بارىنەن بۇرىن كىشكەنتاي ساياحاتشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى. قازىرگى كەزدە قالا ىشىلىك ساياحاتپەن قاتار قالا ماڭىنداعى, شەتەلدەرگە ساياحاتتاۋ كورسەتكىشى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا ماماندار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن جازعى دەمالىس كەزىندەگى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىمەن عانا شەكتەمەۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس قاجەت ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.
بالالار ءتۋريزمى 7-17 جاس ارالىعىندا ۇلكەن ءرول وينايدى دەيتىن بولساق, ەتنوگرافيالىق, گەولوگيالىق, ەكولوگيالىق, تاريحي, ارحەولوگيالىق, سپورتتىق باعىتتاعى ءىس-شارالاردى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل بالالاردىڭ تانىمىن كەڭەيتۋمەن قاتار, وتانشىلدىق رۋحتى, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, جاناشىرلىقتى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى.
قازىرگى كەزدە مەكتەپ جانىنداعى جازعى لاگەرلەر جۇمىسىن باستادى. بايقاعانىمىزداي, كوپتەگەن اتا-انانى جازعى لاگەرلەر جۇمىسى قاناعاتتاندىرمايدى. ساۋالناما بارىسىندا كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, اتا-انالار بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭدايدى. ويتكەنى مەكتەپ جانىنان ۇيىمداستىرىلاتىن قالا ىشىلىك ەكسكۋرسيالاردىڭ كەستەسى جۇيەلەنبەگەندىكتەن, الاڭداۋشىلىق باسىم. سوندىقتان وقۋ جىلىنىڭ سوڭىنا قاراي مەكتەپتەر جانىنداعى جازعى لاگەرلەر كەستەسى, ەكسكۋرسيالار بارىسى, بيلەت باعاسى, تاسىمالداۋشى كومپانيا تۋرالى دەرەكتەر الدىن الا حابارلانۋعا ءتيىس. ال قىسقامەرزىمدى ءبىر-ەكى كۇندىك جانە ۇزاقمەرزىمدى قالا سىرتىنداعى نەمەسە شەتەلدىك ساياحاتتاردا قاپەرگە الاتىن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. قازىر اتا-انالاردىڭ كوپشىلىگى شاتىرلى لاگەرلەرگە قاراعاندا بالالاردىڭ قالا ماڭىنداعى جازعى ساۋىقتىرۋ كەشەندەرىندە دەمالعانىن قالايدى. دەسەك تە دەرەكتەر اتا-انالاردىڭ 10 پايىزى عانا بالالارىن لاگەرلەرگە جىبەرۋدى جوسپارلايتىنىن ايعاقتايدى. قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەسىنە سايكەس, اتا-انالاردىڭ 32,3 پايىزى جازعى دەمالىستا بالالارىنىڭ ءۇي ماڭىندا بولعانىن قالاسا, اتا-اجەسىمەن دەمالىستى – 27,7, ءۇي شارۋاسىمەن اينالىساتىنىن – 17,3, ساياجاي, اۋىلداعى دەمالىستى – 16,9, وتباسىمەن سەرۋەندى – 14,1 پايىزى, ۇيىرمەلەرگە باراتىنىن – 14,1, قوسىمشا تابىس تاپقانىن – 12,9, ءوزىن-ءوزى دامىتۋمەن – 12,1, ەرىكتىلەر توبىندا, قايىرىمدىلىقپەن اينالىسقانىن اتا-انالاردىڭ 2,8 پايىزى قالايدى ەكەن. ءار وتباسىن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىمەن قاتار لاگەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن زاماناۋي تالاپتارعا ساي ەمەستىگى دە تولعاندىرادى.
بالالار-جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا ەلىمىزدە 400-دەن استام بالالاردى ساۋىقتىرۋ ورتالىعى مەن لاگەرى بولسا, بۇگىندە ولاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايعان. وڭىرلەردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان جازعى دەمالىس ورىندارى ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ بەس پايىزدان استامىن عانا قامتيدى.
قازىرگى كەزدە بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىلىپ وتىر. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 50 بالالار ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىن سالۋ كوزدەلسە, بيىل ءتورت ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ, 210 بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە توتەنشە جاعدايلار بويىنشا اۋماقتىق قاداعالاۋشى ورگاندارعا وتىنىمدەر جولدانعان. جاقىندا ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆ وتكەن جىلدارداعى تاجىريبە كورسەتكەندەي, بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى مەن ولاردى ەڭبەككە باۋلۋ ءتيىستى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلماعانىن ايتىپ, ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ءاتۇستى جۇرگىزىلەتىنىن سىنعا العان بولاتىن. تانىمدىق جانە مازمۇندى ءىس-شارالار ازدىعى مەن ساپاسىنىڭ ناشارلىعىن, بالالاردىڭ بەيىمىن ەسكەرمەي جاسالاتىنىن قاپەرگە العان ۇكىمەت باسشىسى قاۋىپسىزدىك جانە سانيتارلىق تۇرعىدا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار ەكەنىن دە ەسكەرتكەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرلەسكەن جوسپارى شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلىپ, رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك شتابتار قۇرىلدى. ۇيىمداستىرۋعا قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر ازىرلەندى.
بيىل وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى جاز مەزگىلىندە 1-10 سىنىپ ارالىعىنداعى 2,9 ملن وقۋشىنى ساۋىقتىرۋ, دەمالىس جانە ەڭبەكپەن قامتۋدى جوسپارلاپ وتىر. جازعى دەمالىستى قاۋىپسىز جانە جان-جاقتى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ءتيىستى ۆەدومستۆو 8 مەملەكەتتىك ورگانمەن بىرگە 2024-2027 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارىن بەكىتكەن بولاتىن. دەسەك تە جازعى دەمالىس لاگەرلەرىنىڭ جۇمىسىنا كۇمان كوپ. ويتكەنى, بىلتىر جازعى لاگەرلەردىڭ ساۋنا, فيتنەس ورتالىقتارىندا ۇيىمداستىرىلعانىنا قاتىستى دەرەكتەر كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە كۇدىك ۇيالاتقانى راس. بيىل وسىنداي كەلەڭسىز جايتتارعا جول بەرمەۋدى قاداعالاۋ ماسەلەسى پارلامەنتتە دە كوتەرىلىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ ەلىمىزدە بالالار لاگەرلەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە نازار اۋدارىپ, ۇكىمەتكە ساۋال جولدادى. ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى لاگەرلەر بالالاردىڭ 10 پايىزىن عانا قامتيدى. ال تاريحى كەڭەس داۋىرىندە باستالاتىن لاگەرلەردىڭ جاعدايى مۇلدە سىن كوتەرمەيدى. سوندىقتان شىعىندى از تالاپ ەتەتىن گلەمپينگ بازاسىنداعى كيىز ۇيلەر, شاتىرلار تۇرىندەگى لاگەرلەردى ۇيىمداستىرىپ, ستاندارتىن ەنگىزۋدى ۇسىنعان دەپۋتات جەتەكشى-تاربيەشىلەردى دايىنداۋدى, بالالاردىڭ سالاماتتى دەمالىسىنا باعىتتالعان شارالاردىڭ بارلىعىنا قاتاڭ باقىلاۋ قاجەتتىگىن دە قاپەرگە العان بولاتىن. مۇنىمەن قوسا پارلامەنتتە Kids go free باعدارلاماسىن سىنعا العان دەپۋتاتتار بۇل باعىتتا كامەلەتكە تولماعان ساياحاتشىلاردىڭ 11 پايىزى عانا قامتىلعانىن اتاپ وتكەن ەدى.
بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن ەرىكتى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «مەكتەپكە دەيىنگى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ» ماماندىعىنىڭ 1-كۋرس ماگيسترانتى انەل شايمىرزا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە بالالاردىڭ دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن دەمەۋشىلىك باعىتتاردى دامىتۋدىڭ العىشارتى بار. ەندىگى كەزەكتە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ, سپورت, ساياحات ورتالىقتارىن بالالاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنە جاقىن ماڭدا اشۋ ۋاقىت تالابى. مۇنىمەن قوسا مۇنداي ورتالىقتار الەۋمەتتىك باعدارلامالارىمەن, ينفراقۇرىلىمى جەتىلدىرىلگەن, زاماناۋي كوركەم عيماراتتارمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرۋعا ءتيىس. تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت, تسيفرلى جەتىستىكتەردى بالالاردىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەتۋ. تۋريستىك وپەراتورلار, اكىمدىكتەر جانىنان ۇيىمداستىرىلاتىن بارلىق مادەني-تانىمدىق ءىس-شارالاردان حابار بەرەتىن سەرۆيستەر قىزمەتىن دامىتۋ, ارنايى جەڭىلدىگى بار كارتوچكالارمەن مەكتەپ وقۋشىلارىن, ستۋدەنتتەردى دە تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ بالالاردى مادەني-تانىمدىق قۇندىلىقتارعا باۋلۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق سپورتتىق, مادەني كەشەندەر جايىنداعى اقپارات جانە جەدەل جاردەم, پوليتسيا لوگوتيپى, تەلەفوندارى كورسەتىلگەن حابارلامالاردىڭ ءاربىر اۋلادا كورسەتىلىپ تۇرۋى دا بالالار قاۋىپسىزدىگىنە قوعامنىڭ الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرەدى.
الماتى
