتەكشىسى, اتالعان مەكتەپتىڭ فيزيكا جانە ينفورماتيكا مۇعالىمى ارتەم تسيمبال: «بۇل تاقىرىپ اەس سالۋ جوسپارىنا بايلانىستى وزەكتى سانالادى. ءاسانالى يادرولىق رەاكتوردىڭ مودەلىن جاسادى, ونىڭ جۇمىسىندا دوزيمەتردى قولدانۋ قاعيداتى بار. ول بۇل مودەلدى بارلىق جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى ءۇشىن كورنەكى وقىتۋ مودەلى رەتىندە ۇسىندى», دەدى.
ا.تسيمبالدىڭ ايتۋىنشا, وقۋشىنىڭ مودەلى – ناعىز يادرولىق رەاكتوردىڭ ەمۋلياتورى. رەاكتوردى 1:24 ماسشتابىندا جاساپ مودەلدەدى جانە 3D باسىپ شىعاردى. بۇرعىلاۋ شىبىقتارى ورگانيكالىق شىنىدان جاسالعان. رەاكتوردان باسقا, مودەلدە 3D پرينتەر مەن تۇراقتى قوزعالتقىشتاردىڭ كومەگىمەن جاسالعان جۇمىس ىستەيتىن تۋربينا مەن گەنەراتوردىڭ يميتاتسياسى بار. سونىمەن قاتار مودەل ساۋلەلەنۋدى جانە ساۋلەلەنۋدىڭ رۇقسات ەتىلگەن دوزاسىن باقىلاۋ ءۇشىن دوزيمەتردى پايدالانادى. رەاكتوردى 2 Arduino UNO تاقتاسى باسقارادى, ولار رەاكتور مەن سورعىنىڭ جۇمىسىن باقىلايدى. ەگەر رەاكتور تۇراقسىز جۇمىس ىستەي باستاسا, مودەلدە «قوڭىراۋ شالۋ» ەسكەرتۋ جۇيەسى بار رەاكتوردى شۇعىل ءوشىرۋ تۇيمەسى قاراستىرىلعان.
ءاسانالى ءوز جوباسىن حالىقارالىق بايقاۋدا تانىستىرىپ, «جاڭا تەوريالىق ازىرلەمەلەر» سەكتسياسىندا 3-دارەجەلى ديپلوم يەگەرى اتانىپ, مەدال الدى.
قامىستان الىنعان تسەلليۋلوزا
اباي اتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-گيمنازيا ينتەرناتىنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى مۇقاعالي نۇرلىبەك ۇلى قامىس وسىمدىگىن شيكىزات رەتىندە قاراستىرىپ, قامىستان قۇندى ونىمدەر الۋ ءتاسىلىن ۇسىنادى. جاس زەرتتەۋشى جوباسى جونىندە: «قامىستى اتا-بابالارىمىز شارۋاشىلىقتا كەڭىنەن قولدانعان. قامىستان ءۇي تۇرعىزۋ, مالعا ازىق ەتۋ, شي توقۋ سياقتى شارۋاشىلىققا پايدالانعان. ال جەتەكشىم ايدوس سايلاۋبەكوۆپەن بىرگە ناترون ادىسىمەن قامىس وسىمدىگىنىڭ ساباعىنان تسەلليۋلوزا الدىق. بۇل ءۇشىن قامىس قۇرىلىمىن زەرتتەپ, تاجىريبە جاساپ كوردىك. قامىستى كەسىپ, جۋىپ العان سوڭ, ونى قايناتتىق. تۇزىلگەن قوسپانى سۇزگىدە ءسۇزىپ, سۋمەن جۋىپ جانە ۇساقتادىق», دەپ ءتۇسىندىردى. وسىلايشا, جاس ونەرتاپقىش قامىستان الىنعان تسەلليۋلوزانىڭ مەحانيكالىق قاسيەتتەرى بويىنشا اعاش تسەلليۋلوزاسىنان جاسالعان قاعازدان كەم تۇسپەيتىنىن كورسەتتى.
ونەرتاپقىش مۇقاعالي قامىستان پۋلپەكارتون الىپ, ودان جۇمىرتقا سالاتىن لوتوك جاسادى. قامىس ساباعىنان الىنعان تسەلليۋلوزانى مەكتەپ زەرتحاناسىندا پۋلپەركارتون الۋ ءۇشىن سىناقتان وتكىزدى. جۇمىرتقا سالاتىن قوراپشانىڭ ماتريتساسى 3D مودەلدەۋ ارقىلى روبوتتەحنيكا زەرتحاناسىندا جاسالدى. الىنعان مودەلگە كەپتىرىلگەن تسەلليۋلوزانى تاعى دا ۇساقتاپ, كراحمال ەرتىندىسىن قوسىپ, قالىپقا قۇيىپ جانە كەپتىردى. ناتيجەسىندە, پۋلپەكارتون الدى. «پۋلپەكارتوندى جيدەكتەر مەن جەمىستەرگە ارنالعان ناۋالار (لوتكي), جۇمىرتقا سالاتىن لوتوكتار, كوفە قۇيىلعان ستاكان ۇستاعىشتارى ءۇشىن جانە باسقا دا سالادا قولدانۋعا بولادى», دەيدى مۇقاعالي.
وقۋشى وسى جوبانى ءارى قاراي جالعاستىرىپ, تاعى دا مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەپ كورمەك. مۇنىسى قۇپتارلىق ءىس, ويتكەنى قاعاز, كارتوندى اعاشتان الا بەرۋ تابيعاتقا ايتارلىقتاي زيانىن تيگىزەدى, ال قامىستى قاجەتكە جاراتساق, جاقسى ەمەس پە؟
